Кіріспе
Петропавловск класының линкоры Ресейлік "Полтава" линкоры 1890 жылдары Ресей империясының әскери-теңіз флотына салынған үш пре-дредноут линкорының бірі болды. Кеме құрылысы біткеннен кейін біртіндеп Тынық мұхит эскадрильясына ауыстырылды. 1901 жылдан бастап Порт-Артурда орналасқан. 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы кезінде Порт-Артур шайқасына қатысып, Сары теңіз шайқасында қатты зақымдалған. Ол 1904 жылы желтоқсанда Порт-Артурды қоршау кезінде жапондық артиллериямен батырылды, бірақ соғыстан кейін Жапон императорлық теңіз флоты (IJN) оны көтерді және Танго (丹後) деп атады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Циндао қоршауында неміс бекіністерін бомбалады. 1916 жылы Жапония үкіметі Тангоны ресейліктерге қайтадан сатып жіберді. Ол өзінің бұрынғы атын жаңа кемеге бергендіктен, оны Чесма деп атады. Ақ теңізге қарай сапар шегіп бара жатқанда, ол одақтас әскерлерге қосылып, грек үкіметін олардың кемелерін қарусыздануға көндірді. 1917 жылы қазанда экипажы большевиктер жағына шығады, бірақ 1918 жылдың басында Солтүстік Ресейге шабуыл кезінде британдықтар оны тұтқындағанда қарсылық көрсетуге тырыспады. Кеме нашар күйде болғандықтан, түрмеде қамауға алынды. 1919 жылы ағылшындықтар кері қайтқанда тастап кеткен, ал большевиктер оны қайтадан басып алған, ол 1924 жылы жойылған.
The Russian battleship Poltava (Полтава) was one of three pre dreadnought battleships built for the Imperial Russian Navy in the 1890s. The ship was transferred to the Pacific Squadron shortly after completion and based at Port Arthur from 1901. During the Russo Japanese War of 1904–1905, she participated in the Battle of Port Arthur and was heavily damaged during the Battle of the Yellow Sea. She was sunk by Japanese artillery during the subsequent siege of Port Arthur in December 1904, but was raised by the Imperial Japanese Navy (IJN) after the war and renamed Tango (丹後). During World War I, she bombarded German fortifications during the siege of Qingdao. The Japanese government sold Tango back to the Russians at their request in 1916. She was renamed Chesma (Чесма) as her former name had been given to a new ship. En route to the White Sea, she joined an Allied force that persuaded the Greek government to disarm their ships. Her crew declared for the Bolsheviks in October 1917, but made no effort to resist when the British captured her during the North Russia intervention in early 1918. In poor condition, the ship was used as a prison hulk. Abandoned by the British when they withdrew in 1919 and recaptured by the Bolsheviks, she was scrapped in 1924.
Дизайн және сипаттама
"Император Николай" әскери кемесі Ресейдің "Император Николай I" әскери кемесі үлгісі бойынша жасалды, бірақ төрт және сегіз пулялы қару-жараққа ие болу үшін едәуір кеңейтілді. Құрылыс кезінде олардың қару-жарағы 12 дюймдік қуатты қарудан тұрады және 8 дюймдік қарулар оншақты қарумен ауыстырылды. Кемелердің ұзындығы - 115 метр, ал ені - 21 метр, ал суға түсуі - 9 метр болатын. "Полтава" кемесі жұмыс істегенде салмағы аса ауыр болғандықтан, кеме толықтай іске қосылғаннан кейін де орын ауыстыруға мәжбүр