Кіріспе

Монголияның тибет буддистік рухани жетекшісі Ондёр Геген Занабазар (туған аты Эшидоржи) - алғашқы Джебцундамба Хутукту және алғашқы Богд Геген немесе ең жоғарғы рухани билік, Гелугпа (Сары шапқын) монголдық буддизмнің тибет буддизмі. Моңғол Тушет ханның ұлы, Занабазар 1639 жылы төрт жасында ақсүйектердің жиналысы арқылы халха моңғолдарының рухани басшысы деп жарияланды. 5-ші Далай-лама (16171682) кейіннен оны буддалық ғалым Тараннатханың реинкарнациясы деп таныды және оған санскрит тілінде "нағыз даналық таяғы" деген мағынаны білдіретін Жнянаваджра (санскрит: ज्ञानवज्र, моңғол тілінде Занабазар) деген атау берді. 60 жылға жуық уақыт ішінде Занабазар монғолдар арасында Гелугпа буддизм мектебін алға жылжытты, бұл аймақта басым болған Сакия немесе "Қызыл шапқыр" буддистік дәстүрлерді алмастырды немесе синтездеді, сонымен бірге 17-ғасырдағы Моңғолияның әлеуметтік және саяси дамуына қатты әсер етті. Халха моңғол басшыларымен және Қаңшы императорымен тығыз байланыста болғандықтан, 1691 жылы халхалар Цин билігіне бағынды. Рухани және саяси рөлдеріне қоса, Занабазар - ғалым, керемет мүсінші, суретші, сәулетші, ақын, костюм дизайнері, ғалым және лингвист, ол Монголияның XVII ғасырдағы мәдени қайта өрлеуін бастады. Ол Непал стилімен жасалған күрделі және сәнді буддалық мүсіндерімен танымал. 1680 жылдары жасалған ең танымал екісі - Ақ Тара және Вараджрадхара. Тибеттің қасиетті мәтіндерін аудару үшін ол Сойомбо жазуын жасады. Занабазар өзінің көркем шығармашылығын халха қоғамының барлық деңгейлерінде буддизмді насихаттау және әлеуметтік және саяси ахуалдың бұзылуы кезінде халха моңғол тайпаларын біріктіру үшін қолданды.

1635 - 1651 жылдардағы өмірінің алғашқы жылдары

Занабазар 1635 жылы қазіргі Есензуйл қаласында, Оверхангай, Моңғолияда дүниеге келген. Туған кезде Ешидоржи деп аталатын ол Тюшеттік хан Гомбодорж (1594 - 1655) мен оның әйелі Хандожамцонның екінші ұлы. Гомбодорж, өзінің ата-бабасының тегін тікелей Шыңғыс ханға дейін жеткізетін үш халха ханның бірі, ол Халха моңғолдарының жерін алғаш рет "Сары шапка" немесе Гелугпа тибет буддизмін таратуға ашқан Абтай Сайн ханның (1554 - 1588) немересі болды. 1578 жылы Абтайдың ағасы Алтан хан гелуг басшысына монғол тіліндегі "Далай-лама" атағын берді. Дәстүрге сәйкес, Занабазар ерте кезден-ақ жоғары интеллект, тілдік қабілеттер мен діни адалдық белгілерін көрсетті. Жас кезінде керемет оқиғалар орын алғаны айтылады. Ол үш жасында Жамбалтанжод намазының (Манжусридің мақтанышы) толық оқып шыға алды. 1639 жылы Халха билеушілерінің жиналысы Ширет Цагаан нур (бұрынғы астана Каракорумнан шығысқа қарай 75 км) Занабазарды Ондёр Гегеен (жоғары қасиетті) және Халхтың жоғарғы діни басшысы деп таныды, тіпті ол кезде ол төрт жаста болса да. Олар оны "Сакияпа" мектебінің байрағын көтеріп жүрген және "көпшілікке тәлім беретін" деп жариялап, мойынсұнуға ант берді. Бұл жоғары діни көшбасшы ретінде тағайындалу халха аристократиясы мен тибет буддасы иерархиясы арасындағы байланысты нығайтты, халха абыройына ие болды, діни заңдылықты қосты және сол жылы батысқа негізделген орат (джунгар) моңғол тайпаларымен қиын одақ құрған халха тайпаларының басшылары үшін жиналу нүктесі болды. 1647 жылы Занабазар өзінің діни орталығын құрды, ол батыстың монастыры (Баруун Хури) деп аталатын, кейіннен Шанх монастыры деп аталатын көшпелі лагерь болды. 1649 жылы Занабазар Тибетке 5-ші Далай-лама мен 4-ші Панчен-ламадан Дрепунг монастырында жеке нұсқау алу үшін жіберілді. Далай-лама оны Тибет буддизміне қарсы шыққан Джонанг мектебін Занабазар туылмастан бір жыл бұрын Моңғолияда қайтыс болғанға дейін басқарған ғалым Таранаттаның (1575-1634) реинкарнациясы деп таныды. Таранната Джебцундамбаның (Будданың алғашқы 500 шәкіртінің бірі) 15-ші реинкарнациясы (Хутукту) деп саналады. Осылайша, Занабазар 16-шы реинкарнация ретінде танылды және ол және оның мұрагерлері кейін Джебцсундамба Хутукту деп аталды. Тибет буддистік иерархиясы оған Монғолиядағы ең жоғары лама атағын бере отырып, оған Bogd Gegeen немесе "Ең жоғары ағартылған қасиетті" деген қосымша атақ берді.

