Кіріспе

745 - 755 жылдар аралығында Ифрикияның араб билеушісі Ифрикияның губернаторы Абд әл Рахман ибн Хабиб әл Фихри (عبد الرحمن بن حبيب الفهري) (қайтыс болды 755) - Фихридтер әулетінің араб асылзаты, 745 - 755 жылдар аралығында Ифрикияның (Солтүстік Африка) билеушісі.

Өмірбаян

Абд әл Рахман ибн Хабиб - Укба ибн Нафи әл Фихридің (Солтүстік Африканың мұсылман араб жаулап алушысы) шөбересі. Оның әулеті әл-Фихри Магрибтің жетекші араб әулеттерінің бірі болды. 740 жылы Ибн Хабиб әкесі Хабиб ибн Әби Обейдаға қосылды. Арабтар Сицилияға су арқылы жорыққа шықты. Бұл аралға толыққанды шабуыл жасаудың алғашқы әрекеті болды. Олар сәтті қонуға қол жеткізді және Сиракузаны қысқа мерзімге қоршап алды, оның бағынуын және алым-салық төлеуге келісуін қамтамасыз етті. Бірақ Магрибте Ұлы Бербер көтерілісі басталғанда, әл-Фихрилер Сицилияға шабуыл жасауды тоқтатып, көтерілісті басуға көмектесу үшін өз әскерін тез арада Солтүстік Африкаға жіберуге мәжбүр болды. Арабтар 741 жылы Багдура шайқасында (Себу өзенінің маңында) берберлермен жеңілді. Әкесі шайқаста қаза тауып, Абд әл Рахман ибн Хабиб арап әскерінің қалған бөлігімен бірге Испанияға қашып кетеді. Испанияда болған кезінде Ибн Хабиб жеңілген әскердің (сириялық полк немесе жундтар) қолбасшылары мен резидент губернатор Абд әл-Малик ибн Қатан әл-Фиһри арасындағы қақтығыстарға араласты. Сириялық қолбасшы Балж ибн Бишр әл-Кушайри қарт ибн Катанды, Фихрид туысын, азаптап өлтірген кезде, Абд әл-Рахман ибн Хабиб сириялықтармен ашық түрде ажырасып, андалузиялық (балади) партиясына қосылды. Ибн Хабиб 740 жылы тамызда Аква Портора шайқасына қатысты және кем дегенде бір хроникашы (Ибн әл Хатам) ол Балжды іздеп тауып, шайқастың қызуында өлтіріп жарақаттады деп мәлімдеді (егер хроникашы Ибн Хабибті басқа Абд әл Рахманмен, Ибн әл Кама әл Лахмимен, Нарбоннаның губернаторы және андалузиялықтардың қолбасшысымен шатастырған болса да). Кейіннен Абд әл Рахман ибн Хабиб өзін губернатордың орнына кандидат ретінде ұсынуға тырысты, бірақ 743 жылы Андалусия губернаторы ретінде Әбу әл Хаттар ибн Дирар әл Калби келгеннен кейін бұл амбициялардан бас тартты. Көп ұзамай Ибн Хабиб Испаниядан шығып, Ифрикияға оралды (бірақ, көрінеді, ол өзінің ұлы Юсуфты қалдырған болуы мүмкін). Ибн Хабиб қысқа уақытқа Хайруан губернаторы Хандала ибн Сафван әл-Калбидің қол астында қызмет еткен болуы мүмкін.

Тунистегі төңкеріс

744 жылдың соңында Омейяд халифасы Хишамның өліміне байланысты болған алауыздықта Абд әл Рахман ибн Хабиб Тунисте шағын күш жинап, өзін Ифрикия әмірі деп жариялады. Ифрикияның губернаторы Хандала ибн Сафван әл-Калби билікті басып алған патшаны жоюға шақырылса да, қантөгістен аулақ болуды жөн көрді және 745 жылдың ақпан айында шайқасқа барудың орнына Дамаскке оралуға келісті. Алайда, Хандала ибн Сафван кетіп бара жатқанда, билікті басып алған патшаға қарғыс айтып: "О, Аллам, Абд әл Рахман ибн Хабибтің өз билігінен ләззат алуына жол берме! Оның жақтастары бұл әрекеттен пайда көрмесін, бір-бірінің қанын төксін! Оларға Өзің жаратқандардың ішіндегі ең зұлымдарын жібер!" Хандала қарғысын Ифрикияның өзіне, елге және оның алғыссыз халқына да тигізді. Кейіннен белгілі болғандай, қысқа мерзімдік үзілістерден басқа, Іфрикияны келесі жеті жыл бойы індет жайлаған.

