Кіріспе

Аристотельдің философиялық доктринасы Аристотель философиясындағы гиломорфизм тұжырымы

Гиломорфизм – ежелгі грек философы Аристотель жасаған философиялық доктрина, ол кез келген физикалық объектіні немесе болмысты (ousia) зат (потенциал) және материалдық емес формадан (актуализация) тұратын құрама ретінде қарастырады, ал жалпы форма жеке объектінің ішінде іштей шынайы болып табылады. Бұл сөз 19 ғасырда грек тіліндегі ὕλη (hyle: "ағаш, зат") және μορφή (morphē: "форма") сөздерінен құрастырылған термин.

Аристотельдің материя туралы түсінігі

Ежелгі грек тілінде жалпы материяны, нақты мақсатқа немесе басқа бір мақсатқа жарамды шикізаттан өзгеше білдіретін сөз болған жоқ, сондықтан Аристотель осы мақсат үшін "ағаш" сөзін бейімдеді. Барлық физикалық нәрселердің бірнеше негізгі заттан тұратыны туралы идея қазіргі ғылымда жақсы сақталады, бірақ оны энергия немесе материя/энергия тұрғысынан қарастыруға көбірек болады. Гиле (hyle) ұғымының латын тіліндегі баламасы – және кейін орта ғасырлық нұсқасы – Аристотельдің түсінігінен пайда болды. Грек тіліндегі бұл терминнің латын тіліндегі баламасы silva болды, ол сөзбе-сөз орманды немесе тоғайды білдіреді. Ол гилені форманы немесе нақтылықты қабылдайтын, қалыптасқан нәрсе ретінде сипаттады. Бұл Аристотель философиясындағы өзгерістің материалдық себебі болуы мүмкін. Аристотель: «Гиле деп, өзінің белгілі бір нәрсе емес, белгілі бір мөлшерде емес және болмысты анықтайтын басқа санаттарға жатпайтын нәрсені айтамын» деді. Ол толықтық немесе кеңістік ретінде сипатталды, бұл Демокриттің атомистік онтологиясына қарсы тұжырымдама. Аристотель материяны «бір нәрсенің құрамы» деп түсіндіреді. Мысалы, әріптер – буынның материясы. Осылайша, «материя» – салыстырмалы термин: бір зат басқа бір нәрсеге қатысты материя ретінде қарастырылады. Мысалы, саз кірпішке қатысты материя, себебі кірпіш саздан жасалған, ал кірпіш – кірпіш үйге қатысты материя. Өзгеріс материалдық түрлендіру ретінде талданады: материя – форманың өзгеруіне ұшырайтын нәрсе. Мысалы, мүсінге айналған қола кесегін қарастырайық. Қола – материя, ал бұл материя бір формасын (морфені) (кесектің) жоғалтады және жаңа формаға (мүсінге) ие болады. Аристотельдің қабылдау теориясына сәйкес, біз бір затты оның формасын (эйдос) сезім мүшелерімізбен қабылдап түсінеміз. Осылайша, формалар тек пішіндерді ғана емес, күрделі сапаларды, мысалы, түстерді, текстураларды және дәмдерді де қамтиды.

Негізгі теория

Аристотель өзінің гиломорфизм теориясын тірі жаратылыстарға қолданады. Ол жанды тірі нәрсені тірі ететін нәрсе деп анықтайды. Өмір – тірі жандардың қасиеті, білім мен денсаулық сияқты. Сондықтан, жан – тірі организмнің формасы, яғни белгілі бір принципі немесе себебі. Аристотель жанның денемен форма мен материя арасындағы қатынас сияқты байланыста екенін айтады. Осылайша, Аристотель дене мен жанның бірлігін түсіндіруде қиындық жоқ десе, балауыз бен оның пішінінің бірлігін түсіндіруде де қиындық жоқ. Балауыз нысаны белгілі бір пішіндегі балауыз болғандай, тірі организм де тіршілік қасиеті бар денеден тұрады, ал осы тіршілік қасиеті – оның жаны. Аристотель өзінің гиломорфтық теориясы негізінде Пифагордың метемпсихоз доктринасын жоққа шығарып, кез келген жанның кез келген дененің ішінде болуы мүмкін емес деген пікірді сынға алады. Тимоти Робинсонның сөзіне қарағанда, Аристотель жанды дене құрылысымен теңестіретін-теңестірмейтіні белгісіз. Аристотельдің бір түсіндірмесі бойынша, дұрыс құрылған дене өзінің құрылысы арқасында ғана тірі болады. Бірақ, басқа бір түсіндірмеде, өмір қасиеті – яғни жан – дененің құрылысына қосымша нәрсе. Робинсон осы екінші түсіндірмені түсіндіру үшін автомобиль мысалын келтіреді. Автомобиль жүруі үшін тек құрылымы ғана емес, сонымен қатар қозғалтқышының жұмыс істеуі де қажет. Джон Велла екінші түсіндірмені көрсету үшін Франкенштейннің монстрына жүгінеді: Франкенштейннің үстелінде жатқан мәйіт – толық құрылған адам денесі, бірақ ол әлі тірі емес; Франкенштейн машинасына қуат бергенде, мәйіт жаңа қасиетке ие болады – өмір қасиеті, Аристотель оны жан деп атайтын.