болды. Кеме екі тік үш есе кеңейтілген бу қозғалтқыштарымен қамтамасыз етілген, оларды британдық Humphrys, Tennant and Dykes фирмасы құрған, әрқайсысы бір валға қозғалтқыш, 14 цилиндрлі қазандықтар өндірген буды пайдаланады. Қозғалтқыштар ең жоғары жылдамдыққа жету үшін жобаланған, бірақ Полтава теңіздегі сынақтар кезінде жылдамдыққа жетті. Ол 26-27 офицер мен 605-625 жауынгерден тұратын экипаж құраған. Петропавл класының кемелерінің негізгі батареясы екі қос мұнараға орнатылған төрт 12 дюймдік пулеметтен тұрады, бірін алдыңғы және бірін артқы жақтағы. 90 секундқа бір рет атылатын болса, атыс жылдамдығы екі есе төмен. Олардың қосалқы қарулануы он екі "Канет" алты дюймдік тез атылатын (QF) гаундардан тұратын. Олардың сегізін төрт қос қақпақ қақпаққа орнатып, қалғандары кеме қабырғасының екі жағында қорғалмаған қалқандарға орналастырылды. Торпедалық қайықтардан қорғаныс үшін кішігірім қарулар, соның ішінде он екі QF Hotchkiss және жиырма сегіз Maxim QF қарулары бар. Сондай-ақ, олар алты торпеда түтігімен, төрт түтігі су үстімен және екі су астында орналасқан түтігімен қаруланды. Олар кемеге 50 мина салып, оны қорғауға арналған. Полтава - Германиядан импортталған Крупп цементтелген броньды қолданған алғашқы ресейлік линкер. Оның су желісі қалың. Негізгі оқ-дәрілер мұнараларының Крупп броньдарының қалыңдығы ең көп болғанда, қорғаныш палубаларының никельді болаттан жасалған броньдары қалыңдығы бойынша шамамен 2 - 3 мм-ден аспайтын.
Құрылыс және қызмет көрсету
Полтава 1709 жылы Ұлы Петр Швеция королі Карл XII-ді жеңген Полтава шайқасында жеңіс үшін аталған. Білікті жұмысшылардың жетіспеушілігі, жобаның өзгеруі және негізгі қару-жарақтың кешіктірілуі кемітіп, кеме алты жыл бойы салынып жатты. 1892 жылы 19 мамырда екі бауырлас кемесінің қайығымен бірге Нью-Адмиралтейство кеме жасақтауында салынып, 1894 жылы 6 қарашада суға жіберілді. 1898 - 1899 жылдары сынақтарға түсіп, кейін қысқа уақытқа Балтық флотына тағайындалды. Ол 1900 жылы қыркүйекте Ресейдің Севастополь атты әскери кемесіне радио орнатты. 15 қазанда әйел бауырлар Порт-Артурға жөнелтілді. Кейіннен олар Суэц каналы арқылы өту үшін көп мөлшерде оқ-дәрі, көмір және басқа да қоймаларын түсіруге мәжбүр болды. Полтава Порт-Артурға 1901 жылы 12 сәуірде, әпкесі келгенге дейін бір күн бұрын келді.
Порт-Артур шайқасы
1894-1895 жылдардағы Бірінші Қытай-Жапон соғысындағы жапондық жеңістен кейін Ресей мен Жапонияның Маньчжурия мен Кореяны бақылауға ұмтылысы болды, нәтижесінде екі ел арасындағы шиеленістер туындады. 1901 жылы Жапония шиеленісті азайту үшін келіссөздер бастады, бірақ Ресей үкіметі проблемаларды қалай шешу керектігін әлі шешпегендіктен, жауап беруде баяу және белгісіз болды. Жапония мұны Ресейдің қару-жарақ бағдарламасын аяқтау үшін уақыт сатып алу үшін жасалған әдейі абайсыздық деп түсіндірді. Орыс әскерлері 1903 жылы қазанда уәде еткендей, Маньчжуриядан шықпағандықтан, жағдай нашарлады. Соңғы сабандары - Солтүстік Кореядағы ресейлік ағаш концессиялары және ресейліктердің Маньчжуриядағы жапон мүдделерін мойындаудан бас тартуы, сонымен қатар Кореядағы жапондық қызметке шарттарды қоюды жалғастыруы. Осы әрекеттер Жапон үкіметінің 1903 жылдың желтоқсан айында соғыс болмай қоймайтынын шешуге себеп болды. Жапониямен арадағы шиеленістердің артуына байланысты Тынық мұхиты эскадрильясы түнде сыртқы портта жауынгерлерді Кореяға түсіруге тырысқан кез келген жапондыққа жылдам реакция жасау үшін кемеге отырғыза бастады. 