Тибет буддизмінің Гелуг мектебі және Румыния өзені

Кіріспе

Тибет буддизмінің басты мектебі, Румыниядағы өзен.

Гелуг (/g//ə/'/l//uː//ɡ/, сондай-ақ Гелюк; "игі") – Тибет буддизмінің төрт негізгі мектебінің ең жаңасы. Оны тибет философы, тантрикалық йог және лама Дже Цонкхапа (1357–1419) құрды, ал оның шәкірттері (Кхедруп Дже, Гьялцап Дже, Дульзин Дракапа Гьяльцен және Генден Друпа) оны одан әрі кеңейтіп дамытты. Бұған қоса, ол Цонкхапа құрған алғашқы монастырь атымен Ганден мектебі деп те аталады. Доктриналық тұрғыдан алғанда, Гелуг мектебі Цонкхапаның еңбектеріне негізделген прасангака Мадхьямаканың ерекше түрін жақтайды. Джон Пауэрстің сөзіне сәйкес, Цонкхапаның еңбегінде "сутра мен тантраны, талдау ойлау мен йогалық медитацияны біріктіретін буддалық философия мен практиканың толыққанды көрінісі бар".

Этимология

"Ганден" – Майтрея Буддасымен байланысты Таза жер, санскрит тіліндегі "Тушита" атауының тибетше нұсқасы. Бастапқыда Цонкхапаның мектебі "Ганден Чолук" деп аталды, яғни "Ганденнің рухани тізбегі". "Ганден" сөзінің бірінші және "Чолук" сөзінің екінші буындарын алып, оны "Галук" деп қысқартып, кейіннен айтуға оңай "Гелуг" деп өзгертті. Гелуг мектебі сондай-ақ "Жаңа Кадам" деп те аталды, себебі ол Атиша құрған Кадам мектебінің қайта жаңғыруы ретінде қарастырылды.

Цонкхапа

Гелуг мектебін эклектикалық буддалық монах және йог Дже Цонкхапа құрды, ол Кадам, Сакия, Дрикунг Кагю, Джонанг және Ньингма ұстаздарынан білім алған Тибетке саяхаттады. Олардың ішінде сакиялық ғалым Рендава (1349–1412), Дрикунг-тил ғалымы Ченга Чоки Гьялпо, кадамдық мистик Лама Умапа, Джонанг шебері Бодонг Чокли Намгьял және Дзогчен шебері Друпчен Леки Дорже болды. Кадам мектебіне зор құрмет көрсеткен Цонкхапа, Кадамның лоджонг (ақылды жаттықтыру) және ламрим (жолдың кезеңдері) ілімдерін Сакия, Кагю және Джонанг мектептерінің Ваджраяна ілімдерімен біріктірді. Ол сонымен қатар монахтыққа және винаяға (монахтар тәртібіне) қатаң бағынуға ерекше мән берді. Бұған ол мадхьямака, буддалық эпистемология және буддалық практика туралы кең және бірегей жазбаларын қосты. Цонкхапаның философия мен тантрикалық практикаға арналған көптеген еңбектері кеңінен таралды және Тибет буддистік философиясы тарихында маңызды бетке айналды. Цонкхапа мен оның шәкірттері 1409 жылы Ганден монастырын құрды, одан кейін Дрепунг (1416) және Сера (1419) монастырларын құрды, олар Гелугтың "үш үлкен" монастырына айналды (соңында олар әлемдегі ең ірі монастырлардың біріне айналды).

