Кіріспе

713 жылы Ыбырайда жасалған Ориуэла келісім-шарты (Тудмир/Теодемир келісім-шарты деп те аталады) - 713 жылы Ыбырай түбегіндегі Ориуэла қаласында христиандарға Умайяд халифаты тарапынан таңылған ертедегі диммилік келісім.

Тарих

Тудмир келісім - VIII ғасырдың басында Абдул-Азиз (Тыңтүстік Африканың губернаторы Муса бин Нусаирдің ұлы) мен христиан вестгот Теодемир, араб тілінде Тудмир (Иберия түбегіндегі Мурсия аймағының князі және губернаторы) арасында жасалған келісім. Бұл келісім 713 жылы, исламистер Испанияны жаулап алғаннан кейін екі жыл өткенде жасалды. Бұл мұсылмандардың оңтүстік Испанияны, атап айтқанда Ориуэла, Вильена, Аликанте, Мула, Бигастро, Элло және Лорканы бейбіт жолмен басып алуына мүмкіндік берді. Келісім бойынша, Мурция халқы христиан дінін ұстанып, оны өз қолдарымен ұстай алады, бірақ олар салық төлеп, мұсылман жауларына көмектеспесе ғана. Тюдмир шартының өзі өзінің мән-жайы бойынша ерекше назарға лайық емес сияқты көрінсе де, және Шартқа қатысты әдебиет өте сирек кездесетін болса да, оны мәдени, діни және әлеуметтанушылық әсері үшін кейіннен маңызды деп санауға болады. Осы тұжырымдарды жақсырақ түсіну үшін Иберия түбегіндегі исламдық жаулап алудың алғашқы барысына шолу жасау маңызды.

Жаулап алу

Исламның билігі Омейяд халифаты кезінде кеңінен тарады. Ол батыс Африкаға дейін жеткен, Магрибте берберлер өмір сүрген. Бұл халықтар қатты соғысты және көбінесе тауларға қайтты, ал жағалаудың негізгі бағыттары мен жазықтарындағы кейбір тайпалар да димми ретінде мойынсұнды немесе исламға көшті және кез келген жағдайда арабтар оларды әскери машинасына тез қосылды. Қару-жарақтары мен әскери шеберліктері жоғары болған халифалар Испанияға өз билігін кеңейте алды. Испанияға кірген алғашқы танымал ислам жаулап алушысы бербер қолбасшысы Тарик ибн Зияд болды. Мұса ибн Нұсайр сол кезеңдегі халифаның басқаруымен Солтүстік Африканың губернаторы болды және 711 жылдың көктемінде Тарикке Гибралтар арқылы Испанияға алғашқы шабуыл жасауға бұйрық берді. Гибралтарға жеткенде, Тарик өз әскерінің базасын құруға уақыт бөлді және оны басқа қорғаныс құралдарымен қатар қабырғамен нығайтты. Бұл іске жетіп, Тарик Картея (немесе Картажа) қаласы мен Алгесирас ауданына шабуыл жасайтын күш жіберді, екеуі де тез арада бағындырылды. Екі айдан аз уақыт ішінде Тарик Испанияның оңтүстігінен тұрақты түрде өтіп, Испанияның ортасына Вуди-Баккадағы визигот патшасы Родерикпен шайқаста кіріп кетті. Мұнда Тарик Родерик әскерін жеңілді. Тарик сол жерден Эция мен Кордова қалаларына көшіп барды, мұнан бұрын Мұсадан алған бұйрықтарды елемей, Африкаға оралды немесе Испанияға келгенше губернатордың келуіне дейін тұрақтанды. Осы қалаларға шабуыл жасап, жеңіп алғаннан кейін, Тарик Испанияның Гвадалахара қаласына дейін жетеді. Ол тез арада Толедо мен оның айналасындағы аумақтарды өз бақылауына алды, мұнан кейін ол Толедоға кері шегінді және мұнда Мұса өзін жек көру және қызғанышпен қарсы алып, жаулап алған олжаны талап етті. Мұса Толедоға келгеннен кейін көп ұзамай әл-Валид халифа оған Тарикпен бірге Дамасктегі патша сарайында Испаниядағы жорықтары туралы сөйлеуді бұйырды. Мұса Дамаскіге кеткеннен кейін, ол өзінің әкесі мен Тариктің жұмысын жалғастырған ұлы Абд әл-Әзизге жаулап алынған аймақтардағы билігін тапсырды. Бұл Abd al Aziz, ол соңында Мурсия аймағына жетіп, жоғарыда аталған аймақтың вестготтар иегері Теодемирмен кездесіп, келісімге қол қойды. Осы келісім Тудмир келісім деп аталып, Мурсия жері де Тудмир деп аталды.