Тірі денелер

Кейбір ғалымдар Аристотельдің жан-дене гиломорфизмі теориясымен байланысты туындайтын мәселені атап көрсетті. Олар тірі организмнің материясы – оның денесі екенін, ал тірі болу үшін дененің жан қажет екенін айтады. Мысалы, қола шардың материясы – қола, ол шар болу үшін дөңгелек пішінге ие болуы керек. Бірақ қола шар болмай қалғаннан кейін де, сол қола болып қалады. Осыған орай, дененің өлімнен кейін де сол күйінде қалуы тиіс. Дегенмен, қола тірі емес және оның пішінін өзгерткенімен мәнді өзгеріс болмайды. Аристотель, керісінше, дененің өлімнен кейін дене болып қалатынын жоққа шығарады. Өлі дене – тек атау бойынша ғана дене, себебі Аристотель жанын жоғалтқан дене тірі болуға мұңкіндіксіз екенін мәлімдейді. Өмір сүру мүмкіндігінен айырылу – өлі болудың мәні. Сондықтан тірі денелер – жан мен материяның біртұтас құрамы: дене, жаны арқылы материясын іске асырғанда ғана тірі болады. Дене мен жан – екі бөлек нәрсе емес, бір субстанция. Сондықтан Аристотель денені потенциалды түрде өмірге ие деп, ал субстанциялық форманы – потенциалды дененің өмір көзі деп анықтайды. Аристотельшілер «дене» сөзін тірі организмдер мен өліктерді атау үшін бірдей қолданбауға сақтануы керек. Жан – дененің субстанциялық формасы ретінде, жеке тұлғаның уақыт өте келе сақталуына мүмкіндік береді. Адамның тірі денесі үнемі ескі материяны жаңасына алмастырып отыратынын қарастырайық. Бес жасар баланың денесі мен жетпіс жасар адамның денесі әртүрлі материядан тұрады. Егер бес жасар дене мен жетпіс жасар дене әртүрлі материядан құралған болса, онда оларды бір дене деп қалай атай аламыз? Жауап – оларды бір денеге айналдыратыны сол адамның жаны, оның денесіне тіршілік сыйлайтын күш. Бес жасар және жетпіс жасар денелердің жаны – яғни, адамның өмірі – бір болғандықтан, екеуін де дене деп тануға болады. Жаннан басқа, денені құрайтын материяның жиынтығын анықтау мүмкін емес. Осылайша, адам өлгеннен кейін оның денесі бұрынғы адамның денесі болып табылмайды.

Ақыл-ой

Аристотель ақыл-ойдың (nous), ойлау қабілетінің дене мүшелері жоқ екенін айтады (сезім қабылдауы және қиял сияқты басқа психологиялық қабілеттерден өзгеше). Аристотель ақыл-ойының екі түрін ажыратады. Бұлар дәстүрлі түрде "пассивті ақыл" және "активті (немесе әрекетшіл) ақыл" деп аталады. Пассивті ақыл-ой сазбалшық сияқты, ол кез келген нәрсеге айналуға жарайды және өзгеріске ұшырайды. Активті ақыл-ойдың функциясы – физикалық заттардан абстракцияланған формаларды пайдаланып, пассивті ақыл-ойды түсіну әрекеттеріне жетелейді. Пассивті ақыл-ой түсінілген идеялардың қоймасы болып табылады. Аристотель "активті (немесе әрекетшіл) ақыл" денемен қосылмайды және одан бөлек болуға қабілетті екенін айтады.

Телеология және этика

Аристотель телеологиялық дүниетанымын ұстанады, ол ғаламды бастапқыдан мақсатты деп қарастырады. Негізінен, Аристотель әлеуеттілік нақтылық үшін бар екенін айтады. Осылайша, материя өз пішінін алу үшін, ағзаның көру үшін көру қабілеті болғандай, бар. Ең ерекше адамдық қабілет, басқа ағзаларда кездеспейтін нәрсе – ойлау қабілеті. Ойластыру қабілеті, тіпті эмоционалды түрде ұнамсыз болса да, ақылдың ең дұрысы деп санайтын әрекеттерді таңдауға мүмкіндік береді. Қазіргі Аристотельшілердің көпшілігі бостандықты пайдалану мен даналықпен әрекет етуді ең жақсы өмір салты деп есептейді. Дегенмен, Аристотель бақыттың ең жоғары түрі – құдайды ізгілікпен зерделеу екенін, ал екінші жақсысы – моральдық қасиеттерге сәйкес әрекет ету екенін айтқан. Қай жағдайда болса да, Аристотель үшін ең жақсы адам өмірі – ақылға сай өмір сүру.