Ерте өсу

1419 жылы Цонкхапаның қайтыс болуынан кейін (ол кезде ол-ақ танымал болған және көптеген ізбасарларды жинаған) Гелуг (немесе Ганден) ордені Цонкхапаның шәкірттерінің күш-жігері арқасында өте жылдам өркендеді. Олар көптеген жаңа монастырларды құрып, Тибеттің барлық аймақтарында оның ілімін таратуға белсенділік танытты. Гелуг мектебі монахтардың қатаң тәртібін (виная) ұстану, терең білімділік және тантрикалық практикамен аты шықты. Цонкхапаның үш негізгі шәкірті – Кхедруп Гелек Палсанг, Гьялцап Дарма Ринчен және Дюльзин Драпа Гьялцен. Цонкхапаның басқа да маңызды шәкірттері: Токден Жампел Гятсо, Джамянг Чёже және Джамчен Чёже (сәйкесінше Дрепунг және Сера монастырларын құрғандар); сондай-ақ Гендун Друп – Бірінші Далай-лама. Он бесінші ғасырдың соңына қарай Цонкхапа Гелуг дәстүрінде екінші Будда ретінде қабылдалды, ал оның шәкірттері (мысалы, Кхедруп Дже және Токден Жампел Гятсо) оның өмірбаянын (агиография) жазды. Бұл мәтіндер Будда Цонкхапа туралы ұлы аңыздарды (оның бұрынғы туған өмірі мен түрлі мистикалық көріністері туралы әңгімелерді қоса алғанда) дамытып, Гелуг мектебінің Манжушриге дейін жететін нағыз ұрпақ екенін бекітті. Осы уақытта басқа тибет мектептері Цонкхапаны "есепке алуға тиіс күш, оның көзқарастары, идеялары мен жазбалары олардың қастерлі дәстүрі мен өнегесімен байланыста қарастырылуы керек" деп санады. Цонкхапаның мадхьямака тұжырымына қатысты бұл пікірталас Сакия мектебінің үш ойшылы – Тактанг Лотсава, Горампа және Шакия Чокден тарапынан көтерілді. Олардың сын-пікірлеріне Гелуг ғалымдарының көптеген еңбектері жауап берді, олардың ішінде Лекпа Чёджор (немесе Джамянг Гало, 1429–1503), бірінші Панчен-лама Лозанг Чокый Гьялцен (1507–1662), Джетсун Чокый Гьялцен (1469–1544/46), Сера Джетсун Чокый Гьялцен, Панчен Делек Нима және Джамянг Джепа (1648–1751) болды.

Далай-ламалар мен Моңғолияға таралған

1577 жылы Гендун Друптың үшінші түрі деп есептелген Сонам Гятсо сол кездегі ең күшті моңғол басшысы Алтан ханмен одақ құрды. Осының нәтижесінде Сонам Гятсо 3-ші Далай-лама деп тағайындалды. "Далай" – тибет тіліндегі "Гятсо" (мұхит) деген сөздің моңғол тіліне аудармасы. Гендун Друп және Гендун Гятсо қайтыс болғаннан кейін сәйкесінше 1-ші және 2-ші Далай-ламалар деп мойындалды. Сонам Гятсо моңғолдар арасында дін тарату ісіне белсенді түрде кірісті, ал Гелуг дәстүрі келесі ғасырларда моңғолдардың басты дініне айналды. Сонам Гятсо Моңғолияға сапар шегіп, монастырлар құруға және буддалық мәтіндерді моңғол тіліне аударуға көмектесті. Сонымен қатар, ол мал және қан құрбандығы сияқты кейбір шамандық амалдарға қарсы күресті. Бұл оқиғалар Гелуг мектебіне Тибетте саяси билікке жол ашқан күшті демеушілерді әкелді. Гелуг-моңғол одағы Сонам Гятсоның қайтысынан кейін оның рухы Алтан ханның шөбересінде табылып, ол 4-ші Далай-лама болғанда одан да нығайды. Гелуг мектебінің моңғол буддизміне әсері бүгінге дейін күшті. Тхуптен Джинпаның сөзіне сүйенсек, "осы қарым-қатынастың маңызды мұрасы – Амдо және Орталық Тибеттегі ірі Гелуг білім орталықтарында оқитын жас моңғолдардың дәстүрі болып табылады".

