Кіріспе

Түркияның Бурса қаласындағы мешіт, Изник қаласындағы сол есімді мешіт Жасыл мешіт (Yeşil Camii), сонымен қатар Мехмед I мешіті деп те аталады, ол 1453 жылы Константинопольді басып алмастан бұрын Османлы түрктердің бұрынғы астанасы болған Түркияның Бурса қаласының шығысындағы үлкен кешеннің (külliye) бір бөлігі. Бұл кешен мешіт, Жасыл қабір деп аталатын кесене, медресе, қоғамдық асхана және моншадан тұрады. Жасыл мешіт атауы оның ішкі жасыл және көк түсті плиткалық безендіруінен шыққан. Бұл тарихи ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының бөлігі.

Құрылыс

Жасыл мешіт көбінесе мешітте көрнекті эстетикалық және техникалық шеберліктің деңгейіне байланысты ерте Осман сәулет стилінің шыңы ретінде қарастырылады. Жасыл мешітті 1413 жылдан 1421 жылға дейін Осман империясын қайта біріктіру үшін ағаларымен күрескеннен кейін билік еткен Сұлтан Мехмед І Челеби тапсырған. Мешіттің құрылысы 1412 жылы басталды және кіреберіс порталындағы жазуға сәйкес, ол 1419 жылдың желтоқсанында немесе 1420 жылдың қаңтарында (хижра 822 жылы Дуль-Хиджа) аяқталды. Құрылысты Мехмед I-нің қолбасшысы болған архитектор және өнердің қамқоршысы Хажи Иваз-паша бақылады. Өлгеннен кейін Мехмед І оның ұлы және мұрагері Мурад II тапсырған Жасыл қабір деп аталатын мавзолейге жерленді. Мехмед I-нің өлімінен кейін де мешітте декоративтік жұмыстар жалғасты. ХV ғасырдағы тарихшы Ашикпашазадеге сәйкес, Хачи Иваз-пашаның "шетелден шеберлер мен шеберлерді әкелгені" туралы да айтылған. Ғалым Патрисия Блессинг жазуларда аталған адамдардың нақты рөлдері әлі күнге дейін белгісіз екенін, өйткені осы тарихи жазбаларда қолданылған терминдер бүгінде толық түсініксіз екенін айтады.

Қайта қалпына келтіру

1855 жылы Бурсада болған 7,5 балдық жер сілкінісіне байланысты кешен француз сәулетшісі және суретшісі Леон Парвилли 1863 жылдан бастап жоспарлаған күрделі жөндеуден өтті. Парвилли алғаш рет Осман империясының астанасы Стамбулға 1851 жылы барған, кейін 1855 жылы сол жерге көшіп барған. Ол империяда сәндік-құрастырушы, құрылысшы және сәулетші болып жұмыс істеді. Парвиллье сол аймақта өмір сүрген және жұмыс істеген тәжірибесі мен тақырыпты кеңінен зерттеуіне байланысты ерте Осман стиліне қатысты негізгі аспектілерді жақсы білген. Парвилль мешіттің ішкі және сыртқы бөлігін қалпына келтіруге қатысқан, оның ішінде плиткалар да салынды.

Қазіргі күн

Жасыл мешіт қазір Бурсадағы танымал туристік орын. 2014 жылдан бастап ол тарихи Бурсаның айналасында белгіленген ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының бөлігі болып табылады.

