Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кішкентай, көбінесе уақытша аралдармен бөлінген өзен арналарының желісі. Түйілген өзен (немесе түйілген арна, түйілген ағыс) – кішкентай, көбінесе уақытша аралдармен – құмды тілімдермен (қазақшада) немесе британдық терминологияда аит немесе эйоттармен бөлінген өзен арналарының желісі. Түйілген өзендер көбінесе жоғары мөлшердегі шөгінділерге немесе ірі дән өлшемдеріне және тік беткейлі, тік немесе ирек арналы өзендерге қарағанда көбірек тік беткейлі өзендерде кездеседі. Олар сонымен қатар су көлеміндегі күрт және жиі өзгерістерге ұшырайтын, яғни "құбылмалы" өзендермен және жағалары нашар өзендермен де байланысты. Түйілген арналар әлемнің әртүрлі аймақтарында кездеседі, оның ішінде шағылды тау ағындары, құмды төсекті өзендер, аллювиалды жайылмалар, өзен дельталары және шөгінді жазықтарда.
Network of river channels separated by small, and often temporary, islands
A braided river (also called braided channel or braided stream) consists of a network of river channels separated by small, often temporary, islands called braid bars or, in British English usage, aits or eyots. Braided streams tend to occur in rivers with high sediment loads or coarse grain sizes, and in rivers with steeper slopes than typical rivers with straight or meandering channel patterns. They are also associated with rivers with rapid and frequent variation in the amount of water they carry, i. e., with "flashy" rivers, and with rivers with weak banks. Braided channels are found in a variety of environments all over the world, including gravelly mountain streams, sand bed rivers, on alluvial fans, on river deltas, and across depositional plains.
Сипаттама
Торлы өзендер көптеген саяз арналардың желісінен тұрады, олар уақытша торлы баулардың айналасында тармақталып, қайта бірігеді. Бұл өзенге тоқыманың өрілген жіптеріне ұқсас көрініс береді. Торлы баулар, сондай-ақ арналық баулар, тармақты аралдар немесе жинақталатын аралдар деп те аталады, әдетте тұрақсыз болады және су деңгейі жоғары болған кезде толығымен жабылуы мүмкін. Арналарды бөлетін кішкентай аралдар өсімдіктермен бекітілгенде, олар тұрақты нысандарға айналады және кейде аитс немесе эйоттар деп аталады. Торлы өзен бір ғана ирек арнасы бар шарлақ өзеннен ерекшеленеді. Ол анастомоздық өзеннен де өзгеше. Анастомоздық өзендер көптеген біріккен арналардан тұратындықтан торлы өзендерге ұқсас. Дегенмен, анастомоздық өзендер арналар емес, су тасқыны жазығымен бөлінетін жартылай тұрақты арналардан тұрады. Бұл арналардың өзі де тоқымалы болуы мүмкін. Флюмдармен жүргізілген тәжірибелер өзеннің шөгінді мөлшерінің немесе еңістің белгілі бір деңгейге жеткенде тоқымалы болатынын көрсетеді. Өзеннің дамуы үшін жеткілікті уақыт болса, шөгінді жүктемесінің артуы өзен төсегінің еңістігін арттырады, сондықтан еңістің өзгеруі, өзен тасымалдайтын су мөлшері өзгермесе, шөгінді жүктемесінің өзгеруімен тең келеді. Жақсы сұрыпталмаған ірі құмды ағын үшін шекті еңіс эксперименттік жолмен 0,016 (фут/фут) деп анықталды. Осы шектен жоғары еңіс тоқымалы ағынды, ал шектен төмен еңіс шарлақ ағынды немесе өте төмен еңіс үшін тік арнаны құрайды. Арнаның дамуы үшін маңызды фактор төсек жүктемесіне шағылысқан жүк шөгіндісінің арақатынасы болып табылады. Көтерілген суспензиялық шөгінді қисықтың ішкі жағында эрозияға төзімді материалдың жиналуына мүмкіндік берді, бұл қисықты күшейтті және кейбір жағдайларда өзеннің тоқымалыдан шарлақ профильге өтуіне себеп болды. Бұл тәжірибелік нәтижелер тоқымалы болудың сыни еңістігін ағын мен дән мөлшерімен байланыстыратын формулалармен көрсетілді. Ағын деңгейі жоғары болған сайын сыни еңіс төмендейді, ал дән мөлшері үлкен болса сыни еңіс жоғарылайды. Дегенмен, бұл толық сурет емес, сандық модельдеу тоқымалы өзендерді түсіну үшін маңыздырақ болып келеді. Шөгінділердің жиналуы (шөгінділердің таза жиналуы) тоқымалы өзендерге қолайлы, бірақ міндетті емес. Мысалы, Жаңа Зеландияның Ракаиа және Уаитаки өзендері жағалаудың шегінуіне байланысты көтерілмейді, бірақ олар тоқымалы өзендер болып табылады. Өзгермелі ағын да тоқымалы өзендер үшін маңызды деп танылды, бірақ бұл, негізінен, жиі су тасқынының жағалаудағы өсімдіктерді азайтуға және жағалауларды тұрақсыздандыруға бейімділігіне байланысты болуы мүмкін, өйткені өзгермелі ағын