Кіріспе

Орта Еуропадағы патшалық және Германия империясы (18061918) Вюртемберг патшалығы (Königreich Württemberg ) - 1805 жылдан 1918 жылға дейін қазіргі Баден-Вюртемберг аймағында орналасқан неміс мемлекеті. Патшалық 1495 жылдан 1805 жылға дейін болған Вюртемберг герцогтігінің жалғасы болды. 1495 жылға дейін Вюртемберг Швабия герцогтігінің аймағы болды, ол 1268 жылы герцог Конрадиннің өлімінен кейін тарады.

География

Вюртемберг Корольдігінің шекаралары 1813 жылы анықталғандай, солтүстікке қарай 47°34' мен 49°35' және шығысқа қарай 8°15' мен 10°30' аралығында орналасқан. Солтүстік-оңтүстік арақашықтығы ең үлкен және шығыс-батыс арақашықтығы ең үлкен шекараның жалпы ұзындығы және мемлекеттің жалпы ауданы болды Корольдік бавариямен шығыста және оңтүстікте, баденмен солтүстік, батыста және оңтүстікте шекаралас болды. Оңтүстік бөлігі Пруссияның Гогенцоллерн провинциясын қоршап, Констанс көліне дейін жетеді.

Фредерик I

Фредерик III, Вюртемберг герцогы (1754-1816; 1797 жылы; 1 қаңтар 1806 жылы король Фредерик I титулын алды. Ол конституцияны жойып, Ескі және Жаңа Вюртембергті біріктірді. Кейіннен ол шіркеудің меншігін үкімет бақылауына алды және медиация процесі арқылы патшалықтың шекарасын кеңейтті. 1806 жылы Фридрих Рейн конфедерациясына қосылып, 160 000 тұрғыны бар қосымша аумақ алды. Кейін 1809 жылы қазанда Венада жасалған бейбіт келісімге сәйкес тағы 110 000 адам оның билігіне кірді. Осы жақсылықтары үшін Фридрих француз императоры Наполеонның Пруссияға, Австрияға және Ресейге қарсы жорықтарына қосылды. Мәскеуге аттанған 16000 адамнан бірнеше жүз адам ғана қайтып келді. 1813 жылы қазанда Лейпциг шайқасынан кейін Фридрих француз императорынан бас тартты және 1813 жылы қарашада Фулдада Меттернихпен келісімшарт жасасты. Ол өзінің патшалық атағын және өзінің жаңадан алған аумақтарын растады. Сол кезде оның әскерлері одақтастармен бірге Францияға аттанды. 1815 жылы король Германия Конфедерациясына қосылды, бірақ Вена конгресінде оның жерлерінің көлемі өзгертілмеді. Сол жылы ол өз халқының өкілдеріне жаңа конституцияның тұжырымдамасын ұсынды, бірақ олар оны қабылдамады, содан кейін болған толқудың ортасында Фридрих 1816 жылы 30 қазанда қайтыс болды.

Вильгельм I

Фредериктің орнын оның ұлы I Уильям (1781-1864; 1816 жылы), көп талқылаудан кейін 1819 жылдың қыркүйегінде жаңа конституция берді. Бұл конституция (кейінгі өзгерістермен) 1918 жылға дейін күшінде болды. 1819 жылғы конституция бойынша саяси еркіндікке деген құмарлық толығымен жойылған жоқ, ал 1830 жылдан кейін біраз уақытша тәртіпсіздіктер орын алды. Патшалық тыныштық пен білім, ауыл шаруашылығы, сауда және экономика жағдайында жақсарды. Уильямның жұрт алдындағы да, жеке өмірдегі де жұмсақ болғаны елдің қираған қаржысын қалпына келтіруге көмектесті. Вюртембергтің неміс Zollverein-ге қосылуы және темір жол құрылысы сауданы арттырды. 1848 жылғы революциялық қозғалыс Вюртембергті қол сұқпаған жоқ, бірақ аумақта зорлық-зомбылық орын алмады. Вильгельм Иоганн Шлейерді (1792-1860) және оның басқа министрлерін жұмыстан босатып, Германияның бірігуінің жақтаушыларын, либералды идеяларды ұстанатын адамдарды тағайындауға мәжбүр болды. Вильгельм демократиялық конституцияны жариялады, бірақ қозғалыс күшін сарп еткен кезде либералды министрлерді жұмыстан шығарып, 1849 жылдың қазан айында Шлейер және оның серіктестері билікке оралды. 1851 жылы патша мен оның министрлері сайлау құқығына араласып, 1848 жылдан бері иеленген артықшылықтардан бас тартқан құлшылықты диетаны құрастыруға қол жеткізді. Осылайша билік 1819 жылғы конституцияны қалпына келтіріп, билік бюрократиялық қолға өтті. Папалық конкордат Вильгельмнің ұзақ билігінің соңғы әрекеті болды, бірақ парламент келісімді жоққа шығарды.

