Кіріспе

Блю́ма Ву́льфовна Зейга́рник; 9 қараша [O. S. 27 қазан] 1900 24 ақпан 1988) - литвалық шыққан кеңес психологы, Берлин эксперименталды психология мектебінің және Виготский шеңберінің мүшесі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Кеңес Одағында жеке пән ретінде эксперименталды психопатологияның құрылуына ықпал етті. 1920 жылдары ол есте сақтау туралы зерттеу жүргізді, онда ол есте сақтауды үзілген және аяқталған тапсырмалармен салыстырды. Ол үзілген тапсырмалар аяқталғаннан гөрі жақсы есте сақталатынын анықтады; бұл қазір Зейгарник эффектісі деп аталады. 1931 жылдан бастап Кеңес Одағында жұмыс істеді. Ол Мәскеу мемлекеттік университетінің психология кафедрасының негізін қалаушылардың бірі болып саналады. 1983 жылы психологиялық зерттеулері үшін Левин Мемориалдық сыйлығын алды.

Ерте өмір және білім

Зейгарник Женя Блума Герштейн (немесе Герштейн) ретінде Принайда, Сувалки губернаторлығында (қазіргі Литвада) еврей отбасында, олардың жалғыз баласы ретінде Вулф пен Роня Фейга Герштейннің отбасында дүниеге келді. Оның негізгі тілі орыс тілі болған, бірақ ол идиш, литва және поляк тілдерінде де сөйлей білді. Блуманың ата-анасы оның болашақ күйеуі Альберт Зейгарникті бейресми асырап алды және екі баланың да шетелдегі білім алуына қаржы бөлді. Ол 1927 жылы докторлық диссертациясына қажетті ретінде жазған және Гумбольдт университетінің мұрағатында сақталған автобиографиялық жазбасында 15 жасқа дейін жеке сабақ алғанын, 1916 жылы Минсктегі Рейманн Далматов гимназиясының [бесінші сыныпқа] түскенін, 1918 жылы соңғы емтиханнан өткеннен кейін кеткенін жазған. 1920-1922 жылдары ол Ковнодағы литвалық жоғары оқу орындарының гуманитарлық кафедрасында дәріс оқыды. 1922 жылдың мамырында болашақ жұп Берлинге кетті, ол политехникалық институтта оқыды, ал ол Берлин университетінде оқыды. Олар 1924 жылдың 9 қаңтарында Каунаста үйленді. Берлин университетінде Курт Левинмен танысып, бітіргеннен кейін оған тәжірибелік жұмыста көмектесті. Ол 1925 жылы бітіріп, 1927 жылы сол университеттен докторлық дәрежесін алды. Ол Зейгарник эффектісін Курт Левиннің жетекшілігімен дайындалған диссертациясында сипаттады.