Ұлы бесінші биліктің билігі

Тибет буддизмінің секталары арасындағы қатал қақтығыстардан кейін Гелуг мектебі үстемдікке шықты, оған 1642 жылы Цанг патшасын жеңу үшін Тибетке басып кірген моңғол Гюшри ханның әскери көмегі тиді. Тибет тарихшысы Самтен Кармайдың айтуынша, Ганден сарайының қазынашысы Сонам Чопель (1595–1657) Гелугтың саяси билікке өрлеуінің басты құрылтайшысы болды. Кейін ол Гелуг билігін орнатуға атсалысқандығы үшін «Регент» деген мағына беретін Деси [Wylie: sde sris] атағын алды. 5-ші Далай-лама, Ңгаванг Лобсанг Гьяцзо (1617–1682) Тибетте толыққанды саяси және рухани билікке ие болған алғашқы адам болды. Ол ресми теократиялық үкімет жүйесін құрды, Цин әулеті Қытайымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, Лхасадағы Потала сарайын салды, Тибет мемлекетінің Нечхун оракулын институционалдық деңгейге көтерді және өнер мен кітап басылымындағы маңызды жаңаруларға серпіліс берді. Бұл үкіметтің негізгі басшылығы Ганден Пходранг деп аталды. Тхуптен Джинпаның сөзіне сүйенсек, 5-ші Далай-ламаның билігі «Тибет империясы құлағаннан кейін алғаш рет Тибетті саяси біртүтастыққа жеткізді, бұл шамамен жеті жүз жыл бұрын болған». Джинпаның айтуынша, «Бесінші Далай-лама жеке өзі экуменист болды, ол Тибеттің басқа да маңызды буддалық дәстүрлерін, әсіресе Ньиңманы құрметтеді». «Ұлы Бесінші» көптеген еңбектер жазып, Дзогчен ілімдерінің циклын ашты. Оның шәкірттерінің бірі (және регент ретінде саяси мұрагері) Деси Сангье Гьяцзо да Тибет медицинасы, астрология, биография және каллиграфия сияқты салалардағы еңбектерімен танымал ұлы ғалым болды. Ол Тибет медицинасының маңызды еңбегі «Бериллдің айнасы» авторы, медициналық суреттер жиынтығын жасады және Бесінші Далай-ламаның өмірбаянын жазды. Бұл Панчен-ламаның қайта тууының бастауы болды, олар дәстүрлі түрде Шигацзе және Цанг аймақтарын Ташилунпо монастырынан басқарды. Далай-лама мен Панчен-лама институттары бір-бірінің қайта тууына қолдау көрсету процесіне қатысады. Лобсанг Чоки Гьялцен өнімді ғалым және ұлы йог болды, ол Гелуг Махамудрасы туралы жазғандарымен (әсіресе оның негізгі мәтіні «Жеңімпаздар жолы» және оның автокомментарийі «Махамудраны қайта жарықтандыратын шам») ерекше танымал. Бесінші Далай-лама Моңғолияның Гелуг дәстүрінің рухани жетекшісі (Богд Гегеен) Жабцундамба Хутуктуны (1635–1723) алғашқы ресми тұлға ретінде танығанымен де белгілі. Занабазар – моңғол суретшісі, мүсіншісі, ақыны, ғалымы және тіл білгіші. Ол XVII ғасырда моңғол мәдениетінің қайта жаңаруын бастады, Сойомбо жазуын жасады және моңғолдар арасында буддизмді кеңінен насихаттады. Сондай-ақ, Занабазар Моңғолиядағы көптеген маңызды Гелуг монастырларының құрылысын қадағалады, мысалы, Шанх монастыры, Төвхон монастыры және Эрдене Зуу монастыры. 5-ші Далай-ламаның билігі Гелуг мектебінің саяси қарсыластары болған және Цанг әулетін қолдаған Тибет буддизмінің мектептеріне қарсы репрессияны да бақылады. Соғыстан кейін көптеген Кагью және Джонанг монастырлары Гелуг монастырларына күшпен айналдырылды. Джонанг мектебінің жазбалары, сондай-ақ Цонкхапаға шабуыл жасаған Сакия ұстаздарының әдебиеттері де тыйым салынды және олардың ағаштан жасалған баспалары құлыпталды.