1904 жылы 8-9 ақпан түнінде IJN Порт-Артурдағы орыс флотына күтпеген жерден шабуыл жасады. Полтава торпедалық қайықтардан басталған алғашқы шабуылға ұшырамады және келесі күні таңертең вице-адмирал Того Хейхачироның қолбасшылығындағы Біріккен флот шабуылға шыққан кезде соққыға ұшырады. Того өзінің кемелерінің түнгі шабуылдары сәтті болады деп күткен еді, өйткені орыстардың қатты бейтарап және әлсірегенін болжаған, бірақ олар өздерінің таңғалысынан айығып, оның шабуылдарына дайын болды. Жапондық кемелер қорғалған крейсер Ресей крейсері Бояринмен байқалды, ол жағалауда қарауылдап жүрді және Ресей қорғанысын ескертті. Того өзінің негізгі қару-жарағымен Ресейдің жағалау қорғанысына шабуыл жасап, екінші қатарлы қаруларымен кемелермен шабуылдауды таңдады. Жапондықтар мен алты дюймдік пулялар орыс кемелеріне аз зақым келтіргендіктен, оның отты бөліп жіберуі дұрыс шешім емес болып шықты. Полтава бірнеше рет соққыға ұшырап, аз әсер еткен, тек үш адам жарақат алған. Ол соғыс кезінде 12 12 және 55 6 дюймдік снарядтармен атылды. Полтава 13 сәуірдегі іс-қимылға қатысты, онда Того Тынық мұхиты эскадрильясының бір бөлігін, оның ішінде вице-адмирал Степан Макаровтың флагманы, оның орыс соғыс кемесінің Петропавловскін сәтті тартты. Макаров жапондық бес соғыс кемесін байқаған кезде, ол Порт-Артурға қарай бұрылды және оның флагманы өткен түнде жапондықтар қойған мина өрісіне соқты. Кеме жүзушілердің бірінің жарылғанынан кейін екі минуттан аз уақыт ішінде суға батып, Макаров 677 адамның қаза тапқандарының бірі болды. Того өзінің табысынан жігерленіп, алыс қашықтыққа бомбалауды қайта бастады, бұл ресейліктерді көбірек мина өрістерін қоюға итермеледі, бұл келесі айда оның екі линкорын бастырды. Контр-адмирал Вильгельм Витгефт Бірінші Тынық мұхит эскадрильясының жаңа қолбасшысы болды және 23 маусымда Владивостокқа жету үшін жартылай әрекет жасады; Одақталған флот ұстады, ол жапон кемелерін ұстамай Порт-Артурға оралды. Полтава крейсерлер мен эсминстермен бірге 9 шілдеде жапон жағалауын қорғауға арналған позициялармен шабуылға шықты және оны ұстаған жапон кемелерін қысқа уақытқа ұшыратты. Жаз бойы кеме порттың қорғанысын нығайту үшін өзінің 47 мм және 37 мм-лік көп ұшақтарын түсірді.
Сары теңіздегі шайқас
10 тамызда оңтүстікке қарай Port Arthur-ға қарай баяу қозғалған Жапон императорлық әскері қаланың сыртқы қорғанысына шабуыл жасай бастады. Олардың базасы тікелей шабуылға ұшыраған кезде, Бірінші Тынық мұхит эскадрильясы таңертеңгі сағат 07:00-де Владивостокқа қашуға тырысты. Жапондық флот орыс кемелерін 12: 55-те Жасыл теңіз шайқасы деп аталатын шайқаста ұстады. Полтава жапондықтар шабуылға түскен кезде ресейлік кемелер тізбегінде алтыншы болды. Ол сол жерден шамамен 14:45 жаста жапондық "Асахи" атты жауынгерлік кемесін бомбалауға кірісті. Жапондық флагман Микаса жапондық жауынгерлік кемесі бірнеше рет атып, Полтаваны ұрып-соқты, бұл ресейлік эскадрильяны оған қолдау көрсету үшін кері шегінуге мәжбүр етті. Орыс Микасаға бірнеше рет соққы берді, оның ішінде Полтаваға екі рет соққы берді. Сонымен қатар, ол жапондық крейсер Нишинді бір рет ұрып-соқты. Микасаға келтірілген зақымданудың салдарынан жапондық флот шамамен 15:20-де шабуылды тоқтатып, оң жаққа бұрылды. 