Кіріспе
Орта ғасыр философиясында белсенді ақыл (лат. intellectus agens; сондай-ақ агенттік ақыл, белсенді ақыл, белсенді ақыл немесе өнімді ақыл деп аударылады) - ақылдың формалды (морф) аспектісі (nous), Аристотельдің гиломорфизм теориясына сәйкес. Белсенді ақыл-ойдың табиғаты классикалық және ортағасырлық философияның негізгі тақырыбы болды. Әр түрлі ойшылдар Аристотельдің жан мен дене туралы түсінігіне деген сенімін өздерінің теологиялық сенімдерімен үйлестіруге тырысты. Аристотельдің тәнсіз жан туралы түсінігі құдай мен жаратылысты түсінуге қалай көмектесе алады?
Аристотельдің түсінігі
Бұл ой алғаш рет Аристотельдің екі еңбегінде кездеседі. "De Anima" кітабының 3-кітабында "адам ақыл-ойының ойланбайтын бастапқы күйінен ойланатын кейінгі күйге қалай өтуі" түсіндіріледі. Ол energeia/dynamis айырмашылығы жанның өзінде де болуы керек деп тұжырымдады. Аристотель ақыл-ойдың немесе ақыл-ойды екі бөлек түріне бөліп көрсетті, ол екеуін де адам ойлауын түсіндіру үшін қажет деп санайды. Қазіргі ғалымдар "пассивті ақыл" деп атаған зат материалдық және жойылатын және ол заттардың түсінікті түрлерін қабылдайды. Ол әрекетке жатады. Ал белсенді ақыл - әрекетсіз ақылға әсер етеді. Ол үшін, жарық ықтимал түстерді нақты түстерге айналдырғандай, ықтимал білімді нақты білімге айналдыру қажет. Аристотель бұл ақыл-ойдың жеке, мәңгілік, өзгермейтін және материалдық емес екенін айтады. Бұл пассивті немесе материалдық ақыл, онда адамның ойлауы мен есте сақтауы болады, өйткені бұл өзгерістерді қамтиды. Дәстүрлі түрде "De Anima" үзіндісімен бірге оқылатын тағы бір үзінді "Метафизика" кітабының XII кітабында, Ch. 7 10 .
Түсіндірме
Сакс белсенді ақыл-ойдың табиғаты "көптеген түсініктемелердің және қатал келіспеушіліктің көзі" болды деп түсіндіреді; басқа жерде, De Anima 5-тарауы "философия тарихындағы ең көп зерттелген сөйлемдер" деп аталады. Дэвидсонның айтуынша: "Аристотельдің потенциалдық ақыл-ой және белсенді ақыл-ой деген терминдер де анимада нақты айтылмаған және ең жақсы жағдайда, олардың арасындағы өзара әрекеттестікті қалай түсінгендігі әлі де талқылануда. Философия тарихының зерттеушілері Аристотельдің ниеті туралы, әсіресе, ол белсенді ақыл-ойды адам жанының бір аспектісі деп қарастырған ба, әлде адамнан тәуелсіз болып табылатын бірлік пе деген сұрақ туралы пікір алысуды жалғастыруда. Бір сыртқы агенттік интеллектті тұжырымдауға себеп - барлық (рационалды) адамзатты аристотелистер тұжырымдамалардың тұрақты және тұрақты жиынтығына ие немесе оған қол жетімді деп санайды, ол ғалам туралы бірыңғай дұрыс білім. Барлық адам санасының бірдей дұрыс білімге ие болуының жалғыз жолы - егер олардың барлығы белгілі бір орталық білім қоймасына қол жеткізе алса, терминалдар орталық компьютерге қол жеткізе алатын сияқты. Бұл орталық компьютер - агенттік интеллект, әлемнің "ақыл-ойы", ол барлық басқа танымдарды мүмкін етеді. Әл-Фараби, Авиценна және Маймонид белсенді ақыл-ойдың "сыртқы" түсіндірмесімен келісті және белсенді ақыл-ой аспан сфералары арқылы түсетін он эманацияның ең төменгісі деп есептеді. Маймонид пайғамбарлық туралы өз анықтамасында келтіреді: Пайғамбарлық - бұл шындық пен шындықта, құдайлық болмыстың белсенді ақыл-ойы арқылы жіберген эманациясы, алдымен адамның ақыл-ойына, содан кейін оның қиял-ойына. Аристотельдің қатаң ұстанымы Авемеп және Аверроес, адам өзін белсенді ақылмен қалай біріктіре алатыны туралы жазды, осылайша философиялық ағартушылыққа қол жеткізді. Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуіріндегі Еуропадағы кейбір ойшылдар, мысалы Брабанттық Зигер, "Падуан аверроистары" мектебінің кейінірек жасағаны сияқты, Аверроның әр тармақтағы түсіндірмесін қабылдады. Томас Аквинский Аристотельдің жан туралы талас-тартыстар және Аристотельдің "De Anima" еңбегіне берген түсініктемелерінде белсенді ақыл мен пассивтік ақыл арасындағы айырмашылықты кеңінен түсіндірді, Аверроеске қарсы, белсенді ақыл - адамның жеке тұлғасының бір бөлігі деп дәлелдеді. Аквина өзінің "Теологияның жиынтығы" деген еңбегінде былай дейді: "Біздің діннің іліміне сәйкес, бұл бөлек ақыл - Құдайдың Өзі, ол жанның жаратушысы және тек қана жанның жарылқануы". Грейс Ниссаны келтіре отырып, ол "адамның ақыл-ой түсінігі бар, періштелер" деп аталады, өйткені олар ақыл-ой күші мен ерік-жігерден басқа күші жоқ (Сұрақ 79, 1-бап). Үшінші бір топ, "александриялықтар", ақыл-ойының әрекет етуін жанның өлмеушілігімен байланыстыратын дәлелді қабылдамады, бірақ олар әлі де өлімсіздікке діни сенім ретінде сенетіндерін айтуға асықты. (Пьетро Помпонацци; Чезаре Кремониниді қараңыз.)
<blockquote>Just what Aristotle meant by potential intellect and active intellect terms not even explicit in the De anima and at best implied and just how he understood the interaction between them remains moot. Students of the history of philosophy continue to debate Aristotle's intent, particularly the question whether he considered the active intellect to be an aspect of the human soul or an entity existing independently of man. The reason for positing a single external Agent Intellect is that all (rational) human beings are considered by Aristotelians to possess or have access to a fixed and stable set of concepts, a unified correct knowledge of the universe. The only way that all human minds could possess the same correct knowledge is if they all had access to some central knowledge store, as terminals might have access to a mainframe computer This mainframe is the Agent Intellect, the "mind" of the universe, which makes all other cognition possible. Al Farabi and Avicenna and Maimonides, agreed with the "external" interpretation of active intellect, and held that the active intellect was the lowest of the ten emanations descending through the celestial spheres. Maimonides cited it in his definition of prophecy where:
Prophecy is, in truth and reality, an emanation sent forth by the Divine Being through the medium of the Active Intellect, in the first instance to man's rational faculty, and then to his imaginative faculty. The more strict Aristotelians, Avempace and Averroes, wrote about how one could conjoin oneself with the active intellect, thus attaining a kind of philosophical enlightenment. In Medieval and Renaissance Europe some thinkers, such as Siger of Brabant, adopted the interpretation of Averroes on every point, as did the later school of "Paduan Averroists". Thomas Aquinas elaborated on Aristotle's distinction between the active intellect and passive intellect in his Disputed Questions on the Soul and his commentary on Aristotle's De Anima, arguing, against Averroes, that the active intellect is part of the individual human personality. In his Summa Theologica, Aquinas states that "according to the teaching of our Faith, this separated intellect is God Himself, who is the creator of the soul and in whom alone the soul is beatified." Citing Gregory of Nyssa, he said "man has intellective understanding along with the angels" which are called 'minds' and 'intellects' because they have no other power than the intellective power and the will (Question 79, Article 1). A third school, of "Alexandrists", rejected the argument linking the active intellect to the immortality of the soul, while hastening to add that they still believed in immortality as a matter of religious faith. (See Pietro Pomponazzi; Cesare Cremonini.)