Рухани және дүниелік басшылық, 1651-1686 жылдар

1651 жылы және 1656 жылы Тибетке саяхаттағаннан кейін, Занабазар және оның тибет ламаларының серігі бүкіл монғол аумағына Гелуг ықпалындағы монастырлар, ғибадатханалар мен буддалық ғибадатханалар қатарына негіз салды. Ең бастысы Тараннаттың сүйектерін сақтауға арналған ступа, Хенти тауларындағы Сариджиин монастыры (1680 жылы аяқталды) және бірнеше жылжымалы ғибадатханалар. 1650-ші жылдардың аяғында Занабазар халха тайпаларының басшыларына қатысты өзінің рухани және саяси билігін нығайта түсті. 1639 жылы сайланғаннан кейін халха ақсүйектерінен сыйлық ретінде алған герлер оның оргё, оның амбулаторлық сарайлық резиденциясы болды. Ширә Бусиин Орд (Сары экран сарайы) деп аталатын, кейіннен оны орыстар Урга, ал монғолдар Да Хурей немесе Их Хурей деп атады. Ол 1778 жылы Сельбе мен Туул өзендерінің қосылуына жақын жерде және Богд-Хан Уулдың астында орналасқан монғол астанасы Улан-Баторға айналды. Занабазар өзінің діни мекемелерін қадағалау үшін жеті аймаг (монастырь бөлімдері) құрды; Қазынашылық бөлімі, Әкімшілік бөлімі, Тамақ бөлімі, Құрметті дәрігер бөлімі, Амдо бөлімі, Орлог бөлімі және Хуухен Нойон бөлімі. Оның билігі 1658 жылы Ердене Зууда ақсүйектердің жиналысына төрағалық еткенде және бір жылдан кейін Олзиит Цагаан Нурда ақсүйектерге атақтар бергенде одан әрі дәлелденді. Дегенмен, Калханың даусыз рухани көшбасшысы ретінде танылғанына қарамастан, Занабазардың моральдық ықпалы монғолдардың дәстүрлі тайпалық қатынастарын жеңе алмады.

Халханың Цин билігіне бағынуы, 1686-1691 жж.

Дзунгар мен Халха моңғолдары арасындағы шиеленістердің күшейгеніне байланысты, Занабазар Дзунгар көшбасшысы Галдан Бошугту ханды өзінің өнер туындылары мен қасиетті мәтіндерін сыйға тарту арқылы татуластыруға тырысты. 1686 жылы ол Кангси императорының тапсырмасымен джунгарлармен татуласу үшін бейбітшілік конференциясына қатысты. Осылай күш салғанына қарамастан, көп ұзамай-ақ қақтығыстар мен қастандықтар толыққанды соғысқа ұласты. 1688 жылы Галданның әскерлері шығысқа қарай Халка аумағына қарай өрлеп кеткенде, Занабазар және 20 000-ға жуық халха босқындары оңтүстікке қарай қазіргі Ішкі Моңғолияға қашып барып, Цин императорының қорғанысын іздеді. Жауды қуып жетіп, джунгар әскерлері Ердене Зууды тонаған және Занабазар салған бірнеше монастырларды қиратты. Занабазардың билігімен үш халха билеушісі 1691 жылы Долон-Норда (Шанду, Юань императорларының ләззат сарайы) Циннің вассалдары деп жариялады. Бұл саяси шешуші қадам Юань әулетінің соңғы қалдықтарын ресми түрде аяқтады және Цинге Чингис хандарының мантиясын қабылдауға мүмкіндік берді, халха күштерін Цин әскеріне біріктірді. Өзінің қатты құрметтеген Занабазардың шақыруымен және Джунгар билігі астындағы мықты, біріккен монғол мемлекетінің қауіп-қатерімен қозғалған Кангси императоры Цин әскерлерін солтүстікке жіберіп, Галданның күштерін бағындырды.