Following violent strife among the sects of Tibetan Buddhism, the Gelug school emerged as the dominant one, with the military help of the Mongol Güshri Khan who invaded Tibet in 1642 in order to defeat the king of Tsang. According to Tibetan historian Samten Karmay, Sonam Chophel (1595–1657), treasurer of the Ganden Palace, was the prime architect of the Gelug's rise to political power. Later he received the title Desi [Wylie: sde sris], meaning "Regent", which he would earn through his efforts to establish Gelugpa power. The 5th Dalai Lama, Ngawang Lobsang Gyatso (1617–1682), was the first in his line to hold full political and spiritual power in Tibet. He established a formal theocratic system of government, opened diplomatic relations with Qing Dynasty China, built the Potala Palace in Lhasa, institutionalized the Tibetan state Nechung Oracle, and spurred a major renaissance in art and book printing. The core leadership of this government was also referred to as the Ganden Phodrang. According to Thupten Jinpa, the 5th Dalai Lama's rule "would bring Tibet into a semblance of political unity for the first time since the collapse of the Tibetan empire some seven hundred years earlier." According to Jinpa "the Fifth Dalai Lama was personally an ecumenist who revered Tibet’s other major Buddhist traditions, especially the Nyingma." The "Great Fifth" wrote numerous works and revealed a cycle of Dzogchen teachings. One of his students (and political successor as regent), Desi Sangye Gyatso was also known as a great scholar who wrote various works on topics like Tibetan medicine, astrology, biography and calligraphy. He is the author of the important Tibetan medical text, The Mirror of Beryl, commissioned a set of medical paintings and wrote a biography of the Fifth Dalai Lama. This is the beginning of the Panchen Lama tulku line, who traditionally rules Shigatse and the Tsang region from his base at Tashilhunpo Monastery. The institutions of the Dalai Lama and Panchen Lama each participate in the process of recognizing each other's reincarnations. Lobsang Chökyi Gyaltsen was a prolific scholar and a great yogi who is particularly known for his writings on Gelug Mahamudra (mainly his root text Highway of the Conquerors and its auto commentary Lamp re illuminating Mahamudra). The Fifth Dalai Lama is also known for having recognized Zanabazar (1635–1723) as the first official Jebtsundamba Khutuktu, the spiritual leader (Bogd Gegeen) of the Mongolian Gelug tradition. Zanabazar was a great Mongolian polymath who excelled in painting, sculpture, poetry, scholarship and languages. He is credited with having launched a renaissance of Mongolian culture in the seventeenth century, with having created the Soyombo script and with widely promoting Buddhism among the Mongols. Zanabazar also oversaw the construction of numerous major Gelug monasteries in Mongolia, such as Shankh Monastery, Tövkhön Monastery and Erdene Zuu Monastery. The rule of the 5th Dalai Lama also oversaw the repression of the schools of Tibetan Buddhism who were political enemies of the Gelug school and had supported the Tsang dynasty. After the war, many Kagyu and Jonang monasteries were forcefully converted to Gelug monasteries. The writings of the Jonang school as well any literature from the Sakya masters who had attacked Tsongkhapa were also banned and their woodblock prints were locked away.

Үш мотивацияның схемасы

Атауынан көрініп тұрғандай, бұл классикалық Үндістанның Махаяна буддизміне негізделген, тәжірибелі адамның ой-санасын жетілдіру және жаттығудың әртүрлі кезеңдерін қадам-қадаммен орындау жолы. Будда жолының сипатталуы ең төменгі деңгейдегі жандардан басталады (бұрыс көзқарасы бар және аффекттерге толы адамдар) және осы жағдайдан шығу үшін табанды жаттығулар, этикалық мінез-құлық және ой-толғаныс арқылы біртіндеп, қадам-қадаммен жол ұсынады. Пауэрс: «Жол иерархиялық түрде құрылған кезеңдер бойынша жүзеге асады және оқушылар келесі деңгейге көшуден бұрын әр деңгейді аяқтауы керек» дейді. Ең төменгі деңгей оларға циклдік өмір сүруден (самсара) ләззат алатын және жоғары әлемдерде жақсы қайта туылғысы келетін жандарға арналған. Осы мақсатта оқытылатын рухани тәжірибелерге адамның қайта тууының құндылығын ойлау, сегіз дүниелік алаңдаушылықтан бас тарту, төменгі қайта туудың азабын ойлау, өлім туралы ойлау, адам өмірінің құндылығы және тұрақсыздығы, үш асыл тасқа сыйыну және себеп-салдар заңының кармалық сипатын ойлау кіреді. Бұл деңгейде этикалық өзін-өзі тәрбиелеудің (сила) маңызды элементі – он зиянды іс-әрекеттен аулақ болу және он пайдалы іс-әрекетті дамыту. Ортаңғы деңгей – тек өзінің қайта туу шеңберінен босатылуын іздейтіндерге арналған (Сравака немесе Хинаяна ниеті). Бұл ортаңғы деңгейдің мақсаты – жаңғыру сезімін қалыптастыру және нағыз бостандыққа ұмтылу. Бұл барлық қайта туу формаларының (ең жоғары формаларының өзі) қанағаттандырмайтындығын (духха) ойлау арқылы, сондай-ақ этика (сила), медитациялық тұрақтандыру (самадхи) және көрегендік (випасьяна) үш жаттығуын орындау арқылы туындайды. Бұл деңгейге самсараны (құштарлық, ашу, мақтан, надандық, бұрыс көзқарас және күмән) тудыратын алты түбірлік адастырушы ойларды (клеша) қарастыру, сондай-ақ тәуелді пайда болудың 12 буынында қамтылған самсараны талдау да кіреді. Бұл деңгейде бос кеңістікке (шуньята) түсінік те бар, бірақ ол Махаянадағыдай толыққанды түсіндірілмейді. Ең жоғары деңгей – зор мейірімділікке ие және басқаларды босатуға көмектесу үшін толық Будда болуға ұмтылатын жандарға арналған (Махаяна ниеті). Бұл оянған сананы (бодхичитта) қалыптастырудан басталады, барлық тіршілік иелеріне деген сүйіспеншілік пен қайырымдылықты (майтри) дамытудан және жеті нүктелік сананы жаттықтыру, «өзімізді және басқаларды алмастыру», тонглен, бодхисаттвалардың серті және алты параметр (саматха және випасьяна медитациясын қоса алғанда) сияқты тәжірибелерді дамытудан өтеді, соңында бос кеңістікті тікелей түсінуге келіп тіреледі. Ламримнің ең жоғары деңгейі Буддалық деңгейге жылдам жетуге көмектесетін Ваджраяна әдістерін қамтиды. Жоғары ниеттер бұрынғы ниеттердің негізінде бой көтереді, бірақ олардың негізін құлатпайды.