Мұса ибн Нұсэйр

Солтүстік Африкадағы исламист генерал, Испанияны жаулап алудың жетекшісі. Ол өзінің мықты басшылығы мен жауынгерлік шеберлігімен танымал болды. Оның шығу тегі белгісіз, бірақ ол Йемен тайпасына жататын бостандық алған адам болуы мүмкін және оның әкесі халифаның жансакшылар жасағының қолбасшысы болған деген болжам бар. Ол Мерванға қарсы Каизиттерді қолдады. Сенімсіздік танытуда айыпталғанына қарамастан, ол Мысырға қашып барып, оның губернаторы Абд әл-Азиз ибн Марваннан бас сауғалады. 698 жылы Солтүстік Африканың губернаторы болып, батыстық Африканың Магриб аймағына дейін өз билігін кеңейтті. 714 жылдың қыркүйегінде испандықтардың жаулап алулары аяқталып, Мусаның мансабы аяқталды. Ол Дамаскке олжа мен тұтқындардың көп бөлігін алып барды, бірақ халифа әл-Валид оған күдікпен қарады. Мұса 716 жылы бір кезде жоқшылықта қайтыс болды.

Тарик ибн Зияд

Мұса ибн Нүсейрдің басшылығымен мұсылман әскерінің бербер қолбасшысы болған ол 711 жылы 7000-ға жуық сарбазымен Испанияны жаулап алды. Ол жерге қонған жер оның атымен аталған: Гибралтар немесе Жабаль Тарик, араб тілінде бұл "Тарик тауы" дегенді білдіреді. Ол оңтүстік Испанияның көп бөлігін басып алып, астанасы Толедоны жаулап алды. Сондай-ақ ол Алькала-де-Энаресте зергерлік "Соломонның үстелі" деген жазуды да сатып алған.

Абдул-Азиз

Мұсаның ұлы. Ол Испанияда екі операцияға жіберілді: бірі батысқа қарай Хуэльваға, екіншісі шығысқа қарай, Мурсияда Тудмир шартын бастады.

әл-Уәлид

Иберия түбегіндегі алғашқы жаулап алулар кезінде Тудмир келісімінің дамуына әкелген оқиғаларға ықпал еткен Умайяд халифасы. Әл-Валид Абд әл-Маликтің ұлы болды, оның билігі өте табысты болды. Дамасктың жаңа астанасында экстравагантты құрылыс жобалары мен қалпына келтіру жұмыстарымен таңбаланған әл-Валидтің әкімшілігі өте бай болды, бірақ бұл байлық негізінен халифатты мұра еткен әкесімен парасатты басқаруға байланысты болды. Әл-Валидтің билігі кезінде Карфаген мен Солтүстік Африкадағы Мағриб патшалықтары ақыры бағындырылды. Мұса ибн Нұсайр әл-Валидтің бұйрығымен сол аймақтың провинцияларының губернаторы болды, осы кезден бастап кеңейтудің басты бағыты Пиреней түбегіне қойылды. Испанияны жаулап алғаннан кейін, жорықтың олжасы әл-Валидке берілді, ал үш адам да біртіндеп атақ-даңқынан айырылды, бірақ әл-Валидтің тапсырмасы бойынша Абд әл-Әзиз Теодемирмен Тудмир келісімін жасады.

Теодемир (Тудмир)

Кристиан - Мурсияның вестгот ханзадасы. Тудмир келісімін Теодомир мен Абд әл-Азиз жасады.

Келісім

Рахым етуші, мейірімді Алланың атымен. Бұл Ғабдул-Азиз ибн Мұса ибн Нүсейірдің Ғабдуш ұлы Тудмирге берген, Алла Тағаланың және оның Пайғамбары (с.а.у.) Біз оған да, оның адамдарына да ерекше жағдай жасамаймыз, оны ренжітпейміз және оны биліктен алып тастамаймыз. Оның шәкірттері өлтірілмейді, тұтқындалмайды, әйелдері мен балаларынан бөлінбейді. Олар діни мәселелерде мәжбүрленбейді, шіркеулері өртелмейді, қасиетті заттар патшалықтан алынбайды, [егер] ол [Тудмир] шыншыл болып қала берсе және біз оған қойған [келесі] шарттарды орындаса. Ол жеті қалаға қатысты келісімге келді: Ориуэла, Вильена, Аликанте, Мула, Бигастро, Элло және Лорка. Ол қашқындарға да, жауларымызға да баспана бермейді, қорғалған адамдарды бізден қорқуға талпындырмайды, жауларымыз туралы хабарларды жасырмайды. Ол және оның адамдары жыл сайын бір динардан, төрт қадақ бидай, төрт қадақ арпа, төрт қадақ сусындар, төрт қадақ сірке, төрт қадақ бал және төрт қадақ зәйтүн майынан басқасын төлейтін болады. Құлдар осы соманың жартысын төлеуі керек. (Құжат мұсылмандардың Ражаб айына, хижраның 94-ші жылына (713 жылдың сәуір айына) қатысты. }