Универсалды гиломорфизм

Неоплатондық философ Авицеброн (а. к. а. Соломон Ибн Габирол) осы Аристотельдік ұғымның неоплатондық нұсқасын ұсынды, соған сәйкес барлық нәрселер, жан мен интеллекті қоса, материя мен формадан құралған. Хасдай Крескас аспан денелерін Хайле сияқты, бірақ іске асқан материя ретінде қарастырады, осыған қатысты қарсы пікірлерге қарамастан, яғни потенциалдық жағдайда емес. Материя мен форма барлық нәрседе кездеседі, бірақ аспан денелері табиғаты бойынша формасыз; сондықтан Хасдай Крескас осы парадоксқа да шешім табады.

Ортағасырлық өзгерістер

Томас Аквинский форманың / материяның әрекет-күш түсінігін баса көрсетті, осы арқылы форма материяның күшін іске қосады, ал барлық жандарды іске қосады. Сәйкесінше, періштелер – ессе (потенциалдық) және барлық (актуальдылық) құрамынан тұрады, ол материалдық емес жандарды іске қосады, ал Құдай ғана өзінен бар, кез келген күшсіз таза әрекет. Орта ғасыр теологтары Аристотельдің философиясымен танысып, христиандық доктриналарға, мысалы, Эвхаристияның наны мен шарабының Иса Мәсіхтің денесі мен қанына айналуына гиломорфизмді қолданды. Дунс Скот және Томас Аквинский сияқты теологтар гиломорфизмнің христиандық қолданысын дамытты. Аристотельдің агенттік интеллект туралы жазғандары әртүрлі түсіндірулерге әкелді. Аверростың (Ибн Рузд 1126–1198) ізбасарларының бірі Аристотельдің белсенді интеллектіні құдайлық мәндікпен теңестіргенін, ол адамның түсінуіне көмектесу үшін пассивті интеллектке түсініктерді сіңіретінін айтады. Аквиналықтарға (1225–74) ергендердің баскалары неоплатондық түсіндірудің қате екенін санайды: белсенді интеллект шын мәнінде адам жанының бір бөлігі. Бұл даудың мәні бар, себебі Аристотельдің неоплатондық түсіндіруі оның жеке өлместікті жоққа шығарғанын, ал томистік түсіндіру Аристотельдің жеке өлместікті орнату үшін агенттік интеллектіні қолданғанын көрсетеді. Басқалары Аристотельдің ойлау қабілетінің (басқа психологиялық қабілеттерінен өзгеше) оның денесінен бөлек, белгілі бір материалдық емес органға тиесілі деп есептейтінін түсіндіреді. Бұл дуализмнің бір түрі болар еді. Бұл түсінік Роберт Паснаудың "ақыл-жан мәселесі" деп атаған мәселені тудырады: егер интеллект денеден бөлек болса, ал жан – дененің формасы болса, онда интеллект қалай жанның бір бөлігі болуы мүмкін? Дегенмен, тағы бір түсіндіру пассивті интеллект пен агенттік интеллектіні ажыратады және пассивті интеллектіні дененің қасиеті деп санайды, ал агенттік интеллект – дененің ерекше субстанциясы. Бұл түсінікті ұстанатындардың кейбіреулері әр адамның өз агенттік интеллектісі бар екенін, ол өлімде денеден бөлінетінін ойлайды. Тағы басқалары Аристотель жеке форманың өзіндік қасиеттері болуы мүмкін деп санайды. Бұл түсінік бойынша, жан – дененің формасы, бірақ ойлау қабілеті – дененің емес, жанның қасиеті. Егер осылай болса, онда жан – дененің формасы, бірақ ойлау үшін дене мүшелерінің қатысуы қажет емес.