Карл I

1864 жылдың шілдесінде Карл I (1823-1891; 1864 жылы патша болды) әкесі Вильгельмнің орнын басып, патша болды және бірден-ақ едәуір қиындықтарға тап болды. Австрия мен Пруссия арасындағы Германиядағы үстемдік үшін бәсекелестік кезінде Вильгельм үнемі Австрия жағына шықты және жаңа патша осы саясатты жалғастырды. 1866 жылы Вюртемберг Австрияның атынан Аустрия-Пруссия соғысына қатысқан, бірақ Кенигграц шайқасынан (3 шілде 1866) үш апта өткен соң одақтастар Таубербишофсхайм шайқасында жан-жақты жеңіліске ұшырады. Пруссиялықтар Вюртембергтің солтүстік бөлігін басып алып, 1866 жылдың тамызында бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Вюртемберг 8 миллион гульден өтемақы төледі және өзінің жаулап алушысымен құпия шабуылдау және қорғаныс шартын жасады. Вюртемберг 1864 жылғы Женева конвенциясына және 1868 жылғы Санкт-Петербург декларациясына қатысушы болды. Пруссияға қарсы күресінің аяқталуы Вюртембергте демократиялық агитацияны жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ бұл 1870 жылы соғыс басталғанда нақты нәтижелерге қол жеткізе алмады. Вюртемберг Пруссияға қарсылық білдіруді жалғастырғанмен, Германияны жаулап алған ұлттық құлшыныс патшалыққа да қатысты. Вюртемберг армиясы Вюрт шайқасында және соғыстың басқа операцияларында маңызды рөл атқарды. 1871 жылы Вюртемберг жаңа Германия империясының мүшесі болды, бірақ өзінің пошта кеңсесін, телеграфын және темір жолдарын бақылауын сақтады. Сонымен қатар, ол салық салуға қатысты белгілі бір ерекше артықшылықтарға ие болды және өзінің әскерін Императорлық неміс армиясының құрамында дербес ұстады. Келесі 10 жыл бойы Вюртемберг жаңа тәртіпті қызу қолдады. Көптеген маңызды реформалар жүргізілді, әсіресе қаржы саласында, бірақ темір жол жүйесін Германияның қалған бөлігімен біріктіру туралы ұсыныс сәтсіз аяқталды. 1889 жылы салықтарды азайтудан кейін конституцияға өзгерістер енгізу қарастырылды. Чарльз палатадағы консервативті элементті нығайтуға ұмтылды, бірақ 1874, 1876 және 1879 жылдардағы заңдар тек аздаған өзгерістерді ғана енгізді.

Вильгельм II

Патша Карл 1891 жылы 6 қазанда кенеттен қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Карл саясатын жалғастырған немере інісі Вильгельм II (1848-1921; 1891 жылы патша тағына ие болды). Конституциялық талқылаулар жалғасты, ал 1895 жылғы сайлау демократиялық партияның күшті партиясын қайтарып берді. Уильямның ұлдары болмады, оның жалғыз протестант туысы герцог Николай (1833-1903) да болмады. Нәтижесінде билік отбасының Рим-католик тармағына берілуі керек болды, бұл шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастарға қатысты қиындықтарды тудырды. 1910 жылы таққа Альтхаузен отбасынан герцог Альберт (туған 1865) ие болды. Католиктердің бұрынғы әулеті - Урах герцогы 1800 жылы жасалған морганаттық неке нәтижесінде жойылған. Протестанттық морганаттық желіге Ұлыбританияның Георг V-ге үйленген Тек Мэри кірді. Король Вильгельм 1918 жылы 30 қарашада Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенінен кейін 837 жыл созылған династиясын аяқтады. Патшалықтың орнына Вюртемберг еркін халық мемлекеті құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вюртемберг американдық және француздық оккупациялық аймақтар арасында бөлініп, екі жаңа мемлекеттің құрамына енді: Вюртемберг Баден және Вюртемберг Гогенцоллерн. Бұл екі мемлекет 1952 жылы Оңтүстік Баденмен біріктіріліп, қазіргі Германия Федеративтік Республикасының құрамында Баден-Вюртемберг мемлекеті болды.