тоқымалы өзендердің қалыптасуының маңызды бөлігі болып табылады. Сандық модельдер төсек жүктемесінің тасымалы (судың түбінде домалап немесе секіріп қозғалатын шөгінді бөлшектерінің қозғалысы) тоқымалы өзендердің қалыптасуы үшін маңызды екенін көрсетеді, арналардың тармақталу жерлерінде шөгінділердің таза эрозиясы және бірігу жерлерінде таза жиналуы бар. Тоқымалылық ағынға шектеулер аз болғанда және төсек жүктемесі жеткілікті болғанда модельдеуде сенімді түрде қайта өндіріледі. Таза эрозияның (шөгінділердің орын алмастырылмауы) немесе төсек жүктемесі тасымалданатын біріктірілген шөгінділердің экстремалды жағдайларын модельдеу кезінде тоқымалылық байқалмайды. Өзен жағалаулары жағалау ағынын шектеуге жеткілікті түрде бекітілгенде ғана шарлақтар толық дамиды.
A braided river consists of a network of multiple shallow channels that diverge and rejoin around ephemeral braid bars. This gives the river a fancied resemblance to the interwoven strands of a braid. The braid bars, also known as channel bars, branch islands, or accreting islands, are usually unstable and may be completely covered at times of high water. When the islets separating channels are stabilized by vegetation, so that they are more permanent features, they are sometimes called aits or eyots. A braided river differs from a meandering river, which has a single sinuous channel. It is also distinct from an anastomosing river. Anastomosing rivers are similar to braided rivers in that they consist of multiple interweaving channels. However, anastomosing rivers consist of semi permanent channels which are separated by floodplain rather than channel bars. These channels may themselves be braided. Experiments with flumes suggest that a river becomes braided when a threshold level of sediment load or slope is reached. On timescales long enough for the river to evolve, a sustained increase in sediment load will increase the bed slope of the river, so that a variation of slope is equivalent to a variation in sediment load, provided the amount of water carried by the river is unchanged. A threshold slope was experimentally determined to be 0.016 (ft/ft) for a stream with poorly sorted coarse sand. Any slope over this threshold created a braided stream, while any slope under the threshold created a meandering stream or – for very low slopes – a straight channel. Also important to channel development is the proportion of suspended load sediment to bed load. An increase in suspended sediment allowed for the deposition of fine erosion resistant material on the inside of a curve, which accentuated the curve and in some instances, caused a river to shift from a braided to a meandering profile. These experimental results were expressed in formulas relating the critical slope for braiding to the discharge and grain size. The higher the discharge, the lower the critical slope, while larger grain size yields a higher critical slope. However, these give only an incomplete picture, and numerical simulations have become increasingly important for understanding braided rivers. Aggradation (net deposition of sediments) favors braided rivers, but is not essential. For example, the Rakaia and Waitaki Rivers of New Zealand are not aggrading, due to retreating shorelines, but are nonetheless braided rivers. Variable discharge has also been identified as important in braided rivers, but this may be primarily due to the tendency for frequent floods to reduce bank vegetation and destabilize the banks, rather than because variable discharge is an essential part of braided river formation. Numerical models suggest that bedload transport (movement of sediment particles by rolling or bouncing along the river bottom) is essential to formation of braided rivers, with net erosion of sediments at channel divergences and net deposition at convergences. Braiding is reliably reproduced in simulations whenever there is little lateral constraint on flow and there is significant bedload transport. Braiding is not observed in simulations of the extreme cases of pure scour (no deposition taking place), which produces a dendritic system, or of cohesive sediments with no bedload transport. Meanders fully develop only when the river banks are sufficiently stabilized to limit lateral flow.
