Кіріспе

Билеушінің немесе басқа да маңызды адамның жақын серігі. Классикалық және ерте заманауи Еуропада, басқа да уақыт пен жерлерде, бұл термин билеуші маңызды саяси билікті берген адамдарға қатысты қолданылған. Бұл әсіресе 16-17 ғасырларда, үкімет көптеген тұқым қуалайтын билеушілер үшін тым күрделі болып кеткен кезде, оған үлкен қызығушылық немесе талант жоқ, ал саяси институттар әлі де дамып келе жатқан кезде болған құбылыс. 1600 жылдан 1660 жылға дейін Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Испанияда, Англияда, Францияда және Швецияда барлық күшті министрлердің сүйіктілері болды. Бұл терминді кейде "патшалық сүйікті", "дос", "серіктес" немесе "сүйікті" (екі жынысты) сияқты терминдерден аулақ болғысы келетін жазушылар да қолданады. Кейбір фавориттер монархпен (немесе монархтың жұбайымен) жыныстық қатынаста болды, бірақ бұл жалпыға бірдей емес еді. Олардың көбісі әкімші ретінде жақсы жұмыс істегендіктен, ал басқалары монархтың жақын достары болған. Бұл терминде мақұлдау элементі бар және Оксфорд ағылшын сөздігі "Принцтің пайдасына орынсыз жоғары тұрған адам" деп түсіндіреді, Шекспирдің: "Бірін сүйіктілер / Принцтер мақтан тұтады" (Бір нәрсе туралы көп шу, 3.1.9).

Фейвориттердің өсуі мен құлдырауы

Сүйіктілер әулеттің қалған бөлігінің қызғанышы мен жеккөрінісіне ұшырайды, ал монархтар кейде саяси қысыммен оларды босатуға немесе өлтіруге мәжбүр болды; орта ғасырларда ақсүйектерді ұстап алу және өлтіру үшін ақсүйектер жиі көтеріліске шықты. Монарх пен фаворит арасындағы тым тығыз қарым-қатынас қоғамның табиғи тәртібі мен иерархиясының бұзылуы ретінде қарастырылды. Көптеген сүйіктілердің "өте жету" тұлғалары болғандықтан, олар жиі өздерінің құлдырауына жол ашты. Асыл және буржуазияның пікірлері маңыздылығы арта түскен сайын, олар көбінесе сүйіктілерді қатты ұнатпайтын болды. Барлық таптардың жек көруі әсіресе патшалық қолдаумен қарапайым немесе кем дегенде кішігірім ортадан жоғары көтерілген сүйіктілер жағдайында өте күшті болуы мүмкін. Атақтар мен иеліктер әдетте сүйіктілерге мол беріледі, олар саңырауқұлақтармен салыстырылды, өйткені олар бір түнде кенеттен, нәжіс төсегінен шықты. Патшаның сүйікті пирсі - "Түнде өсетін мүйіз" (көкөніс) Кристофер Марлоудың Эдуард II-дегі жауларына. Олардың құлдырауы тіпті кенеттен болуы мүмкін, бірақ 1650 жылдан кейін жазалаулар тыныш зейнеткерлікке жол берді. Жоғары дворяндықтан шыққан Лестер, Лерма, Оливарес және Оксенстиерна сияқты сүйіктілер жиі ренжімейтін және ұзаққа созылатын. Жетістікке жеткен министрлердің сүйіктілері өздерінің сүйіктілері мен туыстарының желілерін қажет етеді, олар үкімет жұмысын жүргізуге көмектеседі. Richelieu-ның "жаратқыштары" және Olivares-тің "hechuras" болды. Оксенстиерна мен Уильям Сесил екеуі де қызметте қайтыс болды, өздерінің ұлдарын өздеріне алмастыру үшін сәтті даярлады. Сүйіктіді көбінесе сәтті патша әкімшісінен оңай ажыратуға болмайды, ол ағаш басында монархтың ықыласына мұқтаж болды, бірақ бұл термин әдетте саясат немесе әкімшілік ісі емес, әсіресе соттың әлеуметтік өмірі арқылы монархпен алғаш рет байланысқа түскендерге қолданылады. Вильям Сесил және Жан Батист Колбер сияқты фигуралар, олардың әкімшілік қатарлар арқылы жеделдетілген көтерілуі монархпен жеке қарым-қатынастарына байланысты болды, бірақ олар абыройының ұлылары сияқты әрекет етуге тырыспады, олар да жиі сәтті болды. Елизавета I-нің Сессил 1558 жылы таққа отырған кезінен бастап, 40 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін Мемлекеттік хатшы және кейіннен Лорд Жоғарғы қазынашы болды. Оның бірнеше сарай қызметкерлерімен қарым-қатынасы түстес болды; ең ұзаққа созылған және жақын қарым-қатынас Лестер графы Роберт Дадлимен болды, ол сонымен қатар жетекші саясаткер болды. Тек соңғы онжылдықта Сесилдің, әке мен ұлының, позициясын Роберт Девер, 2-ші Эссекс графы, жас Сесилге қарсы төңкеріс жасауға тырысқан кезде сынға алды. Кардинал Вулси әкімшілік иерархияда жоғары тұрған, өте сән-салтанатпен өмір сүрген, содан кейін кенеттен биліктен құлаған тұлға болды. Орта ғасырларда көптеген патшалық сүйіктілер шіркеуде жоғарылатылды, ағылшын үлгілері, соның ішінде қасиетті Дунстан мен Томас Бекет; Епископтар Уильям Уэйнфлет, Роберт Бернелл және Уолтер Рейнольдс. Кардинал Гранвелл, әкесі сияқты, Габсбургтердің сенімді министрі болды, ол сән-салтанатпен өмір сүрді, бірақ ол шын мәнінде сүйікті емес еді, себебі оның мансабының көп бөлігі монархтан алыста өтті. Кейбір сүйіктілер өте қарапайым ортадан шыққан: Арчибальд Армстронг, Англияның Джеймс I-нің шуағы, соттағы барлық басқаларды ашуландырды, бірақ бай адамды зейнеткерлікке шығара алды; Роберт Кокрейн сияқты емес, шотландтық дворяндар оған қарсы көтеріліп, оны және Шотландияның Джеймс III-нің басқа да төменгі туылған сүйіктілерін асып тастағанға дейін Мар графына айналған тас қалаушы (бәлкім, аға адам, шебер емес, сәулетшіге қарағанда). Оливье ле Дейм, Людовик XI шаштараз, жаңа патшаның білмеуінен, қожайыны қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ақсүйектер келтірген белгісіз айыптар бойынша өлтірілгенге дейін атақ пен маңызды әскери командаларды иеленді. Бұл терминнің пайда болуы le Daim мансабында болды деп мәлімделген, өйткені фавори (француз сөзі) алғаш рет 1484 жылы қайтыс болған кезде пайда болды. Испан тіліндегі privado ескі, бірақ кейіннен ішінара valido терминімен алмастырылды; испан тілінде екі термин де француз және ағылшын тілдеріндегіге қарағанда кемсітушілікке жатпайтын. Испанияда Филипп II, Филипп III және Филипп IV билік құрған кезде валидос алмасып отырды. Мұндай төменгі лауазымдардан көтерілу ғасырлар өткен сайын қиындап кетті; қызметшілер мен дворяндар арасындағы кеңісіп жатқан алшақтықты секіре алатын соңғы ...