17:35 жақындаған кезде жапондықтар ресейліктердің артқы жағына жақындады. Микаса және тағы үш линкер Полтава мен үш бронекерге оқ ашты, бірақ олардың мұнараларындағы проблемалар жапон линкерлерін жекпе-жекті тоқтатуға мәжбүр етті. Олар 18:30-да қайтып келді, жапондық "Шикисима" мен "Асахи" соғыс кемелері Полтаваға атқылады. Ресей флоты қашып бара жатқанда, "Асахи" кемесі "Цесаревич" атты ресейлік жауынгерлік кеменің басқару мұнарасына екі 12 дюймдік снарядты шауып, Витгефт пен рульшісін өлтіріп, капитанын ауыр жарақаттады. Бұл Витгефттің жоспарлаған маневрі деп ойлап, орыс желісі дәл сол бұрылыс жасады, бұл Тсесаревичтің артында тұрған барлық кемелерді, соның ішінде Полтаваны да, стационарлық флагманды соққылаудан аулақ болу үшін айбынды маневр жасауға мәжбүр етті. Эскадрильяның екінші қолбасшысы, контр-адмирал принц Павел Ухтомский ресейлік басқа кемелерге Порт-Артурға қайтуды белгіледі. Сигналдық жалауларды Победа, Севастополь, Паллада және Полтава тек бірте-бірте ғана таныды, ал басқа кемелерге оралу сапарына дайындалуға біраз уақыт қажет болды. Полтаваға соғыс кезінде 12-14 үлкен калибрлі снарядтар соқты. Полтава, Цессаревич және ресейлік "Пересвет" соғыс кемесі су желісіне соққы берді, бұл олардың маневрлеу қабілетін құлдырады, бұл ресейлік эскадрильяның Владивостокқа қашуына жол бермеді.
Порт-Артурды қоршау
11 тамызда Порт-Артурға оралған ресейлік эскадрилья қала әлі де барон Ноги Маресуке бастаған жапондық Үшінші армияның қоршауында екенін тапты. 18 тамызда Полтаваға батареядан атылған төрт снаряд соққы беріп, алты адам жарақат алды. Жаңа эскадрильяның командирі контр-адмирал Роберт Н. Вирен порттың құрлықта қорғанысын нығайтуға сенді және оның кемелерінен қару-жарақтарды және оларды басқаруға арналған теңізшілерді алуды жалғастырды. Қыркүйекте Полтава жалпы саны үш 6 дюймдік, төрт 47 мм және жиырма алты 37 мм гарматын жоғалтты. Сол айда ол жапондық позициялармен шабуылдауды бастады; қарашаға дейін ол жүз он 12 дюймдік снарядты және белгісіз 6 дюймдік снарядты атып жіберді. Қазан айында Үшінші армия портты қоршау гаубицаларымен бомбалауды бастады. 7 қазанда олар Полтаваға екі рет соққы берді, бірақ снарядтар тек өрттерді ғана туғызды. 5 желтоқсанда жапондықтар портты қарастыратын маңызды позиция - 203 метрлік төбені басып алды және оларға өздерінің артиллериясын орыс кемелеріне бағыттауға мүмкіндік берді. Сол күні Полтаваға 5 снаряд соқты, оның үшеуі палубаға тиіп түсті. Бірі торпеда бөлмесіне тиді, екіншісі 47 мм-лік оқ-дәрі қоймасына жарылды. Бұл өртті сөндіру мүмкін болмады, өйткені су басу жүйесі бұған дейін зақымдалған болатын, ал содан кейін 12 дюймдік журналдың іргелесінде қозғалтқыш зарядтары жанды. Жарылыс болғаннан кейін жарты сағаттан кейін журнал жарылып, кеменің түбінде тесік қалады, бұл 45 минуттан кейін суға батқан.
