Кіріспе
Жануарлардағы пептидтік гормон Кальцитонин геніне байланысты пептид (CGRP) - кальцитонин, амилин, адренамедуллин, адренамедуллин 2 (интермедин) және кальцитонин рецепторларын ынталандыратын пептидтен тұратын кальцитонин пептидтер отбасының мүшесі. Кальцитонинді негізінен қалқанша безінің С клеткалары түзіп шығарады, ал CGRP секрецияланады және жүйке жүйесінде сақталады. Бұл пептид адамдарда екі түрде кездеседі: CGRP альфа (α CGRP немесе CGRP I) және CGRP бета (β CGRP немесе CGRP II). α CGRP - 37 амин қышқылы бар нейропептид, 11- хромосомада орналасқан кальцитонин/ CGRP генінің баламалы тігілуінен түзіледі. β CGRP аз зерттелген. Адамда β CGRP α CGRP-ден үш амин қышқылымен ерекшеленеді және ол бөлек, жақын орналасқан генде кодталады. CGRP тұқымдасына кальцитонин (CT), адренамедуллин (AM) және амилин (AMY) жатады.
Calcitonin gene related peptide (CGRP) is a member of the calcitonin family of peptides consisting of calcitonin, amylin, adrenomedullin, adrenomedullin 2 (intermedin) and calcitonin‑receptor‑stimulating peptide. Calcitonin is mainly produced by thyroid C cells whilst CGRP is secreted and stored in the nervous system. This peptide, in humans, exists in two forms: CGRP alpha (α CGRP or CGRP I), and CGRP beta (β CGRP or CGRP II). α CGRP is a 37 amino acid neuropeptide and is formed by alternative splicing of the calcitonin/CGRP gene located on chromosome 11. β CGRP is less studied. In humans, β CGRP differs from α CGRP by three amino acids and is encoded in a separate, nearby gene. The CGRP family includes calcitonin (CT), adrenomedullin (AM), and amylin (AMY).
Функция
CGRP перифериялық және орталық нейрондарда да түзіледі. Ол күшті пептидтік сойлақ кеңейтуші және ноцицепция беруде жұмыс істей алады. Мүйіздің арқа сүйегінде CGRP функциясы мен экспрессиясы синтездің орналасуына байланысты әр түрлі болуы мүмкін. CGRP негізінен миының вентральды мүйізінде синтезделгенде моторлы нейрондардың жасушалық денелерінен алынады және жарақаттан кейін жүйке тінінің қалпына келуіне ықпал етуі мүмкін. Керісінше, CGRP арқалық тамыр ганглионынан алынған, ол омыртқа мойындысының арқалық мүйізінде синтезделеді және ауырсынуды берумен байланысты болуы мүмкін. Тригеминальды тамыр жүйесінде тригеминальды ганглионның жасушалық денелері CGRP- нің негізгі көзі болып табылады. CGRP жүрек- қан тамырларының гомеостазы мен ноцицепциясында рөл атқарады деп есептеледі. Жүректе CGRP жүрек соғуын көбейту арқылы хронотроп ретінде әрекет етеді. Осы қасиеттерден басқа, CGRP автономды жүйке жүйесін модуляциялайтыны және сіңіруде рөл атқаратыны белгілі. Бір зерттеу тобының әртүрлі тәжірибелер бойынша жүргізген нәтижелері G CSF-тің индуцирленген HSC мобилизациясы ноцицепторлы жүйкеден алынған нейропептид CGRP арқылы реттеледі деген тұжырымға әкелді. Бұл пептид RAMP1 жолы арқылы HSC мобилизациясына әсер етеді. CGRP рецепторлары бүкіл денеде кездеседі, бұл ақуыз барлық негізгі жүйелердегі (мысалы, тыныс алу, эндокриндік, асқазан-ішек, иммундық және жүрек-қан тамырлары) әртүрлі физиологиялық функцияларды реттей алады дегенді білдіреді. 2- ші клеткадан тыс цикл лигандты белсендіре түсу үшін маңызды, R274/Y278/D280/W283 негізгі өзара әрекеттесуімен.
Реттеу
Кальцитонин генінің пептидтік (CGRP) генін реттеуді ішінара митогенді белсендірілген протеинкиназалар (MAPK) сигналды жолдарының экспрессиясы, TNFα және iNOS сияқты цитокиндер басқарады. Суматриптан сияқты 5HT1 рецепторларының агонисттері жасушааралық кальцийді арттырады, бұл CGRP промоторларының белсенділігін төмендетеді. Кешенді орталық рецептор - G протеинді жұптасқан кальцитонин рецепторына ұқсас рецептор (CALCRL), ол CGRP және адренамедуллин (AM рецепторлары) үшін қажет. CGRP функциясы үшін CALCRL CGRP лигандты байлау доменінің орналасқан RAMP1мен сәйкес келуі тиіс. Сондай- ақ, CALCRL RAMP1 белдеуімен байланысып, сигнал трандукциясын құрайтын екі цитоплазмалық белокты қамтиды. CALCRL- де аденоилциклазаны және cAMP- ге тәуелді сигналды жолдарды белсендіретін Gα субжүйесі бар. Рецептор арқылы жүргізілетін трандукция клеткааралық cAMP белсендіретін протеинкиназа А- ның деңгейін көтереді, бұл бірнеше нысаналарды, соның ішінде калийге сезімтал ATP арналарын (KATP арналарын), клеткааралық сигналға байланысты киназаларды және cAMP- тың жауап беретін элементті байлаушы протеин (CREB) сияқты транскрипциялық факторларды фосфорилирлеуге әкеледі. Нейроқан тамырлары аймағындағы тегіс бұлшық еттерде CGRP белсенділігі кезінде cAMP деңгейінің көтерілуі қан тамырларының кеңейуіне әкеледі. CGRP- нің созылмалы әсері лизосомалардың деградациясына әкеледі.