Дін

Киелі кітапта: "Барлығы да оған сенді. Патша Вюртембергтегі Евангелистік мемлекеттік шіркеудің мүшесі болғанша, оның қамқоршысы болды. Протестанттық шіркеуді (Дін және білім министріне) консистория мен синод бақылады. Консистория президентті, 9 кеңесшіні және алты негізгі қалалардың әрқайсысынан бас инспекторды немесе прелатты қамтиды. Синод өкілдік кеңестен, оның ішінде дін қызметкерлері мен дін қызметкерлері де болды. Патшалықтағы католик шіркеуін Роттенбург Штутгарт епискобы басқарды, ол Фрайбург им Брейсгау архиепискобының қарамағында болды. Саяси тұрғыдан алғанда, ол үкімет тағайындаған католик кеңесіне мойынсұнады. 1828 жылдан кейін мемлекет тағайындаған кеңес (Oberkirchenbehörde) иудаизмді реттеді, бұл Вюртембергтің исраилдік діни қауымдастығын (Israelitische Religionsgemeinschaft Württembergs) құрады.

Білім

Патшалық 10 жастан асқан азаматтардың жалпы сауаттылығын (оқу мен жазу) талап етті. Жоғары оқу орындарына Тюбинген университеті, Штутгарт технология университеті, ветеринарлық колледж, Штутгарттағы коммерциялық колледж және Хогенхайм ауыл шаруашылығы колледжі кірді. Гимназиялар мен басқа да мектептер үлкен қалаларда болды, ал әрбір коммунада бастауыш мектеп болды. Әйелдер үшін көптеген мектептер мен колледждер болды. Вюртембергтің де шарап өсіру мектебі болған. 1909 жылы білім беру жүйесі жақсарды.

Әскер

1870 жылы 25 қарашадағы әскери конвенцияның шарттары бойынша Вюртемберг әскерлері Императорлық неміс армиясының XIII (Royal Württemberg) корпусын құрды.

Қаржы

1873 жылға дейін патшалық пен кейбір көршілес мемлекеттер Гюльденді қолданды. 1857 жылдан бастап, Vereinsthaler онымен қатар енгізілді, ал 1873 жылдан бастап екеуін де алтын маркамен алмастырды. 1909-1910 жылдардағы мемлекеттік кірістер сол кездегі шығындармен теңгерген 4,840,520 фунтқа тең. Кірістің үштен бір бөлігі темір жол, орман және кен өндіруден, тікелей салықтан шамамен 1,400,000 фунт стерлинг, ал қалған бөлігі жанама салықтардан, поштадан және әр түрлі заттардан алынған. 1909 жылы мемлекеттік қарыз 29 285 335 фунт стерлинг болды, оның 27 000 000-нан астамы темір жол құрылысынан туындады. Шығыстардан 900 000 фунт стерлингтен астам қоғамдық ғибадат пен білім беруге, ал 1200 000 фунт стерлингтен астам пайыздар мен қарыздарды өтеуге жұмсалды. Патшалық Германия империясының қазынасына 660 000 фунт стерлинг берді.

Белгілі мемлекеттік қызметкерлер

Патшалықтың мемлекеттік қызметінде 1918 жылдан кейін Германияның қоғамдық өмірінде көрнекті болған отбасылар мен жеке тұлғалар жұмыс істеді. Бұларға Вейцзекерлер отбасы, фон Нейраттар және фон Штауфенбергтер, сондай-ақ Матиас Эрцбергер және Фридрих фон Пайер сияқты адамдар кірді.

Экономика

1910 жылы ауыл шаруашылығында 506 061 адам жұмыс істеді; 432 114 адам өнеркәсіптік кәсіпте болды; ал 100 109 адам сауда және сауда саласында болды. Ең ірі қалалар Штутгартты (Канштаттпен бірге), Ульмды, Гейльброннды, Эсслинген ам Некарды, Реутлингенді, Людвигсбургті, Гёппингенді, Швабиш Гмундты, Тюбингенді, Тутлингенді және Равенсбургті қамтиды.

Ауыл шаруашылығы

Вюртембергтің аумағы негізінен ауыл шаруашылығы болып табылады; оның 44,9% -ы ауыл шаруашылығы жерлері мен бақтардан, 1,1% -ы жүзімдіктерден, 17,9% -ы шалғындықтар мен жайылымдардан және 30,8% -ы орманнан тұрады. Бұл жерде шөп өсіретін шалғынды жерлер, жүгері өсіретін егістіктер, жеміс-жидек бақтары, бау-бақшалар және жүзімдіктер өскен қыраттар бар еді. Ең басты ауыл шаруашылығы өнімдері: сұлы, көк, қара бидай, арпа және хмель, бұршақ пен бұршақ, жүгері, жеміс-жидек (негізінен, вишня мен алма), қызылша, темекі, сондай-ақ сүт өнімдері мен бау-бақша өнімдері. Малға ірі қара, қой, шошқа, жылқы жатады. Вюртембергтің қызыл шарап өндіру тарихы ұзақ, ол Германияның басқа шарап аймақтарында өсірілетіннен басқа сорттарды өсіреді. Вюртемберг шарап өсіру аймағы Некар аңғары мен оның бірнеше салалары - Ремс, Энц, Кохер және Ягст өзендеріне бағытталған.

