Кіріспе

Тактикалық шалаққылық – әзіл-қалжыңға негізделген қоғамдық наразылықтың бір түрі; көбінесе билікке бейбіт түрде бағынбау, карнавалдық және ойшау әрекеттерді қамтиды. Юмор саяси наразылықтарда ежелгі Грецияның классикалық дәуірінен бері рөл атқарып келген. Дегенмен, «тактикалық шалаққылық» термині 1990 жылдардан бастап ғана саяси әділетсіздікке қарсы әзіл-қалжыңды қолдануды сипаттау үшін жиі қолданылатын болды. Әдетте, бұл термин агрессивті ұнатпау немесе өткір әзілдердің орнына, ойын-қуанышпен, қақтығысқа жол бермейтін тәсілді білдіреді.

Саяси наразылықтағы әзілдің тарихы

Әлеуметтік тарихшылардың әзіл-қалжыңды зерттеуі 1980-ші жылдардың басына дейін кең таралмады, ал 20-шы ғасырға дейінгі кезеңдерді зерттейтін әдебиет салыстырмалы түрде сирек. Бұл еңбекте жазушы және сатирик Франсуа Рабленың өмірі мен заманы талқыланады, автордың орта ғасырлық және ерте замандағы әзіл-қалжыңның күшті рөлі деп санайтынына баса назар аударылады. Карнавалдар, сатира және француз халқының шаруалық әдеттері – шаривари, төменгі топтардың жоғары топтардың әділетсіз мінез-құлқына наразылық білдіру үшін әзіл-қалжыңды пайдалану құралдары ретінде қарастырылды. Мұндай күлкілі наразылықтарды билік иелері көбінесе төзімділікпен қабылдады. Саяси наразылық үшін әзіл-қалжыңды қолданудың мысалдары тіпті ежелгі дәуірден бастап кездеседі, мысалы, ежелгі грек драматургы Аристофанның «Лизистрата» пьесасы «Раблеизалық наразылық» деп сипатталған. Преисториялық кезеңнен бері әлеуметтік құрылымында аз өзгеріс болған аңшы-жинаушы тайпаларды зерттеу көрсетті, көптеген тайпалар тайпаның теңдік нормаларын бұзуға тырысатын кез келген адамға қарсылық көрсету үшін мазақ немесе ашуды қолданады. Осы мінез-құлықты көрсететін тайпалардың ішінде !Кунг, Мбути, Наскапи және Хазда тайпалары бар. Қазіргі замандағы юморды кеңінен пайдаланған саяси наразылықтың мысалы – 17-шы ғасырғы британдық қозғалысы, Левелерлер. 20-шы ғасырда пайда болған наразылық қозғалыстарының әзіл-қалжыңды қолдануы туралы әдебиеттер көптеп жазылған. Солардың бірі – «Қызғылт альтернатива» қозғалысы, ол 1980-ші жылдардың басында Польшада «Солидарность» үрдісінің бір бөлігі ретінде пайда болды. Олардың жиі тақырыбы – эльфтерге (кейде гномдар немесе ергежейлілер деп аударылады) киіну еді. «Қызғылт альтернатива» «бірлік фракцияларының ең ықпалдысы» деп сипатталды, олардың комедиялық «ойын-сауықтары» әлемдік БАҚ-тың назарын аударуда сәтті болды, бұл қозғалыстың жалпы табысына үлкен үлес қосты. «Тактикалық жеңілдіктің» қазіргі қолданысын танымал етуге жартылай себепкер болған наразылық қозғалысы – Көшелерді қайтару (RTS). Олар 1991 жылы Ұлыбританияда құрылды, олардың шабыт көзі – алдыңғы онжылдықтардағы жолдарға қарсы наразылықтар және ситуационистер болды. 1990-шы жылдардың соңына қарай RTS әлемнің басқа елдеріндегі оқшау топтарды құруға ықпал етті және 1999 жылдың 18 маусымында көптеген қалаларда бірдей өткен капитализмге қарсы халықаралық карнавалды ұйымдастыруға белсенді қатысты. Капитализмге қарсы карнавал, көбінесе J18 деп аталады, кейде ол ірі халықаралық антикапиталистік наразылықтардың біріншісі деп есептеледі. RTS өкілдерінің хабарлауынша, олардың көптеген ұйымдастырушылары Бахтиннің еңбектерін тәуелсіз түрде оқып, шабыттанды. 1999 жылы Сиэтлде өткен демонстрацияларда полициямен кең ауқымды қақтығыстар болды. 