Соңғы жылдары және өлімі, 1691-1723

1691 - 1701 жылдары Цин әскерлері Моңғолияны басқару үшін джунгарлармен шайқасты. Занабазар Қытайда қалып, қыста Пекинде, ал жазды Кангси императорымен бірге Джехолда (Ченгде) рухани тәлімгер ретінде өткізді. Занабазардың басшылығымен Кангси императорының будда дініне деген құлшынысы 1701 жылдан кейін айтарлықтай артты. 66 жасында 1701 жылы Занабазар Халха Монголиясына Ердене Зуу монастырының қалпына келтіруін қадағалау үшін қоныс аударды. Келесі бірнеше жылда ол Монғолияда буддалық монастырлар құрылысын қадағалап, жыл сайын Пекинге барып, Цин императорымен кездесті. 1722 жылы 20 желтоқсанда Кангси императорының өлімі туралы хабар алғаннан кейін, Занабазар дереу Пекинге барып, Пекиннің Сары монастырында буддалық рәсімдерді жүргізді. Занабазар өзі алты аптадан кейін, 1723 жылы 18 ақпанда Пекинде қайтыс болды (кейбіреулер жаңа император уландырды деп санайды). Ол 88 жаста еді. Оның денесі балсамаланған, Моңғолияға қайтарылып, мумияланған. Кангси императорының ұлы, Юнцзэн императоры, Занабазардың басты қамқоршы тәңірі Майтреяға арналған қытай стилідегі монастырды ламаның өлім сәтінде тұрған жерінде салуды бұйырды. Ол 1736 жылы өлгеннен кейін бір жыл өткенге дейін аяқталмаған монастырь құрылысына 100 000 лиан күміс берген. Амарбайаскалант монастыры немесе "Бақытты бейбітшілік монастыры" Бейжіңдегі Юнчжэннің Юнхэ сарайына ұқсайды. 1779 жылы Занабазардың денесі осы жерде жерленді. 1937 жылы Амарбайаскалант монастырын монғол коммунистері тонаған. Занабазардың сүйегі алыстап, жақын маңдағы төбелерде өртеліп кеткен.

Көркем шығармалар

Өзінің ең үздік кезінде Занабазар Азияның буддистік елдерінің арасында үздік мүсінші және Моңғолияның ең үздік мүсіншісі ретінде танылды. Ол Моңғолияның қайта өрлеу кезеңін бейнелегендіктен, кейде Азияның Микеланджелосы деп аталады. Тибеттегі уақытында Занабазар гелуг мектебінің сүйікті Непал бейнелеу өнерінің стиліне таң қалды және бұл оның жеке көркемдік дамуы мен стиліне қатты әсер етті. 1651 және 1656 жылдары Тибеттен оралғаннан кейін ол Моңғолияда металл мүсін жасау өнерін қайта жаңғыртты, ал содан кейін буддизмді соттың шеңберінен тыс кең таратуға арналған құрал ретінде қаралды. Саяси ықпалы өскен сайын, оның өнер туындылары дипломатияның бір түрі болды. Занабазардың көркем шығармаларының басым бөлігі 1651 жылы Тибетке алғашқы сапарынан оралғаннан кейін және 1688 жылы Дзюнар моңғолдары Халха әскерлерін жеңгеннен кейін пайда болды. Оның ең ұлы шедеврлері, соның ішінде "Вараджрадхара", "Жасыл Тара", "Ақ Тара" 1685 ж. Ж. Әсіресе, терең ой жүгіртуде жатқан Буддалар мен Бодхисаттвалардың беттері аса әдемі. Адамдарды ашу-ыза, надандық, құмарлық, жек көрушілік пен жаман ниеттен арылтуды көздеу - барлық күнәлардың бастауы болып табылатын бес жамандық. Занабазар монғол буддизмі үшін ерекше ерекшеліктерді, соның ішінде тибет ықпалымен қайта жасалған лама киімді, ән айту үшін қайта өңделген әуендерді және дәстүрлі рәсімдерді әуендерде немесе өзі құрастырған жаңа дұға мәтіндерін енгізу арқылы өзгертті. 1686 жылы ол монғол, тибет және санскрит тілдеріндегі аудармаларды жеңілдету үшін Сойомбо жазуын жасады. Бүгінде бұл жазу негізінен тарихи жазбаларда, діни және ғибадатхана жазуларында кездеседі. Алайда, жазудың бір ерекше таңбасы, Сойомбо символы, кейіннен Моңғолияның ұлттық символына айналды және 1921 жылдан бастап ұлттық туда, 1960 жылдан бастап Моңғолия елтаңбасында, сондай-ақ ақшада, маркаларда және т.б. пайда болды.

Мұра

Бүгінде Занабазар Моңғолияның ең көрнекті тарихи тұлғаларының бірі болып саналады. Ол бүкіл Моңғолияда тибет буддизмін таратқан, сонымен бірге оны моңғол сезімталдығына сай етіп өзгерткен, осылайша моңғолдардың бірегей мәдени болмысын қалыптастырған. Оның көркем шығармалары жалпы монғолдық эстетикалық дамуының апогеі ретінде қарастырылады және XVII ғасырдың аяғында монғолдар арасында мәдени қайта өрлеуге әкелді. Тіпті елдің социалистік дәуірінде (1921-1991) ол көрнекті ғалым ретінде танылды (оның діни рөлдері тыныш тасталды) және оның көркемдік және мәдени жетістіктері үшін танылды. Алайда, саяси тұлға ретінде социалистік билік Жанабазарды халықты сатқын және алдаушы ретінде бейнеледі, ол монғол егемендігін маньчжуялықтарға жоғалту үшін жауапты.