Кіріспе

Кішкентай, көбінесе уақытша аралдармен бөлінген өзен арналарының желісі. Түйілген өзен (немесе түйілген арна, түйілген ағыс) – кішкентай, көбінесе уақытша аралдармен – құмды тілімдермен (қазақшада) немесе британдық терминологияда аит немесе эйоттармен бөлінген өзен арналарының желісі. Түйілген өзендер көбінесе жоғары мөлшердегі шөгінділерге немесе ірі дән өлшемдеріне және тік беткейлі, тік немесе ирек арналы өзендерге қарағанда көбірек тік беткейлі өзендерде кездеседі. Олар сонымен қатар су көлеміндегі күрт және жиі өзгерістерге ұшырайтын, яғни "құбылмалы" өзендермен және жағалары нашар өзендермен де байланысты. Түйілген арналар әлемнің әртүрлі аймақтарында кездеседі, оның ішінде шағылды тау ағындары, құмды төсекті өзендер, аллювиалды жайылмалар, өзен дельталары және шөгінді жазықтарда.

Сипаттама

Торлы өзендер көптеген саяз арналардың желісінен тұрады, олар уақытша торлы баулардың айналасында тармақталып, қайта бірігеді. Бұл өзенге тоқыманың өрілген жіптеріне ұқсас көрініс береді. Торлы баулар, сондай-ақ арналық баулар, тармақты аралдар немесе жинақталатын аралдар деп те аталады, әдетте тұрақсыз болады және су деңгейі жоғары болған кезде толығымен жабылуы мүмкін. Арналарды бөлетін кішкентай аралдар өсімдіктермен бекітілгенде, олар тұрақты нысандарға айналады және кейде аитс немесе эйоттар деп аталады. Торлы өзен бір ғана ирек арнасы бар шарлақ өзеннен ерекшеленеді. Ол анастомоздық өзеннен де өзгеше. Анастомоздық өзендер көптеген біріккен арналардан тұратындықтан торлы өзендерге ұқсас. Дегенмен, анастомоздық өзендер арналар емес, су тасқыны жазығымен бөлінетін жартылай тұрақты арналардан тұрады. Бұл арналардың өзі де тоқымалы болуы мүмкін. Флюмдармен жүргізілген тәжірибелер өзеннің шөгінді мөлшерінің немесе еңістің белгілі бір деңгейге жеткенде тоқымалы болатынын көрсетеді. Өзеннің дамуы үшін жеткілікті уақыт болса, шөгінді жүктемесінің артуы өзен төсегінің еңістігін арттырады, сондықтан еңістің өзгеруі, өзен тасымалдайтын су мөлшері өзгермесе, шөгінді жүктемесінің өзгеруімен тең келеді. Жақсы сұрыпталмаған ірі құмды ағын үшін шекті еңіс эксперименттік жолмен 0,016 (фут/фут) деп анықталды. Осы шектен жоғары еңіс тоқымалы ағынды, ал шектен төмен еңіс шарлақ ағынды немесе өте төмен еңіс үшін тік арнаны құрайды. Арнаның дамуы үшін маңызды фактор төсек жүктемесіне шағылысқан жүк шөгіндісінің арақатынасы болып табылады. Көтерілген суспензиялық шөгінді қисықтың ішкі жағында эрозияға төзімді материалдың жиналуына мүмкіндік берді, бұл қисықты күшейтті және кейбір жағдайларда өзеннің тоқымалыдан шарлақ профильге өтуіне себеп болды. Бұл тәжірибелік нәтижелер тоқымалы болудың сыни еңістігін ағын мен дән мөлшерімен байланыстыратын формулалармен көрсетілді. Ағын деңгейі жоғары болған сайын сыни еңіс төмендейді, ал дән мөлшері үлкен болса сыни еңіс жоғарылайды. Дегенмен, бұл толық сурет емес, сандық модельдеу тоқымалы өзендерді түсіну үшін маңыздырақ болып келеді. Шөгінділердің жиналуы (шөгінділердің таза жиналуы) тоқымалы өзендерге қолайлы, бірақ міндетті емес. Мысалы, Жаңа Зеландияның Ракаиа және Уаитаки өзендері жағалаудың шегінуіне байланысты көтерілмейді, бірақ олар тоқымалы өзендер болып табылады. Өзгермелі ағын да тоқымалы өзендер үшін маңызды деп танылды, бірақ бұл, негізінен, жиі су тасқынының жағалаудағы өсімдіктерді азайтуға және жағалауларды тұрақсыздандыруға бейімділігіне байланысты болуы мүмкін, өйткені өзгермелі ағын тоқымалы өзендердің қалыптасуының маңызды бөлігі болып табылады. Сандық модельдер төсек жүктемесінің тасымалы (судың түбінде домалап немесе секіріп қозғалатын шөгінді бөлшектерінің қозғалысы) тоқымалы өзендердің қалыптасуы үшін маңызды екенін көрсетеді, арналардың тармақталу жерлерінде шөгінділердің таза эрозиясы және бірігу жерлерінде таза жиналуы бар. Тоқымалылық ағынға шектеулер аз болғанда және төсек жүктемесі жеткілікті болғанда модельдеуде сенімді түрде қайта өндіріледі. Таза эрозияның (шөгінділердің орын алмастырылмауы) немесе төсек жүктемесі тасымалданатын біріктірілген шөгінділердің экстремалды жағдайларын модельдеу кезінде тоқымалылық байқалмайды. Өзен жағалаулары жағалау ағынын шектеуге жеткілікті түрде бекітілгенде ғана шарлақтар толық дамиды.

Оқиғалар

Тоқыма өзендер көптеген ортада кездеседі, бірақ таулы аймақтарға немесе олардың етегіне жақын кең аңғарларда жиі кездеседі, сондай-ақ өзен жағалауларындағы өсімдіктердің өсуі шектеулі, ірі дәнды шөгінділердің көп болған жерлерде де кездеседі. Олар сонымен қатар су ағыны басымдығы бар аллювиалды желдеткіштерде де табылады. Аляска, Канада, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралы және Гималай тауларында кең тоқыма өзендер жүйелері кездеседі, олардың барлығында жас, қарқынды эрозияға ұшыраған таулар бар. Үндістанның Солтүстік-Шығысындағы Брахмапутра өзені – тоқыма өзеннің классикалық мысалы. Құрама Штаттардағы ірі тоқыма ағынның көрнекті мысалы – Небраска штатының орталық және батыс бөлігіндегі Платт өзені. Платт типіндегі тоқыма өзендер көптеген тіл тәрізді барлар мен құмдық шөгінділермен сипатталады. Оңтүстік Аляскадағы Скотт өзені – бойлық шағылдық тақталармен және су деңгейі жоғары кезде қалған құм линзаларымен сипатталатын мұздық су ағыны өзендерінің типі. Сеуани конгломераты – Пенсильвания кезеңіне жататын ірі құмтас және конгломерат, ол Оңтүстік Университетіне жақын Камберленд платосында орналасқан. Кейбір ғалымдар осы бірліктің шөгінді ортасын тасқындық дельта деп түсіндіреді. Италияның Тальяменто өзені – қиыршық тасты тоқыма өзеннің мысалы. Италиядағы Пиаве өзені – адамның араласуы салдарынан тоқымадан бұралып өтетін өзенге айналып келе жатқан өзеннің мысалы. Жаңа Зеландиядағы Ваймакарири өзені – кең су тасқыны аймағына ие тоқыма өзеннің мысалы.