Ифрикияның билеушісі

Абд әл Рахман ибн Хабиб билікке жергілікті арабтардың жоғары әскери кастасының бас кейіпкері ретінде келді, бұл топты қарапайым халық қатты жек көреді және қорқады. Омейялықтардың билеушілері олардың құмарлықтары мен ұмтылыстарын ұзақ уақыт бойы қадағалап келді. Бірақ Дамаскпен байланыс бұзылған соң, биік абыройы "олардың" әмірінің еркін әрекет етуіне мүмкіндік беріледі деп күтті. Бірақ көп ұзамай олардың көңілі қалды. Ибн Хабиб елге билік жүргізетін бір мемлекет қалаған, ал оның бөлініп-бөлініп, феодалдық биліктің анархиялық жолына түсуіне дайын емес еді. Ибн Хабибтің алдында бүлік шығатын жағдай пайда болды. Ол не істесе де, ақсүйектерді босатып жіберсе, халық бүлік шығаратын еді. Өзін-өзі нығайту үшін Ибн Хабиб өзінің ең үлкен байлығы - Фихридтер отбасына жүгінді. Ибн Хабибтің Каируанда орнығуынан кейін ғана бүкіл елде арабтар мен берберлердің көтерілістері басталды. Тунис Орва ибн эз Зобейр ес Садефи, Табинас ибн Аттаф эль Азди, Бежа Санхаджа Бербер көтерілісшісі Табит аль Санхаджи және тағы басқалар көтеріліске көтерілді. Ибн Хабиб төзімділікпен және аяусыздықпен көтерілістерді бірінен соң бірі басып тастады. Ең қауіпті қауіп - Триполитаннан, ол кезде Ибн Хабибтің ағасы Ильяс ибн Хабиб әл-Фихри билік еткен. 747 жылы Ілияс Джерба мен Триполи қалаларында және айналадағы берберлер арасында күшейіп келе жатқан пуритандық хариджиттік секта Ибадиттерге қарсы күресті. Ибадиттер, Хадрамут пен Омандағы бауырларының табысынан шабыт алып, имам әл Харит бастаған бүлік шығарып, Триполитананың көп бөлігін (Габес пен Сирт арасындағы) басып алды. Бірақ 752 жылы Ибн Хабиб Ифрикия әскерін жіберіп, Триполитаны ибадиттерден қайтарып алды, олардың қалдықтарын оңтүстікке, Джебель Нафусаға қарай қуып жіберді. Испанияда 745 жылы Хандаланың орынбасары Әбу әл-Хаттар ибн Дирар әл-Калби құлатылды және сириялық жундтар мен андалузиялық арабтар арасында азаматтық соғыс қайтадан басталды. Ибн Хабиб тәртіпті қалпына келтіруге көмектесу үшін Ифрикия күшін жіберіп, араласты. 747 жылы Ибн Хабибтің туысы (патронимдік жазба бойынша оның ұлы), Юсуф ибн Абд әл Рахман әл Фихри, компромистік кандидат ретінде ұсынылып, әл-Андалустың губернаторы болып тағайындалды. Бірақ Мағрибтің батыс бөлігі мен Алжирдің шығысы оған қолжетімді болмады. 740 жылғы Бербер көтерілісінен бастап аймақта тайпалық анархия орнады. Ол бөлініп-бөлініп, Бербер тайпалары өз бетімен басқарады. Масмудалық бербер тайпалары 744 жылы өздерінің "пайғамбарлық" және синкретистік сенімдерімен Бергвата конфедерациясында тәуелсіз мемлекет құрды. Ибн Хабибтің сол жерде өз билігін қайта орнатуға тырысқан әрекеті сәтсіз болды. 752 жылы, бәлкім, алғаш рет өз жерлеріне иелік ететініне сенімді болған Ибн Хабиб, әкесінің 740 жылы тоқтатқан шабуылдауын қайтадан бастауға үміттеніп, Сицилияға Ifriqiyan әскерін тасымалданды. Бірақ қорғаныстың күшті екенін көріп, экспедиция өздерін жағалауға шабуылға салумен шектеп, Солтүстік Африкаға оралды.