Құлдырау

Англияда парламенттің маңыздылығы артып келе жатқандықтан, саяси билікті сүйіктіге беру мүмкіндігі азайды. 1628 жылы Джон Фелтон "қоңырау" Бэкингемді өлтіргеннен кейін Карл I Бэкингемге және корольге парламенттік оппозицияның басшысы болған, бірақ Карл жеңілдіктер бергеннен кейін оның жақтасына айналған Томас Уэнтвортқа, Стрэффордтың 1-ші графына жүгінді. Сондықтан Страффордты әдеттегі мағынада сүйікті деп атауға болмайды, дегенмен оның Чарльзмен қарым-қатынасы өте тығыз болды. Ол да танымал отбасынан шыққан, ықпалды адамдармен қарым-қатынаста болған. Билік басында бірнеше жыл болғаннан кейін, Страффордты оған қарсы болған парламент импичмент жасады. Бұл процесс сәтсіз аяқталғанда, ол оны сотсыз өлімге кесу туралы заң жобасын қабылдады, бұл Чарльзға жеткілікті қысым жасады, содан кейін Чарльз оған қол қойды, ал Страффорд 1641 жылы өлім жазасына кесілді. Кейінгі уақытта Англияда министрлердің сүйіктілері болды, бірақ олар монархтың ықыласы ғана билік етуге жеткіліксіз екенін білетін, ал көпшілігі парламентте мансап жасады. 1721 жылы Премьер-Министрдің жаңа лауазымы құрылды, бұл монархтың бейресми сүйіктілерін Коммундар палатасына тәуелді саяси үкімет басшысымен алмастырды. Францияда бұл қозғалыстың бағыты керісінше болды. 1661 жылы кардинал Мазарин қайтыс болғаннан кейін 23 жастағы Людовик XIV өзі билік етуге бел буды, және ол өткен 40 жыл ішінде министрлерге билікті беруді рұқсат етпеді. Мазариннің бұрынғы президенті кардинал Ришелье бастаған абсолюттік монархияны монархтың өзі басқаратын. Луидің көптеген күшті министрлері болды, атап айтқанда Жан Батист Колбер қаржыда, Франсуа Мишель ле Теллие, маркиз де Лувуа, әскерде, бірақ жалпы бағыт ешқашан берілмеген, ал кейінгі француз министрлері екі кардиналдың күшіне теңестірілмеді. Габсбургтер Испаниясында Оливареске немере інісі Луис Мендес де Харо, соңғы шынайы валидо, билікті бір қолына беру әлсіреп қалған еді.