Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Он аю (команч: Pawʉʉrasʉmʉnurʉ) (1790 ж. 23 қараша 1872 ж.) - Ямпариканың немесе "Тамыр жегіштер" дивизиясының негізгі басшысы. 1860 72 жыл. Ол Ямпариканың Кетато ("Жарақсыз") жергілікті тобының басшысы болды, мүмкін 1840-шы жылдардың соңында. Этноним (топ атауы), Ямпарика немесе "Тамыр жейтін" Команчи Нью-Мексико испандарына 1750-ші жылдары белгілі болды, бірақ шамамен 1790 жылға дейін олар әдетте Арканзас өзенінің солтүстігінде болды және сондықтан испан құжаттарында сирек аталып өтілді. Сол уақыттан кейін, шайендердің (команче: paka naboo 'сызықты жебелер') және Куампелердің, мүмкін арапахолардың, кейбір Ямпарика жергілікті топтары, соның ішінде Кетато, Солтүстік Канада өзенінің аңғарына көшіп барды.
Ten Bears (Comanche: Pawʉʉrasʉmʉnurʉ) (c. 1790 November 23, 1872) was the principal chief of the Yamparika or "Root Eater" division of the Comanche from ca. 1860 72. He was the leader of the Ketahto ("The Barefeet") local group of the Yamparika, probably from the late 1840s. The ethnonym (group name), Yamparika or "Root Eater" Comanche was known to the Spaniards of New Mexico as early as the 1750s, but until about 1790, they were generally north of the Arkansas River and so were seldom specifically mentioned in Spanish documents. After that time, with the advance of Cheyennes (Comanche: paka naboo 'striped arrows'), and Cuampes, likely Arapahos, some Yamparika local groups, including the Ketahto, relocated to the valley of the North Canadian River in New Mexico and Texas.
Ерте өмір
Он аю бала кезінен жетім қалған, оның отбасылық тобын Лакоталар өлтірген. Кейінгі Команч ауызша тарихында ол жас кезінде Лакота ауылдарына ат үстінде найзалы шабуылдар жасағаны белгілі. 1840 жылы Ямпарика басшысы Он аю 1838 жылдың көктемінде Вольф-Крикте шайендер мен арапахолардың жеңісінен кейін команчилер мен киовалар, шайендер мен арапахолар арасындағы бейбітшілік пен үлкен одақтың басты промоутерлерінің бірі болды. Өз мақсатына жету үшін Он аю (Парравасамен) Коцотека Шашталған Бас (Уулеа бу) сияқты басшылардың мақұлдауына ие болды. Күн бүркіті) (Тавакена), мүмкін Нокони биік ағашы (Хуупи пахати) және, әрине, Пенетека Буффало Хумп (Почеха квипи, Потсханаквахип) және Сары Қасқыр (Исавиа) және, мүмкін, Квахади темір жакеті (Похебитс квашо); Он аюмен (Парравасамен), мүмкін, Тавакена және Хуупи пахати, әрине, Буффало Хумп (Почеха квипи) және ақырында темір жакеті (Похебитс квашо) екі Бутт Creek маңындағы келіссөздер кезінде Команч ұлтын білдірді, нәтижесінде екі топ арасында бейбіт келісім және мықты одақ орнады. Он аю алғаш рет 1853 жылы ағылшын-американдықтардың назарына түскен, ол басқалармен бірге Форт-Аткинсон келісімін жасасқан. Оның есімі "Parosawano" деп жазылып, "Он таяқ" деп аударылды, бұл /pawʉʉra/ "айың" /paria/ "сабақ таяғы" деген сөзбен шатасты. 1854 жылы келісімді қайта қарау кезінде қателік түзетілді. Он аю 1860 жылы англолар "Шайылған бас" (Wulea boo, мүмкін коцотека, яғни янпарика команчисі) деп атаған адамның өліміне байланысты Ямпариканың басты басшысы болды; соңғысының команчи аты белгісіз, өйткені англолар сол атпен атаған бірнеше адам болды. 1861 жылдың тамызында Он аю (бәлкім, өзі "Бистевана" деп аталатын бас) генерал Альберт Пайкпен "Форт Кобб" келісімін жасады, ол "Сұр жакеттер"мен одақ орнатты. 1863 жылы он аю, оңтүстік шайендер, оңтүстік арапахолар және киовалар сияқты батыс үндістер делегациясымен бірге Вашингтонға барды, бірақ ол өз халқы үшін АҚШ үкіметінен ешқандай үлкен жеңілдік ала алмады. 1864 жылдың қарашасында Он аю Ямпарика команчтарының басшысы болды. Бент ағайындыларының ескі Adobe сауда бекетінің қираған жерлеріне жақын (алғашқы Adobe Walls, Texas, 1840 жылы салынған) полковник Кристофер 'Кит' Карсонның әскерлері жақын маңдағы Киова ауылына шабуыл жасағанда. Он аюдың ауылынан шыққан жауынгерлер Карсонның адамдарын қуып шыққан қарсы шабуылға басшылық етті, бірақ Он аюдың ұлдарының бірі Экамоксу 'Қызыл жең' қаза тапты.