2000 жылы Прагада өткен наразылық акциясы кезінде демонстранттар өздерін үш негізгі топқа бөліп, олардың билікпен қалай қарым-қатынас жасағылары келетіндігіне байланысты: дәстүрлі зорлық-зомбылықсыз наразылық үшін «Сары шеру», полициямен физикалық күреске дайын болғандар үшін «Көк шеру» және «Күміс және қызғылт» тобы, ол «тактикалық жеңілдікті» қолданушы ретінде сипатталды. Он айдан кейін карнавалдық киімдерге киінген наразылар тобы және өздерін тағы да қызғылт және күміс блогы немесе қызғылт феялар деп атады, өз әдістерін сипаттау үшін «тактикалық жеңілдік» терминін қолданды. Олар полицияға «сиқырлы фея таяқтарын» сілтеді, «радикалды жанкүйерлерді» оқытты, сондай-ақ «лидерлерді спагеттимен шашыратуға» арналған «революциялық спагетти катапульдасын» қолданды. Бұл құрылғы ешбір басшыға спагетти тигізе алмады, бірақ журналист Йоханн Харидің айтуынша, қызғылт феялар көпшілік арасында күлкіге себеп болды. 21-ші ғасырдың басында тактикалық жеңілдік көбінесе әлемдік саммиттерден гөрі кішкентай шараларда қолданылды, мысалы, «Буш үшін миллиардерлер» тобы АҚШ-тың Республикалық конвенцияларында күлкілі шараларды ұйымдастырды. Дэвид Грейбердің айтуынша, күлкілі наразылық тактикасын қолданудың өсуі 1960-шы жылдардағы иппилер мен 1990-шы жылдары әрекетке кіріскен сапатистерге байланысты. 2005 жылы Шотландияда өткен G8 саммитінде тактикалық жеңілдік жасырын көтерілісші клоун армиясы сияқты наразылық білдірушілер тарапынан тағы да қолданылды, олардың театрлық және карнавалдық қойылымдары көптеген БАҚ-тың назарын аударды және Англияның Өнер кеңесімен қаржыландырылды. 2001 және 2005 жылдардағы G8 наразылықтарында тактикалық жеңілдіктің кең ауқымды қолданылуы саясаттағы нақты өзгерістерге әкелмеді, бірақ бұл әдіс қолданыла берді, мысалы, 2007 жылы Англияның Хитроу әуежайындағы әуе саяхатына қатысты наразылықтарда. Тактикалық жеңілдік 2011 жылы Лондондағы қарсы кесімдерге қарсы наразылықта қолданылды. Кейбір тактикалық жеңілдік наразылықтары толығымен негізгі шеруге қосылды, ал басқалары қара блок анархистерінің артынан ерді, бірақ өздері зорлық-зомбылықтан аулақ болды. Әлемдік «Оккупай» қозғалысын бастады деп есептелетін Adbusters журналы наразылық білдірушілерге тактикалық жеңілдікті қолдануға шақырды, бірақ бұл әдіс сирек қолданылды. Автор және ғалым Люк Бретертон тактикалық жеңілдік наразылық білдірушілерге әдетте айтылмаған қиялдың қасиетті күшін бейнелеуге мүмкіндік береді деп санайды, бұл «үлкен қуыршақтарды, билерді және көше театрын» пайдалану арқылы ішінара жетістікке жетеді.

Ку-клукс-кланның қарсы наразылық акциялары

Клан шерулері сенімді түрде қарсы наразылықтарды тудырады. Моли Ивинс бірін былай сипаттайды: "Австин қаласында өткен Ку-клукс-клан митингісі ерекше қарсы демонстрацияға әкелді. Елу Клан мүшесі (оларды Вакодан автобуспен әкелді) штаттық Капитолий алдында пайда болғанда, бес мың жергілікті тұрғын "Кланға айды көрсету" митингісіне жиналды. Азаматтар жеке-жеке және топтап шалбарларын түсіріп, кейде әдемі толқын эффектісін жасады. Бұл керемет оқиға болды". Солтүстік Каролинада "әйел билігі" деп ұрандап, ақ ұн шашатын клоундар тобы Клан мүшелерінен көп болып, олардан күшті дауыстады. Оңтүстік Каролинада Мэтт Бак ККК-ны тек қана сосафонымен ойнап, олармен бірге жүру арқылы ұятқа қалдырды.