Шошқа

Мохренкопфле - бұл дәстүрлі шошқа. Вильгельм I патшаның бұйрығымен 1820 - 21 жылдары Вюртемберг корольдігінде шошқа өсіруді жақсарту үшін Орталық Қытайдан маскалы шошқалар әкелінді. Бұл "қытай шошқаларымен" араласқанда, әсіресе, Хоэньлохе аймағындағы және Швабиш-Холл қаласының айналасындағы үй шошқалары табысты болды.

Жеміс ағаштары

Халыққа өздеріне көмектесу үшін Вюртембергте ағаш көшеті отырғызылды. (Жеке меншік жері бойынша қызмет көрсету). Вильгельм I мен Брюдергеймде ағаш фермалары тегін жеткізілді.

Тау-кен өндірісі

Бұрын темір кендері ондағы кен орындарында өндірілетін. Арқаның ағаш материалдары Трухтельфингеннен сатып алынып, Лотлинген кеншілері Хёрнле аймағында қолданған. 1738 жылы Обердигишеймде Гепперт SHW Людвигсталь темір кенін өндірді. Темірді Туттлингенде Людвигстальдегі Schwäbische Hüttenwerke өндірді, ол қазір темір тежегіштерді шығарады. зауыты бар еді. Ооидалық темір кені (Bohnerz aus Eisenroggenstein) табылды. Франко-пруссия соғысынан кейін кен өндіру тоқтатылды. Патшалықта табылған өнеркәсіптік маңызы бар негізгі минералдар тұз және темір болды. Тұз өндіру өнеркәсібі XIX ғасырдың басында кеңінен тарады. Темір өнеркәсібі ежелден дамыған, бірақ оның дамуын көмірдің жетіспеуі тежеді. Басқа минералдарға гранит, әк тас, темір тас және от балшығы кіреді.

Өңдеу

Текстиль өндірушілер әсіресе Эсслинген мен Гёппингенде зығыр, жүн және мақта маталарын өндірді, ал Равенсбург, Хайльбронн және бүкіл Төменгі Швабияда қағаз жасау кең тараған. Үкімет көмегімен 19-ғасырдың соңғы жылдары өндіріс саласы, әсіресе металл өңдеу, әсіресе білікті жұмысшы талап ететін салалар тез дамыды. Атап айтқанда, темір және болаттан жасалған бұйымдар, локомотивтер (олар үшін Эсслинген жақсы беделге ие болды), машиналар, автомобильдер, велосипедтер, кіші қарулар (Оберндорф ам Некардағы Маузер зауытында), ғылыми және көркем құралдар, пианинолар (Штутгартта), орган және басқа да музыкалық аспаптар, фотосурет аппаратурасы, сағат (Қара Орманда), электр аппаратурасы және алтын мен күміс бұйымдар. Патшалықта химиялық зауыттар, қыш құмыра жасау, шкаф жасау цехтары, қант зауыттары, сыра зауыттары мен суару зауыттары жұмыс істеді. Су электр қуаты мен бензин көмірдің жетіспеушілігін өтейтін болды, ал сұйық көмір қышқылы Некардың қосалқы өзені Эяхтың жанында табиғи газ бұлақтарынан өндірілді.

Сауда

Патшалықтың негізгі экспорттық тауарлары мал, астық, ағаш, пианино, тұз, май, былғары, мақта мен зығыр маталары, сыра, шарап және спиртті сулар болды. Сауда-саттық Штутгарт, Ульм, Хайльбронн және Фридрихсхафен қалаларында жүргізілді. Штутгарт кітап саудасының кең көлемде дамығанын мақтан тұтады. Патшалықта шығармашылық өнертапқыштар болды; Готтлиб Даймлер, алғашқы автомобиль өндіруші, өз ісін 1900 жылы Daimler Motoren Gesellschaft ретінде енгізді, ал оның мұрагері Мерседес Бенц компаниясының Штутгарт маңында әрқашан зауыттары болды. Фридрихсхафенде, Констанс көліне жақын жерде, граф Фердинанд фон Цеппелин 1897 жылдан бастап 1917 жылы қайтыс болғанға дейін дирижабльдер жасады.

Көлік

1907 жылы патшалықта темір жолдар болды, олардың барлығы мемлекет меншігінде болды. Кеме қатынасы үшін қолайлы су жолдары Некар, Шуссен, Констанс көлі және Ульмнен төмен қарай Дунай болды. Патшалықта сапасы жақсы жолдар болды, олардың ең көнесі римдік құрылыс. Вюртемберг, Бавария сияқты, 1871 жылы жаңа Германия империясының негізі қаланғаннан кейін өзінің пошта және телеграф қызметін бақылауын сақтады. 1904 жылы Вюртемберг теміржол жүйесі Германияның қалған бөлігімен бірікті.