Кейінгі өмірі

1931 жылдың мамырында Зейгарник Берлиннен Мәскеуге көшіп келеді. Ол коммунистік академияның жаратылыстану бөліміне қарасты Жоғары жүйке белсенділігі институтында Лев Выготскиймен тығыз жұмыс істей бастайды. Осы уақыт ішінде Левин мұғалім және зерттеуші болды. Зейгарникке оның прогрессивті көзқарастары ұнады және өзінің ғылыми мансабын оның зерттеу тобында бастады. Левинмен бірге ол өзінің белгілі теориясын: Зейгарник эффектісін жасады. Левин Зейгарниктің өміріндегі басты ықпал болғаннан басқа, ол жақсы дос та болды. Зейгарниктің тағы бір ықпалы Лев Выготский болды. Зейгарник онымен, сондай-ақ Александр Луриямен және Алексей Леонтьевпен 1931 жылы танысып, жұмыс істей бастады. Олар бірге ақыл-ой құрылымы мен жалпы психологияны зерттеді. Олардың зерттеулері Зейгарникке психологияның өзіндік саласын құруға және атауға мүмкіндік берді. 1940-жылдардың аяғында ол әскери жарақат алған және алмаған науқастардың патологиясын салыстыруға мүмкіндік беретін едәуір білім жинады. Осы зерттеулердің нәтижесінде ол ғылым докторы диссертациясын дайындады, бірақ мәтін оны аяқтаудан аз уақыт бұрын ұрланды. 1950 жылы Кеңес Одағында антисемиттік науқан басталған кезде Зейгарник зертхананы басқаруды тоқтатты, ал 1953 жылы оны Психиатрия институтынан жұмыстан шығарып салды. Ойлау патологиясы (1962), Аномальды психологияға кіріспе (1969), Жеке тұлға және белсенділік патологиясы (1971), Аномальды психологияның негіздері (1973), Аномальды тұлға дамуының психологиясы туралы очерктер (1980), Аномальды психология (1968). Зейгарник психологиялық зерттеулерді сынға алды, онда негізгі назар экспериментке емес, жеке сипаттамаларды немесе жеке қасиеттерді өлшеу мен байланыстыруға аударылды. Ол әдістердің жиынтығын қолдануды міндетті деп санады және патопсихологиялық зерттеуге бірнеше компоненттер кіруі керек деп сенді: эксперимент, науқастың сұхбаты, зерттеу кезінде науқастың мінез-құлқын байқау, науқастың өмірін талдау (бұл дәрігердің кәсіби жазған медициналық тарихы және клиникалық жазба) және тәжірибелік деректерді науқастың өмір тарихымен салыстыру. Оның пікірінше, динамика бойынша зерттеу жүргізу өте маңызды (бірақ әрқашан мүмкін емес), яғни бір-екі жылдан кейін сол адамды көру. Тәжірибе психиканың жеке құрамдас бөліктерге ажырамаслығын ескеруі керек, сондықтан оны оның жеке құрамдас бөліктерінің сипаттамаларын өлшеуге дейін азайтуға болмайды. Сонымен қатар, ол психологиялық зерттеулерді: жүйелі эксперименталды зерттеулермен байланысты емес теориялар мен идеяларды сынға алды. Зейгарник ең жемісті зерттеулер интеллектуалды сфераны (сезімдермен, қабылдаулармен, идеялармен, ұғымдармен және олардың үйлесімдерімен және сөйлеумен байланысты) талдаумен байланысты екенін, ал эмоционалдық сфераның (күй-күй, сезімдер және қозғаулар) тұрақсыз екенін атап өтті. Оның пікірінше, патопсихологиялық эксперимент құрудың негізгі қағидасы - пациенттің психикалық процестерінің сапалық талдауы, тек олардың баллдарын өлшеу міндетіне қарама-қайшы. Науқастың түсінуге немесе орындауға қабілетті міндеттердің күрделілігіне қоса, ол науқастың қателіктеріне не себеп болғанын және не қиын екенін білу маңызды деп есептеді. Тәжірибеге қатысты әдеттегі көзқарасы тапсырмаларды қабылдау және нұсқауларды орындау болып табылатын салауатты субъектілерге қарағанда, психикалық аурулар кейде тапсырмаларды елемейтін немесе дұрыс түсінбейтін немесе кейде нұсқауларға белсенді қарсылық білдіреді. Зейгарник патопсихологиялық эксперимент - экспериментатор мен субъектінің бірлескен екіжақты қызметі екенін және патопсихологиялық эксперименттің жағдайы - нақты өмірдің бір бөлігі екенін атап өтті. Сондықтан эксперимент кейбір статикалық психологиялық жағдайларды түземеуі керек, керісінше, қалыптастыратын болуы керек. Оның пікірінше, диагностикалық тестілеулер психологиялық эксперимент ретінде жүргізілуі керек. Оның жұмысы психиатриялық денсаулық саласының мамандарына психикалық денсаулық мәселелеріне назар аударуға көмектесетін клиникалық бағытқа ие болды. Сонымен қатар, ол оқытуды жалғастырып, психикалық денсаулық пен клиникалық практиканың маңыздылығына назар аударды. Кейіннен Зейгарник пациенттің психологиялық жағдайының жеке басының бағасын алудың және олардың ақаулық құрылымын жалпы түсінудің маңыздылығы маңызды деп қорытындылады.

Зейгарник эффектісі

Психологияда Зейгарник эффектісі адамдардың аяқталмаған немесе үзілген тапсырмаларды аяқталған тапсырмаларға қарағанда жақсы есте сақтайтынын айтады (бұл әсерді Овсианкинка эффектісімен шатастыруға болмайды). Гештальт психологиясында Зейгарник эффектісі Гештальт құбылыстарының жалпы болуын көрсету үшін қолданылды: тек қабылдау әсерлері ретінде ғана емес, сонымен қатар танымда да кездеседі.

Марапаттар мен құрметтер

1978 жылы Зейгарник Мәскеу мемлекеттік университетінің Ломоносов сыйлығын алды. 1980 жылы Зейгарник Лейпцигтегі халықаралық психология конгресіне қатысты. Бұл Кеңес Одағынан тыс жерлерге сапар шегіп, шетелдік әріптестермен кездесуге мүмкіндік берген алғашқы және аз мүмкіндіктердің бірі болды. Ол жерде ол Миннесота университетінің профессоры және Курт Левин Мемориалдық сыйлығының төрағасы Джун Луин Тэппен кездесті. Ол өзінің әйел екенін және Курт Левиннің соңғы тірі студенттерінің бірі екенін білгенде таң қалды. 1983 жылы Джун Луин Тэпп оны Курт Левин Мемориалдық сыйлығының иегері деп жариялады. Совет Одағынан тыс жерлерге шығуға рұқсат етілмесе де, ол диплом мен қаржылай қолдау алды. Әр жүлдегер әдетте өз еңбегін ұсынды, ал Зейгарник өз мақаласын ұсынды, ол негізінен "Курт Левиннің жеке тұлға теориясы" (орыс тілінде) кітабына негізделген.

Таңдалған жарияланымдар

1927: Дас Бехльтен ерледигтер және ерледигтер Handlungen. Психологиялық зерттеулер 9, 1 85-ж. 1965: Ойлау патологиясы. Нью-Йорк: Консалтинг Бюро Энтерпрайз. 1972: Эксперименталды аномальды психология. Нью-Йорк: Пленум Пресс. 1984: Курт Левин және кеңестік психология. Әлеуметтік мәселелер журналы 40 (2), 181192.