Ten Bears was orphaned as a baby when his family group was murdered by Lakotas. Later Comanche oral history states that in his young adult years, he was noted for leading horse mounted spear attacks on Lakota villages. In 1840 the Yamparika chief, Ten Bears, was one among the principal promoters (together with the Kiowa chiefs Dohasan and Satank and the Arapaho Hosa Little Raven) of the peace and large alliance between the Comanche and Kiowa alliance and the Cheyenne and Arapaho alliance after the Cheyenne and Arapaho's victory at Wolf Creek during the spring 1838. To reach his purpose, Ten Bears (Parrawasamen) was able to gain the approval of such chiefs as the Kotsoteka Shaved Head (Wulea boo) and, even through Shaved Head’s support, Big Eagle (a. k. a. Sun Eagle) (Tawaquenah), likely the Nokoni Tall Tree (Huupi pahati) and certainly the Penateka Buffalo Hump (Pocheha quehip, Potsʉnakwahipʉ) and Yellow Wolf (Isaviah) and probably the Kwahadi Iron Jacket (Pohebits quasho); together with Ten Bears (Parrawasamen), probably Tawaquenah and Huupi pahati, certainly Buffalo Hump (Pocheha quehip) and eventually Iron Jacket (Pohebits quasho) represented Comanche nation during the negotiation near the Two Butte Creek, resulting in a peace agreement and a strong alliance between the two groups. Ten Bears first came to the attention of Anglo Americans in 1853 when he, among others, signed the Treaty of Fort Atkinson. His name was written as "Parosawano" and translated as 'Ten Sticks', a confusion of /pawʉʉra/ 'bear' with /paria/ 'dogwood stick'. The error was corrected in the 1854 revision of the treaty. Ten Bears became the principal Yamparika chief about 1860 after the death of the man known to Anglos as 'Shaved Head' (Wulea boo, possibly a Kotsoteka rather than a Yamparika Comanche); the latter's Comanche name is uncertain as there were several men whom Anglos called by that name. In August 1861 Ten Bears (likely being himself the chief named as “Bistevana”) signed the Fort Cobb Treaty with gen. Albert Pike, the Confederate Indian Commissioner, sanctioning an alliance with the “Gray Jackets”. In 1863, along with a delegation of Western Indians, including Southern Cheyennes, Southern Arapahoes, and Kiowas, Ten Bears visited Washington, but he was unable to get any major concessions for his people from the U. S. government. In November 1864, Ten Bears was the chief of the Yamparika Comanches nearest the ruins of the Bent brothers' old adobe trading post (the first Adobe Walls, Texas, built ca 1840) when troops under Col. Christopher 'Kit' Carson attacked a nearby Kiowa village Warriors from Ten Bear's village led the counterattack which drove off Carson's men, although one of Ten Bears' sons, Ekamoksu 'Red Sleeve' was killed.
Өлім
Бір жылдан кейін 1868 жылдың желтоқсанында Ямпариканың жергілікті топтары, соның ішінде Он аюдың тобы, олардың одақтастары шайендер мен соңғыларының резервациясының шекарасында, батыс үнді аумағындағы Вашита өзенінің бойында болды. Лейтенант-полковник Джордж Армстронг Кастердің қол астындағы әскерлер Чейен ауылына қара қазан астында шабуыл жасаған кезде, Эсаросавит 'Ақ қасқыр' ауылының Ямпарика жауынгерлері қарсы шабуылға қосылып, майор Джоэл Эллиоттың жасағын "жүргізді". 1872 жылы Он аю тағы да Вашингтонға өзінің немересі Чиверс (бәлкім, испандық чива 'теке', бірақ Атокни бұл tsii putsi 'кішкентай жағымсыз' деп айтады) кіретін делегациямен бірге, сондай-ақ басқа да команчтер мен киовалармен бірге барды. Бірақ, уәделердің орындалатынына деген үміт ақырында түкке тұрғысыз болды. Он аю қайтып оралғаннан кейін көп ұзамай, 1872 жылы 23 қарашада Форт-Силл қаласында қайтыс болды.
A year later in December 1868, a number of Yamparika local bands, including Ten Bear's, were along the Washita River in western Indian Territory, near their allied Cheyennes and within the boundaries of the latter's reservation. When troops under Lt. Col George Armstrong Custer attacked the Cheyenne village under Black Kettle, Yamparika warriors from the village of Esarosavit 'White Wolf' joined in the counter attack, and "rode over" the detachment of Major Joel Elliot. In 1872, Ten Bears again visited Washington, along with a delegation that included his grandson Cheevers (probably from the Spanish chiva 'goat', although Attocknie argues that it was tsii putsi 'little pitied one'), as well as other Comanches and Kiowas. But the hope that promises would be kept was ultimately futile. Ten Bears died soon after his return, November 23, 1872, at Fort Sill where he is buried.
Көпшілікке танымал ақпарат құралдарында
Мускоги актері Уилл Сэмпсон ойнаған Он аю "Заңсыз" фильмінде Джози Уэльс үйін қорғап жүрген команч бас ретінде бейнеленген, содан кейін Клинт Иствуд бейнелеген атау кейіпкерімен "өмір сүру және өмір сүруге мүмкіндік беру" бейбітшілікке қол жеткізеді.
Ten Bears, played by the Muscogee actor Will Sampson, is portrayed in the film The Outlaw Josey Wales as a Comanche chief defending his home who then makes a "live and let live" peace with the title character, portrayed by Clint Eastwood.