As the name indicates, this is a gradual path model in which the practitioner accomplishes varying stages of contemplation and training based on classical Indian Mahayana Buddhism. The presentation of the Buddhist path begins with beings on the lowest level (those who have wrong view and are filled with afflictions) and provides a gradual, step by step path out of this state through diligent training, ethical action and contemplation. According to Powers "the path is envisioned as proceeding in hierarchically arranged stages, and trainees are expected to complete each level before moving on to the next one." The lowest scope suitable for those who delight in cyclic existence (samsara) and desire to seek a good rebirth in higher realms. Spiritual practices that are taught for this motivation include contemplating the preciousness of our human rebirth, turning away from the eight worldly concerns, contemplating the suffering of lower rebirths, contemplation of death, the preciousness of human life, and impermanence, taking refuge in the three jewels and contemplating the karmic law of cause and effect. Another important element for this level is the practice of ethical self discipline (sila) by avoiding the ten harmful actions and cultivating the ten wholesome actions. The middle scope of those who are seeking liberation from the round of rebirths for themselves (the Sravaka or Hinayana motivation). The focus of this middle scope is cultivating renunciation and a desire for true freedom. This comes from contemplating how all forms of rebirth (even the highest forms) are unsatisfactory (duḥkha) as well as practicing the three trainings of ethics (sila), meditative stabilization (samadhi) and insight (vipasyana). This level also includes contemplating the six root delusions (kleśa) that give rise to samsara (attachment, anger, pride, ignorance, wrong views, and doubt) as well as the analysis of samsara contained in the 12 links of dependent origination. Though this level also includes insight into emptiness (shunyata), it is not as thoroughly explained as in the Mahayana. The highest scope suitable for those who have great compassion and thus seek to attain full Buddhahood so as to aid the liberation of others (Mahāyāna motivation). This begins with the generation of the mind of awakening (bodhicitta), and the cultivation of love (maitrī) and compassion (karuṇā) towards all beings, and proceeds on to the cultivation of practices like the seven point mind training, "exchanging ourselves and others", tonglen, the bodhisattva vows and the six paramitas (including samatha and vipasyana meditation), culminating with the direct realization of emptiness. The highest scope of Lamrim culminates in the Vajrayana methods to aid in the speedy attainment of Buddhahood. Higher motivations are said to build on, but not to subvert the foundation of the earlier ones.

