Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Буддистік монах (1599–1662)
Buddhist priest (1599–1662)
Зая Пандита немесе Намхайжамц (1599–1662) – орат тайпасынан шыққан буддистік миссионер және ғалым, ең белгілі орат буддистік ғалымы. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – "Ашық жазу" (Clear Script) әрпін жасауы.
Zaya Pandita or Namkhaijamts (1599–1662) was a Buddhist missionary priest and scholar of Oirat origin who is the most prominent Oirat Buddhist scholar. Among his accomplishments is the invention of the Clear Script.
Өмірбаян
Зая Пандита – Хошут князі Бабаханның бесінші ұлы. 17-ғасырдың басында Бабахан тибет буддизмін қабылдағаннан кейін, көптеген оират әміршілері сияқты, өз ұлдарының біреуін буддистік дін қызметкері ретінде дайындауды қалады. Өзінің тілегін орындау үшін Бабахан Заяны срамэра ("жаңа монах") болуға таңдады. 1615 жылы Зая Лхасаға сапар шегіп, буддизмді оқыды және тәжірибе жинады, соның ішінде Лобсанг Чоки Гьяльцен, 4-ші Панчен-ламаның басшылығымен білім алды. 1638 жылы Зая Пандита Панчен-ламаның тапсырмасымен монғолдар арасында миссионерлік жұмыс жүргізу үшін Тибеттен кетті. Бір жыл өткен соң, 1640 жылы ол Чорос (Ойрат) тайпасының Хун Тайишиі Ердени Батурға оират және халха монғолдары арасында жалпымонғол конференциясын ұйымдастыруға көмектесті. Конференцияның мақсаты – қазақтар, маньчжурлар және орыстар сияқты сыртқы дұшмандарға қарсы біртұтас монғол майданын құруға және барлық ішкі мәселелерді бейбіт жолмен шешуге ынталандыру болды. Конференция нәтижесінде оират және халханы шетелдік агрессиядан қорғайтын және монғол жерінде адамдардың еркін қозғалысын қамтамасыз ететін кодекс қабылданды. Оират және халха арасындағы дипломатиялық жұмыстармен айналыспағанда, Зая Пандита тибет буддизмін оираттарға, халхаларға және тіпті алыс Ресейдегі калмықтарға таратты. Миссионерлік қызметін одан әрі дамыту үшін Зая Пандита ойрат тілінің айтылуын жазу үшін дәстүрлі монғол әліпбиіне негізделген "Ашық жазу" (тодо бичиг) деп аталатын жаңа әліпби жасады. Осылайша Зая Пандита дәстүрлі монғол әліпбиінің күмәнділігін жойды. 1648 жылы "Ашық жазуды" ойлап тапқаннан бастап, 1662 жылы қайтыс болғанға дейін ол тибет тілінен ойрат тіліне шамамен 186 буддалық мәтінді аударды, сонымен қатар Дзунгариядағы оират тайпаларының діни қажеттіліктерін де қанағаттандырды. Тодо бичиг әліпбиі бүгінгі күнге дейін Синьцзяндағы оираттар қолданып келеді, оған аздаған өзгерістер енгізілген, және сол аймақта стандартты классикалық монғол жазуымен бірге оқытылады.
Zaya Pandita was the fifth son of Babakhan, a minor Khoshut prince. After Babakhan converted to Tibetan Buddhism in the early 17th century, he, like many other Oirat princes, wished for one of his sons to enter the Buddhist clergy. In pursuit of his wish, Babakhan chose Zaya to become a śrāmaṇera ("novice monk"). In 1615, Zaya journeyed to Lhasa where he would study and practice Buddhism, including study under the guidance of the Lobsang Chökyi Gyaltsen, 4th Panchen Lama. In 1638, Zaya Pandita left Tibet at the direction of the Panchen Lama to conduct missionary work among the Mongols. One year later in 1640, he assisted Erdeni Batur, Khun Taiyishi of the Choros (Oirats) tribe, in assembling a pan Mongol conference between the Oirat and the Khalkha Mongols. The purpose of the conference was to encourage the formation of a united Mongolian front against potential external enemies, such as the Kazakhs, Manchus, and Russians and to settle all internal matters peacefully. The conference produced a code, which provided protection from foreign aggression to both the Oirat and the Khalkha and guaranteed the free movement of people throughout Mongol land. When not engaged in diplomacy between the Oirat and the Khalkha, Zaya Pandita spread Tibetan Buddhism to the Oirats, the Khalkha and even the Kalmyk people in far away Russia. In furtherance of his missionary work, Zaya Pandita composed a new alphabet, based on the traditional Mongolian alphabet, called "Clear script" (todo bichig) to transcribe the Oirat language as it is pronounced. By doing so, Zaya Pandita eliminated the ambiguities of the traditional Mongolian alphabet. From the time Zaya Pandita developed the Clear Script in 1648 until his death in 1662, he translated approximately 186 Buddhist texts from Tibetan language to the Oirat language while still serving the religious needs of the Oirat tribes in Dzungaria. The todo bichig script is still used by Oirats in Xinjiang with slight revisions, and is taught alongside standard classical written Mongolian in that region.