Халифалармен қарым-қатынас

Ибн Хабиб Дамаскпен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысты. Қайталап жалбарынғаннан кейін, ол ақыры Омейяд халифасы Марван II-ден өз лауазымында растауды қамтамасыз ете алды. II Марванның басқа ешбір мүмкіндігі болмады, өйткені сол кезде оның ресурстары Аббасидтер төңкерісін тоқтатуға жұмсалды. Мысыр 750 жылдың ортасында Аббасидтердің қолына түсті, ал соңғы Омейяд халифасы Марван II ұсталып, өлтірілді. Шығыс аймақтағы хаос өзіне тәуелсіз мемлекет құруға мүмкіндік береді деп үміттенген Ифрикияның губернаторы Ибн Хабиб алдымен Аббасидтермен келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ көп ұзамай Аббасидтердің мойынсұну талаптарын қанағаттандырмады. Содан кейін Ибн Хабиб Аббасидтерге қарсы көтеріліс жасауға шешім қабылдады және Аббасид халифасының есімін жұма намаздарынан алып тастады, Аббасидтер жіберген мемлекеттік киімдерді жария түрде өртеп жіберді және Омейядтар кланының қашып бара жатқан мүшелерін өзінің иелігінде баспана іздеуге шақырды. Оның қонақтарының арасында Халифа Хишамның немересі, Омейяд әміршісі Абд әл Рахман ибн Муавия ибн Хишам болды. Халифа Валлид II-нің ұлдары, тағы екі беделді адам жоғары лауазымдарға тағайындалды, олардың бірі Кайруанның қадиі болды. Оның ағасы Ильяс ибн Хабиб Омейядтар отбасына үйленді. Бірақ олардың келгенінен көп ұзамай Ибн Хабиб өз ойын өзгертті, мүмкін, ол Омейядтардың көрнекті жер аударылғандары қанағаттанбаған араб абыройлыларының шоғырлану нүктесі ретінде қызмет етіп, өзінің узурпацияланған билігіне қарсы шығуы мүмкін деп қорықты. Ибн Хабиб қашқан Омейяд әміршісін Кабилияның ішкі аймағына қашып, Нафза берберлері арасында (анасының отбасы) жасырынуға итермелеу үшін жеткілікті жаушылдық танытты. 755 жылы Абд әл Рахман өзінің Африкадағы жасырын орнын тастап, Испанияға дейін өтіп, Юсуф әл Фихриді құлатып, 756 жылы Кордобаның Омейяд әмірлігін құрды. 755 жылы Ибн Хабиб Умайяд хадилері жасаған жоспарды анықтап, жоспаршыларды тұтқындап, өлтіруді бұйырды. Бірақ ол ағасы Ілиястың Омейядтық әйелі қайын қарындасының кек алуына сенбеді. Сол жылы әйелі Ілиястың үгіт-насихаттарына сүйеніп, ағасы Абд әл Рахман ибн Хабибті өзінің жеке бөлмесінде өлтіреді. Ілияс ибн Хабиб билікті өз қолына алды, бірақ сол жылдың соңында Абд әл Рахманның ұлы Хабиб ибн Абд әл Рахман әл Фихри оны құлатты. 757 жылы Варфажума берберлері мен олардың союздастары Түністің оңтүстігінен шығып, Каируанды басып алды, Хабибті өлтіріп, Фихридтер әулетіне аяқ салды. Осы уақыт аралығында Ибн Хабиб Триполиден қуып шыққан ибадиттер қайта оралды. Ибадиттер Джебель-Нефусадағы имам Әбу әл-Хаттаб әл-Маафиридің қолдауымен Триполиді қайта басып алды және 758 жылы берберлерден Кайруанды басып алып, Ифрикияда харижит имаматты құрды.