Оқиғалар
Тоқыма өзендер көптеген ортада кездеседі, бірақ таулы аймақтарға немесе олардың етегіне жақын кең аңғарларда жиі кездеседі, сондай-ақ өзен жағалауларындағы өсімдіктердің өсуі шектеулі, ірі дәнды шөгінділердің көп болған жерлерде де кездеседі. Олар сонымен қатар су ағыны басымдығы бар аллювиалды желдеткіштерде де табылады. Аляска, Канада, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралы және Гималай тауларында кең тоқыма өзендер жүйелері кездеседі, олардың барлығында жас, қарқынды эрозияға ұшыраған таулар бар. Үндістанның Солтүстік-Шығысындағы Брахмапутра өзені – тоқыма өзеннің классикалық мысалы. Құрама Штаттардағы ірі тоқыма ағынның көрнекті мысалы – Небраска штатының орталық және батыс бөлігіндегі Платт өзені. Платт типіндегі тоқыма өзендер көптеген тіл тәрізді барлар мен құмдық шөгінділермен сипатталады. Оңтүстік Аляскадағы Скотт өзені – бойлық шағылдық тақталармен және су деңгейі жоғары кезде қалған құм линзаларымен сипатталатын мұздық су ағыны өзендерінің типі. Сеуани конгломераты – Пенсильвания кезеңіне жататын ірі құмтас және конгломерат, ол Оңтүстік Университетіне жақын Камберленд платосында орналасқан. Кейбір ғалымдар осы бірліктің шөгінді ортасын тасқындық дельта деп түсіндіреді. Италияның Тальяменто өзені – қиыршық тасты тоқыма өзеннің мысалы. Италиядағы Пиаве өзені – адамның араласуы салдарынан тоқымадан бұралып өтетін өзенге айналып келе жатқан өзеннің мысалы. Жаңа Зеландиядағы Ваймакарири өзені – кең су тасқыны аймағына ие тоқыма өзеннің мысалы.
Braided rivers occur in many environments, but are most common in wide valleys associated with mountainous regions or their piedmonts or in areas of coarse grained sediments and limited growth of vegetation near the river banks. They are also found on fluvial (stream dominated) alluvial fans. Extensive braided river systems are found in Alaska, Canada, New Zealand's South Island, and the Himalayas, which all contain young, rapidly eroding mountains. The enormous Brahmaputra river in Northeastern India is a classic example of a braided river. A notable example of a large braided stream in the contiguous United States is the Platte River in central and western Nebraska. Platte type braided rivers are characterized by abundant linguoid (tonguelike) bar and dune deposits. The Scott River of southern Alaska is the type for braided glacial outwash rivers characterized by longitudinal gravel bars and by sand lenses deposited in scours from times of high water. The Sewanee Conglomerate, a Pennsylvanian coarse sandstone and conglomerate unit present on the Cumberland Plateau near the University of the South, may have been deposited by an ancient braided and meandering river that once existed in the eastern United States. Others have interpreted the depositional environment for this unit as a tidal delta. The Tagliamento of Italy is an example of a gravel bed braided river. The Piave, also in Italy, is an example of a river that is transitioning from braided to meandering due to human interventions. The Waimakariri River of New Zealand is an example of a braided river with an extensive floodplain.