Интерьер

Жасыл мешіт екі қабатты, текше пішінді ғимарат болып, оңтүстік жағында кеңейтілген. Мешіттің кіреберісінде кішкене баспалдақ арқылы орталық намаз залына апаратын вестибюль бар. Бұл баспалдақтың әр жағында мармардан жасалған төрт тесігі бар (түрікше: papuçluk) - шұлықтар үшін. Бұл сәулеттік кірулер соттың бұрын асфальтталғанын көрсетеді, бірақ қазір ол кілеммен қапталған. Орталық зал солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, шығыс пен батыста иван (түрікше: eyvans) ғимараттарымен қоршалған. Екі қабатты да екі қабатты. Бірінші қабаттағы бұрыштық бөлмелерге жалғасатын екі кіреберіс бар, әрқайсысында шатыр бар. Орталық дәліз солтүстікке қарай шығыс-батысқа қарай ұзағырақ дәлізмен қиылысады. Бұл иванның оңтүстік жағында (қибла) мешіттің михрабы бар, сондай-ақ төрт терезеден тұратын екі жиынтық бар. Жасыл мешіттің кіреберісінен кейін бірден фойе орналасқан. Бұл жерден екі жаққа да кең дәліздер созылып, патша бөлмелеріне апаратын баспалдақтармен аяқталады. Бұл бұрыштық бөлмелер ішкі аулаға қарап, тағы бір кішкентай бөлмеге қосылады, ол патша қорына әкеледі, ол тиімді түрде тағы бір иван ретінде қызмет етеді. Бұл бөлмелерде төбешіктерге апаратын бұрылысты баспалдақтар орналасқан. Бұрыштағы бөлмелер арасында солтүстік қасбеттің балкондарына қарай жол ашылады, онда минарет сатылары басталады. Солтүстік қасбеттің бір-біріне қарама-қарсы орналасқан екі минарет кейіннен салынған. Алқа жобаланған, бірақ ешқашан салынбаған.

Сыртқы

ХІХ ғасырда алмастырылған мәрмәр панельдер мешіттің кескен құмтастан жасалған құрылысына төселген. Есіктің басына арабескелер мен Руми жазуларымен қапталған мукарналар қатпарлы жарты күмбезі орнатылған.

Шолу

Жасыл мешітте түрлі түсті плиткалар (соның ішінде қара түстегі (көбінесе қате, бірақ техникалық жағынан cuerda seca плиткаларынан бөлек), монохромды астыңғы шыңдалған плиткалар, мозаика және боялған терракота рельефі) және түстер (жасыл, көк, бирюза, ақ, сары, ашық күлгін және қою күлгін) қолданылады. Бұл әсерді Тимурид керамикасында да байқауға болады. Сонымен қатар, михрабтың үстіндегі жазуда қара сызықты плиткалар amal i ustādhān i Tabrīz ("Тәбриз шеберлерінің жұмысы") деп аталады. Сельджуктардың ықпалын көрсетеді (оны Коньядағы Каратай медресесінде де байқауға болады).

Ішкі қабырғаларды безендіру

Алдыңғы бөлмені намаз залына жалғастыратын дәліз қабырғаларын қара-жасыл түсті алты бұрышты плиткалармен қаптаған, әр қабырғаның ортасында үлкен дөңгелек орнатылған. Бұл дөңгелектер ақ, сары, жасыл және көк түсті ақ, сары, жасыл және көк түсті қара сызықты плиткалардан жасалған күрделі гүлдік арабеске ие. Дұға залына кіретін есікті қоршап тұрған терең мафилдер алтын әшекейленген ұқсас қою жасыл алты бұрышты шұңқыр плиткалармен жабылған, әр төбесінде үлкен, күрделі арабеске бар. Қабырғалардың төменгі бөлігін алтын қалың қабатымен безендірілген қара жасыл түсті алты бұрышты қабырғалық плиткалар алып жатыр. Михраб нишасының он екі қатарлы мукарналары мен екі қабырғалы бағаналары ұқсас күрделі және түрлі-түсті плиткалармен жабдықталған. Сұлтанның бөлмесі қабырғалары мен төбесінің алтынмен қапталған. Мешіттің алдыңғы порталы оюлы мәрмәрден жасалған және биік, ойылған мукарна нишасы бар, бүйіріндегі терезелерді қоршап тұрған бірегей мәрмәр темпаналар (арабескелермен безендірілген). Кенотафтар орналасқан негізгі камераның еденінің астында жерлеу камерасы немесе крипта (әдетте, бүгінге келушілер үшін тыйым салынған) орналасқан. Сұлтанның қабірімен қатар, мавзолейде оның ұлдары Мұстафа, Махмуд және Юсуфтың, сондай-ақ оның отбасындағы бірнеше әйелдер мен оның бала күтімі бар. Қазіргі уақытта мұнда Түрік және ислам өнерінің Бурса мұражайы орналасқан.

Басқалар

Кешеннің хаммамы Жасыл қабірдің шығысында, ал имараты қабірдің солтүстік-шығысында орналасқан. Бұл ғимараттардың алғашқы құрылыстарының тек жартылай қалдықтары сақталған.