Кіріспе

Сирек кездесетін туа біткен нейромискулярлық ауру 5-q хромосомадағы SMN1 геніне байланысты генетикалық ауру 1990 жылы бұл жеке аурулар бір аурудың спектрін құрайтыны анықталды. Одан кейін омыртқа бұлшық еттерінің атрофиясы 35 клиникалық типке жіктелді, олар симптомдардың пайда болу жасына немесе қол жеткізілген ең жоғары моторлық функциясына байланысты. қарт науқастарда WerdnigHoffmann ауруы (кейде бір ғана n-мен қате жазылады) деген атау Йоханн Хоффманн мен Гидо Верднигтің балалық SMA-ның алғашқы клиникалық сипаттамаларына сілтеме жасайды. Кугельберг Веландер ауруы деген терминге алғаш рет кеш пайда болған түрін құжаттаған және оны бұлшықет дистрофиясынан ажыратқан Эрик Класс Хендрик Кугельберг (1913-1983) және Лиза Веландер (1909-2001) есімдері берілген. Арефлексия, әсіресе аяқ- аяқтардың жалпы бұлшық еттерінің әлсіздігі, бұлшық еттердің нашар тонусы, салбырау немесе құлап кету үрдісі Даму кезеңдерін жету қиын, отыру / тұру / жүру қиын Кішкентай балаларда: отырғанда бақа аяғы ұстанымын қабылдау (бүйірінің беті алынып, тізе бүгілген) Тыныс алу бұлшық еттерінің күшін жоғалту: әлсіз жөтел, әлсіз жылау (балаларда), өкпе немесе тамақтағы секрециялардың жиналуы, тыныс алудың нашарлауы Ауыр СМА түрінде қоңырау тәрізді дене мүшесі (тек қана іш бұлшық еттерін пайдалану арқылы пайда болады) Тілдің құрғап кетуі (тірілу) Ішу немесе жұту қиын, тамақтанудың нашарлығы