Елеулі форма, кездейсоқ форма және негізгі зат

Аристотельдік ұғымдарды қолданған ортағасырлық философтар көбінесе мәнді формалар мен кездейсоқ формаларды ажырататын. Зат міндетті түрде кем дегенде бір мәнді формаға ие. Ол сондай-ақ әртүрлі кездейсоқ формаларға да ие болуы мүмкін. Аристотель үшін "субстанция" (ousia) – бұл жекелеген нәрсе, мысалы, жеке адам немесе жеке жылқы. Кез келген физикалық субстанцияның ішінде мәнді форма, сол физикалық субстанцияның қандай нәрсе екенін анықтайды, алғашқы материяны сол нәрсенің пайда болу себептері арқылы жекелендіре отырып, іске асырады. Мысалы, тауық балапаны тауықтың мәнді формасы аналықтың жұмыртқасын іске асырғанда пайда болады, және бұл іске асыру мүмкін, себебі сол жұмыртқа өзінің алғашқы материясының тауықтың мәнді формасын қабылдауы және ата-анасы берген жұмыртқаның жекеленуі арқасында белгілі бір түсті қауырсындармен жабдықталған балапанға айналуға дайын тұрады. Осылайша, жекеленген материя жекеленген қасиеттерді анықтаса, мәнді форма маңызды қасиеттерді анықтайды. S субстанциясының мәнді формасы S-тің мәнінен және оның маңызды қасиеттерінен (S субстанциясының сол түрі болуы үшін қажетті қасиеттер) тұрады. Мәнді өзгеріс, жаңа мәнді формамен іске асырылуға алғашқы материяның қабілетіне әсер етпей, жекеленген алғашқы материяны іске асыру қабілетін жояды. Қасқыр балапанды жегенде, балапанның қайта құрылған материясы қасқырдың бір бөлігіне айналады және қасқырдың мәнді формасымен жанданады. Керісінше, S-тің кездейсоқ формалары S-тің маңызды емес қасиеттері болып табылады, S оларды жоғалта немесе ала алады, бірақ басқа субстанция түріне айналмайды. Ал ортағасырдың басқа ойшылдары тірі организмде кем дегенде екі мәнді форма бар деп санайды: 1) оның денесінің пішіні мен құрылымы; 2) оның денесіне өмір сыйлайтын жаны.

Томистік гиломорфизм

Томас Аквинский X-тің жаны X-тің жалғыз маңызды түрі екенін айтты, бірақ X-тің маңызды емес ерекшеліктерін құрайтын көптеген кездейсоқ түрлері болған. Аквиналықтар заттық пішіннің X-тің материясын X ететін нәрсе екенін анықтады, ал адам болғанда ол материяның шектерінен асып, адамның ұтымды қабілеті мен табиғи өлмеушілігін де орната алады. Дегенмен, Аквиналық адам жанының денесіз күйде екенін айтпады, себебі адам жаны – бұл материяны денеге айналдыратын заттық пішін. Ол нағыз адамның рационалды жан мен материядан (алғашқы материя және жекеленген материя) тұратынын есептеді. Сондықтан, жан денесінен бөлінгенде періштеге айналмайды, бірақ оның жанды материяға қатысты бағыты сақталады, ал жанынан айырылған дене адам емес. Өлі дене – бұл тек бір кезде жанмен құрылған материя. Онда адамды қалыптастыру қабілеті жоқ. Аквиналықтардың пікірінше, ұтымды қабілет – тек жанның ғана қасиеті, дене мүшелерінікі емес. Алайда, ол мидың кейбір қарапайым танымдық функциялары бар екеніне сенді. Аквинскийдің ұтымды қабілетті материалдық емес жанға жатқызуы, оған денесіз жандардың ұтымды қабілетін сақтай алатынын айтуға мүмкіндік берді, өйткені жанның жеке өмірлік актісін анықтауы, жеке өлмеушіліктің адам үшін табиғи екенін мәлімдеуге мүмкіндік берді. Аквиналық сондай-ақ денесіз жандардың табиғи емес күйде екенін және көктегі кемелділік Құдайдың керемет түрде жанға қайтадан заттық пішін ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік беруін, яғни қайта тірілу доктринасында уәделенгендей, материяны тірі денеге қайта жандандыруын қамтиды деп сенді.

Қазіргі физика

Гиломорфизм идеясы Вернер Гейзенберг кванттық механиканың екі жақты әлемін ойлап тапқан кезде әлемге қайта енгізілді деуге болады. 1958 жылы жазған «Физика және философия» атты еңбегінде Гейзенберг былай дейді:

«Атомдық құбылыстарға қатысты эксперименттерде біз заттармен және фактілермен, күнделікті өмірдегі кез келген құбылыс сияқты нақты құбылыстармен айналысамыз. Бірақ атомдар мен элементарлық бөлшектердің өзі соншалықты нақты емес; олар заттар мен фактілер емес, әлеуеттер мен мүмкіндіктер әлемін құрайды. Бұл толқындық ықтималдық – бір нәрсеге бейімділіктің сандық түрі, Аристотель философиясынан алынған ежелгі потенциа тұжырымының жаңаша нұсқасы. Ол оқиғаның идеясы мен нақты оқиғаның арасында, мүмкіндік пен шындық арасындағы физикалық шындықтың ерекше түрін ұсынады. Бом механикасының гиломорфты түсіндірмесі ұсынылған, онда космос – материалдық бөлшектер мен заттық формадан тұратын біртұтас субстанция. Толқындық функцияның күйреуіне де гиломорфты түсіндірме бар.»