Жапондық мансап
1905 жылы қаңтарда Порт-Артурдың капитуляциясынан кейін жапон инженерлері 22 шілдеде Полтаваны қайтадан пайдаланып, бір айдан кейін оны Танго деп атады. 1-ші сыныпты линкор ретінде екі күннен кейін Майзуру әскери-теңіз арсеналына жөнелді және 29 тамызда келді. 1905 жылы 23 қазанда олжаланған кемелерді тексеруге қатысқаннан басқа, 1907 жылдың қарашасына дейін жөндеуде болды. Содан кейін Танго кемесі Йокосука әскери-теңіз арсеналына кемелерді толықтай жөндеу үшін жөнелтілді. Кеме жөндеуден өткеннен кейін, ИЖК кемеге бірнеше өзгерістер енгізді. Оның жауынгерлік шашы алынып тасталды және оның қазандықтары 16 Miyabara су құбыры қазандықтарымен ауыстырылды. Ол өзінің негізгі қаруларын сақтап қалды, бірақ олардың штандары жапондықтармен ауыстырылды. Оның қосалқы қарулануы сегіз 152 мм-лік қос мұнаралы қарулануы сақталды, ал оның төрт каземалы 152 мм-лік қарулануы алты жапондық 15 см/45 41-жылдық типтегі қаруланумен алмастырылды; оның жеңіл қарулануы он QF 12 фунт 12 cwt және төрт 37 мм-лік қарулануға өзгертілді. Оның орнына 4 торпеда түтігі орнатылды. Қазір оның экипажында 668 офицер мен экипаж мүшесі бар. Танго флотына 1911 жылы қосылды және 1912 жылы 1-ші сыныпты жағалауды қорғау кемесі ретінде қайта жіктелді. 1913 жылы "душман" күшінің құрамында жыл сайынғы флоттық маневрлерге қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, ол вице-адмирал Като Садакичидің қолбасшылығындағы 2-ші эскадрильяға тағайындалды. Эскадраға қытайлық Циндао портын блокадалау және оны жапон әскерімен бірге басып алу міндеті жүктелді. Танго мен эскадрильяның басқа кемелері неміс бекіністерін қоршау кезінде бомбалады, 7 қарашада немістер берілді.
Ресейге оралу
1916 жылы Ресей үкіметі Балтық және Қара теңіздерінен тыс жерлерде өз әскери-теңіз күшін күшейтуге шешім қабылдады. Жапония мен Ресей соғыс кезінде одақтас болғандықтан, Жапония үкіметі наурыз айында Ресейге "Танго" және басқа да бұрынғы ресейлік соғыс кемелерін сатып жіберді. 2 сәуірде Владивостокқа келіп, 3 немесе 4 сәуірде ресейліктерге берілді. Ол 1770 жылы Чесма шайқасынан кейін "Танго" деп аталып, "Чесма" деп аталды. Ол 2 шілдеде Владивостоктан шығып, 19 қыркүйекте Египет Порт-Саидқа келді. Чезма сол айдың соңында грек флотының қарусыздалуын талап етіп, Саламистен тыс одақтастар флотына қосылды және гректер одақтастардың талаптарын орындауға келіскеннен кейін кетіп қалды. 5 желтоқсаннан бастап Камелл Лэрд оның машиналарын Біркехедте күрделі жөндеуден өткізді, ал оның негізгі палубасында алты дюймдік және 12 фунттық пулялар ауыстырылды. Алғашында ол әуе кемесіне 4 зениттік пуля орнатты. 1917 жылы 16 қаңтарда Мурманск облысындағы Александровск портына келіп, оның келгенінен кейін көп ұзамай ақпан революциясымен саяси жағдай қатты шатасты. 3 ақпанда Ақ теңіз флотына тағайындалды. Қазан айында экипажы большевиктер жағына шығады, бірақ 1918 жылы наурыз айында Мурманскке шығатын одақтастардың жолын кесуге тырыспады. Кемені британдықтар көп ұзамай "жағаға ілінген және теңізге жарамсыз" деп санағанмен, олар кемені басып алып, 1919 жылдың сәуірінде 40 большевиктік тұтқынға алу үшін оны жүзетін түрме ретінде қолданды. Британдықтар кетіп қалғаннан кейін, тасталған кемені 1920 жылдың наурыз айында Қызыл Армия басып алды және 24 сәуірде большевиктердің Ақ теңіз әскери флотилиясына қосылды. Әскери құндылығынан айырылып, 1921 жылы 16 маусымда Архангельск портына жеткізілді. 1924 жылы 3 шілдеде әскери кемелердің тізімінен алынып тасталды.