Кіріспе
Тигрния тілінің грамматикасы Бұл мақалада негізінен Эритрея мен Эфиопияда сөйлейтін және Гиз жазуымен жазылған Оңтүстік семит тілінің грамматикасы сипатталады.
This article describes the grammar of Tigrinya, a South Semitic language which is spoken primarily in Eritrea and Ethiopia, and is written in Ge'ez script.
Жынысы
Басқа афро-азиялық тілдер сияқты, тигриньяның грамматикалық екі жынысы бар, еркек және әйел жынысы, және барлық есімдер бір немесе екіншісіне жатады. Тигринья тіліндегі грамматикалық жынысы грамматикаға келесі жолдармен кіреді: етістіктер өздерінің жынысы бойынша субъектілерімен келіседі (егер субъект бірінші тұлға болмаса). Екінші және үшінші тұлғадағы жеке зат есімдер (сіз, ол, ол, олар және т.б.) ағылшын тілінде) жынысына қарай бөлінеді. Сипаттамалар мен анықтауыштар жынысты өзгертетін есімдермен келіседі. Кейбір есімдік жұптары адамдар үшін еркек және әйел жынысын олардың аяқталуымен ажыратып, әйел жынысы t арқылы белгіленеді. Бұларға етістіктерден алынған агент есімдіктер ከፈተ käfätä 'ашық', ከፋቲ käfati 'ашылушы (м.) ', ከፋቲт käfatit 'ашылушы (ф.) ' және белгілі бір аймақтардың ұлттары немесе тумасы үшін есімдіктер ትግራዋይ tǝgraway 'тигр (м.) ', ትግራወይቲ tǝgrawäyti 'тигр (ф.) '. Грамматикалық жынысы адамдар мен жануарлардың биологиялық жынысына сәйкес келеді; сондықтан ኣቦ abbo 'әке', ወዲ wäddi 'бала, ұл', және ብዕራይ bǝǝray 'қос' сияқты есімдер еркектік, ал ኣደ addä 'ана', ጓል gwal 'қыз, қыз', және ላም лам немесе ላሕሚ ла. "Ми" - әйелдік. Алайда, жануарлардың көпшілік атауларында биологиялық жынысы көрсетілмейді, ал жынысын көрсету үшін атаулардың алдында ተባዕታይ täbatay 'еркек' және ኣንስተይቲ anǝstäyti деген сөздер қойылуы керек. Көптеген жансыз есімдердің жынысы олардың формасы мен мағынасынан болжауға болмайды. Грамматика кейде белгілі бір есімдердің жынысына келіспейді; мысалы, ጸሓይ ṣäḥay 'күн' Леслау бойынша еркек, Аманюль бойынша әйел. Бұл келіспеушілік диалектілік айырмашылықтарға байланысты.
Verbs agree with their subjects in gender (unless the subject is first person). Second and third person personal pronouns (you, he, she, they, etc. in English) are distinguished by gender. Adjectives and determiners agree with the nouns they modify in gender. Some noun pairs for people distinguish masculine and feminine by their endings, with the feminine signaled by t. These include agent nouns derived from verbs — ከፈተ käfätä 'open', ከፋቲ käfati 'opener (m.)', ከፋቲት käfatit 'opener (f.)' — and nouns for nationalities or natives of particular regions — ትግራዋይ tǝgraway 'Tigrean (m.)', ትግራወይቲ tǝgrawäyti 'Tigrean (f.)'. Grammatical gender normally agrees with biological gender for people and animals; thus nouns such as ኣቦ ’abbo 'father', ወዲ wäddi 'son, boy', and ብዕራይ bǝ‘ǝray 'ox' are masculine, while nouns such as ኣደ addä 'mother', ጓል gʷal 'daughter, girl', and ላም lam or ላሕሚ lah. mi 'cow' are feminine. However, most names for animals do not specify biological gender, and the words ተባዕታይ täba‘tay 'male' and ኣንስተይቲ anǝstäyti must be placed before the nouns if the gender is to be indicated. The gender of most inanimate nouns is not predictable from the form or the meaning. Grammars sometimes disagree on the genders of particular nouns; for example, ጸሓይ ṣäḥay 'sun' is masculine according to Leslau, feminine according to Amanuel. This disagreement seems to be due to dialectal differences.
Рефлексивті сын есімдер
Рефлексивті сын есімдер үшін ("өз-өзіме", "өз-өзіңе", т.б. ), тигр тілінде ርእሲ rǝsi 'бас', ነፍሲ näfsi 'жан', немесе ባዕሊ bali 'иесі' есімдіктерінің біріне иелік етістік жұрнақтары қосылады: ርእሰይ rǝsäy / ነፍሰይ näfsäy / ባዕለይ baläy 'мен', ርእሳ rǝsa / ነፍሳ näfsa / ባዕላ bala 'өзін-өзі', т.б.
Көрсеткіш қосымша сөздер
Демонстративтік сын есімдер сияқты, тигриньялық демонстративтік қосымшалар жақын ("бұл, бұл") және алыс ("ол, сол") референттер үшін, жеке және көпшілік санның төрт комбинациясы мен еркек және әйел жынысына арналған жеке формалармен бөлінеді. Басқа қосымша сөздер сияқты, демонстративті қосымшалар есімнен бұрын келеді, бірақ олар көбінесе есімнен кейін екінші көшірмемен немесе сәл өзгертілген түрде бірге жүреді. Есімнен кейінгі форманың бастауындағы дауысты жиі тасталады және жазбаша түрде апострофпен бейнеленуі мүмкін: እዚ ሰብ'ዚ ǝzi säbzi 'бұл адам'. +Tigrinya Demonstrative Adjectives Number Gender Near Far Singular Masculine እዚ ǝzi (እዚ ǝzi) እቲ ǝti (እቲ ǝti) Feminine እዛ ǝza (እዚኣ ǝzia) እታ ǝta (እቲኣ ǝtia) Plural Masculine እዞመ ǝzom (እዚኦም ǝziom) እቶም ǝtom (እቲኦም ǝtiom) Feminine እዘን ǝzän (እዚኤን ǝzien) እተነ ǝtän (እቲኤን ǝtien)