Зерттеу
Мигрене және шаштауыш буынының бұзылуымен ауыратын науқастарда, сондай- ақ жүрек жетіспеушілігі, гипертония және сепсис сияқты басқа да аурулар кезінде CGRP деңгейінің жоғарылауы туралы хабарланған. Клиникалық зерттеулер мигрен кезінде тригеминдік ганглиондағы белсендірілген негізгі сенсорлық нейрондар (менингеялық ноцицепторлар) миндальдардағы шеткі шығып тұрған жүйке ұшынан CGRP бөліп шығарады. Адамдарды зерттеулер мигренің патофизиологиясындағы CGRP рөлін анықтады. Адамдағы тригеминальды тамыр жүйесіндегі негізгі сенсорлық нейрондардың белсенділігі CGRP- нің босауына себепші болуы мүмкін. Кейбір мигрені кезінде CGRP- нің жоғары концентрациясы сілекейде де, сыртқы жамбас тамырларынан алынған плазмада да кездеседі. Олар әдетте бауырда метаболизмге ұшырамайды және дәстүрлі шағын молекулалы дәрілердің метаболизміне тікелей әсері аз. Олардың денедегі жартылай жойылу мерзімі де ұзақ, бірақ оларды жұлын арқылы (жақсырақ инъекция арқылы) беруге болады, себебі олар ас қорыту жолдары арқылы нашар сіңіріледі. Олар мигрені бар және аурасы жоқ, эпизодикалық және созылмалы кластерлік бас ауруы бар адамдарға тиімді екені дәлелденді. Бұл мигрень ауруына қарсы алғашқы дәрілік препараттар. Моноклональды - барлық антиденелер бірдей генетикалық материалдан жасалады, бірақ әртүрлі MAB-лер әртүрлі көздерден, мысалы, хомяк жұмыртқалық жасушаларынан, ашытқы жасушаларынан немесе адамгершілік жасушалық дақылдардан алынуы мүмкін. Антителолардың барлығы бірдей болу үшін бірнеше рет жасалады, бұл күрделі және салыстырмалы түрде қымбат өндіріс желілерін тудырады. Антителолар - бұл басқа белоктың ерекше бөліктеріне немесе белок рецептормен байланысатын жерге қарсы келетін немесе араласатын белоктар. Әдетте инфекциялардың алдын алу немесе қарсы күрес үшін қолданылады. FDA-ның бірінші мақұлдаған дәрісі емханалық компаниялар Amgen және Novartis шығарған erenumab (сауда атауы Aimovig) деп аталады. Ол CGRP рецепторымен әрекеттеседі. Ол айына бір рет 70 немесе 140 мг дозада инъекцияланады. Екінші препарат - ФДҚ-ның мақұлдауы бойынша Фреманезумаб (тауар атауы - Ажови), оны Teva фармацевтикалық компаниясы өндіреді. Ол мигренікі сезімінің пайда болуына әсер ететін CGRP ақуызбен өзара әрекеттеседі. Оны ай сайын немесе үш айда бір рет қолдануға болады, бұл пайдаланушыларға таңдау береді. Сынақтарда емделу нәтижелерін көрсеткендер мигрені 50 пайызға азаятынын көрсетті. Зерттеулер барысында маңызды жанама әсерлер аз болды, олардың көпшілігі инъекция орнындағы реакцияларға байланысты болды. FDA-ның үшінші мақұлдаған препараты - гальканезумаб (сауда атауы - Emgality), оны Eli Lilly компаниясы өндіреді. Ол мигренікі сезімінің пайда болуына әсер ететін CGRP ақуызбен өзара әрекеттеседі. Ол айына бір рет, бірінші айдан кейін екі есе мөлшерде инъекцияланады. Негізгі жанама әсерлер инъекция орнындағы реакциялар. 2020 жылдың ақпан айында FDA-ның мақұлдауымен, уброгепант (Ubrelvy) - Allergan компаниясы өндіретін оральдық дәрілік препарат. 2020 жылдың ақпан айында FDA-ның мақұлдауымен, эптинезумаб (Vyepti) - Лундбек компаниясы өндіретін ішекті мигренді профилактикалық дәрі. Фитоканнабиноидтар дельта-9 тетрагидроканнабинолы (Δ9 ТГК) және оның окистенуші қосалқы өнімдері каннабинолы (CBN) капсаицинге сезімтал периваскулярлық сезімтал жүйкелерден кальцитонин генінің тәуелсіз CB1 және CB2 каннабиноидты рецепторлары пептидінің босауын тудырады, бұл басқа психотроптық каннабиноидтар жасай алмайды.