Себептер

Омыртқа бұлшық еттерінің атрофиясы SMN1 геніндегі генетикалық мутациядан пайда болады. Адамның 5 хромосомасында 5q13 орналасқан екі бірдей ген бар: SMN1 теломерлік көшірмесі және SMN2 центромерлік көшірмесі. Дені сау адамдарда SMN1 генінің коды моторлы нейронның тіршілік етуін қамтамасыз етеді. SMN2 генінің бір нуклеотидтегі өзгеруіне байланысты (840. C→T) интроны 6-нан 8-экзонындағы тұйықталу нүктесінде баламалы шлемдеуден өтеді, тек 1020% SMN2 транскрипттері моторлы нейронның ақуызын (SMN fl) толық функционалдық тіршілік етуін кодтайды және 8090% транскрипттері жасушада тез ыдырайтын қысқартылған ақуыз құрамын (SMNΔ7) береді. АСМ-мен ауыратын адамдарда SMN1 генінің мутациясы 7 экзонында немесе басқа нүктелік мутациялар кезінде орын алған deletion -ге байланысты SMN протеинін дұрыс кодтай алмайтындай болып келеді (көбінесе SMN1 тізбекінің SMN2-ге функционалдық түрленуімен аяқталады). Алайда, барлық адамдарда SMN2 генінің кем дегенде бір функционалдық көшірмесі бар (көпшілігі 24 данадан тұрады), ол SMN ақуызының әдеттегі деңгейінің 1020%-ын кодтайды, бұл кейбір нейрондардың тіршілік етуіне мүмкіндік береді. Алайда ұзақ уақыттан кейін SMN ақуызын аз мөлшерде алу арқа сүйеу сүйегінің алдыңғы мүйізіндегі және мидағы моторлы нейрон жасушаларының біртіндеп өліміне әкеледі. Нейрологиялық кіріс үшін осы моторлы нейрондарға тәуелді скелет бұлшықеттері қазір иннервацияның (денервация деп те аталады) азаюына байланысты орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) кірісі азайды. Импульстердің моторлы нейрондар арқылы берілуінің төмендеуі денервацияланған бұлшық еттің созылу белсенділігінің төмендеуіне әкеледі. Нәтижесінде денервацияланған бұлшық еттер біртіндеп атрофияға ұшырайды (құрып кетеді). Әдетте алдымен төменгі аяқ бұлшық еттері, содан кейін жоғарғы аяқ бұлшық еттері, омыртқа мен мойын бұлшық еттері, ал ауыр жағдайларда өкпе және тамақ ішу бұлшық еттері зақымдайды. Проксимальды бұлшық еттер, әдетте, дистальды бұлшық еттерге қарағанда ертерек және көбірек зардап шегеді. Омыртқаның бұлшық еттерінің атрофиясы аутосомалық рецессивті үлгіде мұраланады, яғни ақаулы ген аутосомада орналасқан. Бұл ауруды мұра ету үшін екі дана ақаулы ген қажет: ата-аналар аурудың тасымалдаушысы болуы мүмкін, бірақ олар жеке зардап шекпеуі мүмкін. SMA ауруының 2 - 4% - ында de novo (яғни, тұқым қуалайтын себепсіз) пайда болады. Омыртқа бұлшықетінің атрофиясы барлық этникалық топтардың адамдарына әсер етеді, бұл этностық топтар арасында орын алу көрсеткіші айтарлықтай өзгешелігі бар, алаулі жасуша ауруы мен муковисцидоз сияқты басқа белгілі аутосомалық рецессивті аурулардан айырмашылығы бар. SMA-ның барлық түрлерінің жалпы таралуы барлық этникалық топтарда 10 000 адамға 1 -ден тұрады; гендік жиілігі шамамен 1: 100 -ден тұрады, сондықтан 50 адамның шамамен біреуі оны тасиды. Жүктілік салдары туралы мәлімет жоқ. Адам тек егер оның баласы SMA-ға шалдықса немесе SMN1 генінің тізбесін жасаса ғана тасымалдаушы мәртебесін білуі мүмкін. Ауырсынушы бауырлар әдетте СМА-ның өте ұқсас түріне ие. Алайда, бауырлар арасында әртүрлі СМА түрлері кездеседі, бірақ сирек кездеседі, бұл жағдайлар NAIP генін қамтымайтын SMN генінің қосымша de novo deletions немесе SMN2 көшірмелерінің айырмашылығынан туындауы мүмкін.

Диагностика

SMA диагнозы 95%-дан астам жағдайда SMN1 генінің гомозиготалық жойылуын анықтайтын генетикалық тестілеу арқылы қойылады. 2018 жылы жаңа туған нәрестелерді SMA үшін скринингке енгізу АҚШ-тың жаңа туған нәрестелерді скринингке тексеру тізіміне қосылды және 2020 жылдың сәуірінен бастап 39 АҚШ штатында қабылданды. 2023 жылдың ақпан айына қарай СМА скринингін шамамен 15 елде жаңа туған нәрестелерді скринингтен өткізудің ұлттық бағдарламаларына енгізді, ал басқа елдерде пилоттық жобалар жүргізілуде.

Тасымалдаушыны сынау

SMN1 делециясы бар және осылайша SMA-ның әсерін тигізген ұрпақ болуы мүмкін адамдар қан немесе сілекей үлгісін пайдалана отырып, тасымалдаушыны талдауға жатады. Американдық акушерлер мен гинекологтар қауымдастығы жүктілік туралы ойлаған барлық адамдарға жүктілік ауруын жұқтырып, емделуді ұсынады. СМА-ның таралу жиілігі талассемия сияқты басқа аурулармен салыстырмалы, солтүстік Үндістанның бір тобында бұл көрсеткіш 38-ден 1-ге тең. Алайда, генетикалық тестілеу барлық қауіпті адамдарды анықтауға мүмкіндік бермейді, өйткені шамамен 2% жағдайлардың себебі де новомутация, ал 5% қалыпты халықтың бір хромосомасында SMN1 екі көшірмесі бар, бұл бір хромосоманың екі көшірмесі және екінші хромосоманың нөлдік көшірмесі бар тасымалдаушы болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қате теріс нәтиже шығады, өйткені тасымалдаушы мәртебесі дәстүрлі генетикалық тестпен дұрыс анықталмайды.