Бос орын туралы ойлау және ой жүгірту

Гелугта даналықтың кемелдігіне (праджняпарамита) жету үшін бос екендігі туралы көзқарасты дұрыс түсіну қажет. Ламрим ченмода Цонкхапа барлық зияткерлік күш-жігердің, ұғымдардың және ой-қиялының рухани түсініктің кедергісі деп есептеу тұжырымын жобады. Ол сондай-ақ бос екендігіне қатысты белгілі бір көзқарастарды, әсіресе шентонг (басқа бос екендігі) көзқарасын, ол бір түрі мәңгілікке немесе өзектіліке сену ретінде қарастырылады, қабылдамайды. Бос екендігі туралы дұрыс көзқарас бастапқыда құбылыстардың қалай көрінетінін анықтау үшін оқу және ойлау арқылы қалыптасады. Гелуг мәтіндерінде бос екендігі туралы ұғым алуға және көрегендік медитациясын (випасьяна) тәжірибелеуге көмектесетін көптеген түсіндірмелер бар. Гелуг медитациясы өзіндік және барлық құбылыстардың бос екендігіне қатысты оқудың логикалық аргументтерін нүкте-нүктелеп қарастырудан тұратын талдаушылық көрегендік тәжірибесін қамтиды. Джон Пауэрстің сөзінше: Ақыл-ойды қолдану медитаторға барлық құбылыстардың өздігінен болудан бос екенін мойындауға мүмкіндік береді, ал осыны негізді дәлелдермен көрсетуге болатындықтан, сенім нығайып, өзгермейді. Дегенмен, тек ұғымдық түсінікке ие болу жеткіліксіз: бос екендігі туралы түсінікті қайта-қайта танысу арқылы тереңдету керек. Адам бос екендігін қаншалықты көп тәжірибелесе, оның түсінігі соншалықты тереңдейді, ол ұғымдық ойлау қажеттілігінен асып, бос екендігін сезіну тікелей қабылдау деңгейіне жетеді, сондықтан медитация кезінде құбылысты қарастырғанда, адам оның өздігінен болуының жоқтығын дереу сезінеді. Цонкхапа үшін көрегендік пен даналықты дамыту, мейірімділікті дамытумен тығыз байланысты. Бос екендігіне көрегендік арқылы түсінікті дамыту мейірімділікті тереңдетеді, және керісінше. Екеуі де бір-бірін нығайтып, күшейтеді.

Виная

Гелуг мектебі рухани практиканың басты тірегі ретінде винаяның этикасына және монахтар тәртібін сақтауға ерекше мән береді. Атап айтқанда, рухани тәжірибені сатылап, ретті түрде жүзеге асыру қажеттігіне баса назар аударылады. Шын мәнінде, Гелуг – уаджраяна буддизмі мектептерінің ішінде мұғалімдерінің (ламалар / гурулар) қажетті біліктілігі және негізі ретінде монахқа бекітілуін міндеттейтін жалғыз мектеп. Әдетте, монахтарға уәде берген ұстаздар жақын жерде болған жағдайда, үй ішіндегілерге бастау беруге рұқсат берілмейді.

Ваджраяна (Сырлы мантра)

Гелуг мектебінің тантрикалық практикасы Цонкхапаның «Сырлы мантраның ұлы ашылуы» атты жол картасының кезеңдерімен де үйлесімді. Бұл Гухьясамаджа, Чакрасамвара, Ямантака және Калачакра сияқты Жоғарырақ Йога тантраларының тантрикалық құдайлық йогасымен біріктірілген. Цонкхапа үшін Ваджраяна практикасы бодичитта мен бос орындылыққа түсініктің (випасьяна медитациясы арқылы) негізі болып табылады, сондықтан тантрикалық емес Махаяна (және оның бас тартудың үш маңызды аспектісі – бодичитта және бос орындылыққа түсінік) Гелугта Ваджраяна үшін қажетсіз емес деп есептеледі. Шын мәнінде, Цонкхапаның айтуынша, бос орындылықты анықтамай Ваджраянаның тантрикалық йогасын орындау мүмкін емес. Гелуг мектебі Цонкхапаның Ваджраянаның сутрадан ерекшеленетіні – оның ерекше әдісі, құдайлық йоганың құпия практикасы екендігі туралы көзқарасын да ұстанады, ол алты параметрді ғана тәжірибелеуден гөрі әлдеқайда жылдам әдіс саналады. Цонкхапаның тантрикалық практикасы мен теориясы «тантралардың патшасы» деп есептелетін Гухьясамаджа тантрасына бағытталған. Цонкхапа өзін «Гухьясамаджа йогы» деп атады және өзін дәстүрді жаңартушы және реформатор ретінде қарастырды. Осылайша, Гухьясамаджа тантрасы Гелуг мектебінің негізгі тантрасы болып табылады. Далай лама айтқандай: «Гелугта бір мақал бар: Егер біреу қозғалса, ол Гухьясамаджа. Егер біреу тыныш болса, ол Гухьясамаджа. Егер біреу медитация жасаса, ол Гухьясамаджаға ден қоюы керек». Сондықтан, біреу оқумен немесе практикамен айналысса да, оның назары Гухьясамаджаға шоғырланған болуы керек». Цонкхапа сонымен қатар Дагпо Кагью шежіресінен Наропаның алты йогасы мен Махамудраның тантрикалық практикасын енгізді. Бұл дәстүрді бірінші Панчен-лама жалғастырды, ол Махамудраның құнды Гелуг/Кагью дәстүрінің түпкілікті мәтінін жазды. Гелуг дәстүрі Дзогчен ілімдерін де сақтайды; Лозанг Гятсо, 5-ші Далай-лама (1617–1682), Тхубтен Гятсо, 13-ші Далай-лама (1876–1933) және Тензин Гятсо, 14-ші Далай-лама – Гелуг па Дзогчен шеберлерінің кейбірі. Сонымен қатар, Чод практикасын Гелуг па, мысалы, Кябдже Зонг Ринпоче үйреткен.

The tantric practices of the Gelug school are also integrated into the stages of the path model by Tsongkhapa's The Great Exposition of Secret Mantra. This is combined with the tantric deity yogas of Anuttarayoga Tantras such as the Guhyasamāja, Cakrasaṃvara, Yamāntaka and Kālacakra tantras. For Tsongkhapa, Vajrayana practice requires bodhicitta and insight into emptiness (through vipaśyanā meditation) as a foundation, and thus, non tantric Mahayana (and its three principal aspects of renunciation, bodhicitta and insight into emptiness) is seen as indispensable for Vajrayana in Gelug. Indeed, according to Tsongkhapa, without having ascertained emptiness, one cannot practice the tantric yogas of Vajrayana. The Gelug school also follows Tsongkhapa's view that Vajrayana is only differentiated from sutra by its special method, the esoteric practice of deity yoga, which is considered to be a much faster method than the practice of the six perfections alone. Tsongkhapa's tantric practice and theory focuses on the Guhyasamāja tantra, a text which he considered to be the "king of tantras". Tsongkhapa referred to himself as a "Guhyasamāja yogi" and saw himself as a reviver and reformer of the tradition. As such, the Guhyasamāja tantra is the principal tantra for the Gelug school. As the Dalai Lama remarks:
There is a saying in the Gelug, 'If one is on the move it is Guhyasamāja. If one is still, it is Guhyasamāja. If one is meditating, it should be upon Guhyasamāja.' Therefore, whether one is engaged in study or practice, Guhyasamāja should be one's focus." Tsongkhapa also incorporated the tantric practice of the Six Yogas of Naropa, and Mahamudra, from the Dagpo Kagyu lineages. This tradition was continued by the first Panchen Lama, who composed A Root Text for the Precious Gelug/Kagyü Tradition of Mahamudra. The Gelug tradition also maintains Dzogchen teachings; Lozang Gyatso, 5th Dalai Lama (1617–1682), Thubten Gyatso, 13th Dalai Lama ( 1876–1933), and Tenzin Gyatso, 14th Dalai Lama are some Gelug pa Dzogchen masters. Likewise the practice of Chöd was taught by Gelug pas such as Kyabje Zong Rinpoche.

Монастырлар

Цонкхапа 1409 жылы Ганден монастырын өзінің бас орталығы ретінде құрды. Дрепунг монастырын Жамянг Чоже, Сера монастырын Чоже Шакия Еше, ал Таши Лхунпо монастырын 1-ші Далай-лама Гьялва Гендун Друп құрды. Бұл төрт монастырь Тибеттегі ең ірі және ең күшті Гелуг монастырьлары еді. Қытай басып алуына дейін Ганден мен Серада әрқайсысында шамамен 5000 монах болса, Дрепунгте 7000-нан астам монах тұрды. Лабранг монастыры 1709 жылы Гансу провинциясының Сяхэ ауданында (және дәстүрлі Тибет провинциясы Амдода) алғашқы Джамянг Чайпа, Нгаванг Цондру құрды. Тибеттің барлық аймақтарында, сондай-ақ Қытай мен Моңғолияда көптеген Гелуг монастырлары мен ғибадатханалары салынды.