Менеджмент

АСМ-ны емдеу ауырлығы мен түріне байланысты әр түрлі болады. Ең ауыр түрлерінде (0/1 типінде) адамдарда бұлшық еттердің әлсіздігі аса жоғары, сондықтан жедел араласу қажет. Ал ең ауыр түрі (4-түр/ересекте пайда болады) кезінде адамдар өмірінің кей кезеңдерінде (онжылдықтарда) ғана көмекке жүгіне алады. SMA түрлері мен әр түрдегі адамдар әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан жеке адамның күтімі ерекше болуы мүмкін.

Дәрі-дәрмектер

Nusinersen (Spinraza атауымен сатылады) омыртқа бұлшық еттерінің атрофиясын емдеу үшін қолданылады. Бұл SMN2 генінің баламалы тігілуін өзгертетін антисенс нуклеотиді. Нюсинерсен СМА ауруы бар сәбилердің өмір сүру ұзақтығын ұзартады және қозғалыс қызметін жақсартады. Ол АҚШ-та 2016 жылы, ал ЕО-да 2017 жылы пайдалануға рұқсат етілді. Onasemnogene abeparvovec (Zolgensma ретінде сатылады) - гендік терапиялық ем, ол өздігінен толықтыратын адено- ассоциацияланған 9- типті вирусты (scAAV 9) SMN1 трансгенін жеткізу үшін вектор ретінде пайдаланады. Бұл терапия алғаш рет АҚШ-та 2019 жылдың мамырында 24 айдан төмен балаларға арналған ірімшікке салынатын препарат ретінде мақұлданды. Кейіннен Еуропалық Одақта, Жапонияда және басқа да елдерде, бірақ жиі әртүрлі мақұлдау аясымен мақұлдау жүргізілді. Риздиплам (Evrysdi атауымен сатылады) - ауыз арқылы сұйық түрінде қабылданатын дәрілік зат. Бұл пиридазин туындысы, ол SMN2 генінің тіршілік етуші моторлы нейронның функционалдық протеинін оның тігіс үлгісін өзгерту арқылы көбейту арқылы жұмыс істейді. Риздиплам SMN протеинінің мөлшерін ұлғайтуға бағытталған, сондықтан СМА- ның әсерінен әдеттегідей зақымдалған перифериялық жүйке жүйесінің тіндерін қолдауға жеткілікті ақуыз бар. Ризидиплам алғаш рет 2020 жылдың тамызында АҚШ-та медициналық мақсатта қолдануға мақұлданды және содан бері 30-дан астам елде мақұлданды.

Тыныс алу

Тыныс алу жүйесі ең жиі зардап шегеді және 0/1 және 2- типті СМА-да асқынулар өлімнің басты себебі болып табылады. 3 типті АМА- да осындай тыныс алу жолдарымен байланысты проблемалар болуы мүмкін, бірақ ол сирек кездеседі. Орындалу себептері: нервтің ынталандыруының жоқтығынан intercostal бұлшық еттерінің әлсіреуінен пайда болады. Диафрагма intercostal бұлшық еттерге қарағанда аз зақымданған. Мобилизациялау және тазарту секрециялары қолмен немесе механикалық кеуде физиотерапиясын ұстамалық дренажмен және қолмен немесе механикалық жөтелге көмек көрсету құрылғысымен қамтиды. Тыныс алуды жеңілдету үшін жиі инвазивті емес желдету (BiPAP) қолданылады, ал кейде трахеостомияны ауыр жағдайларда қолдануға болады; ауаны желдетудің екі әдісі де тіршілікті салыстырмалы дәрежеде ұзартады, бірақ трахеостомия сөйлеудің дамуына кедергі келтіреді.

Тамақ

СМА түрі неғұрлым ауыр болса, тамақтанумен байланысты денсаулыққа қатысты проблемалар да соғұрлым жиі болады. Денсаулыққа байланысты мәселелерге тамақтану, жақ сүйегін ашу, жуу және жұту қиындықтары жатады. Мұндай қиындықтарға ұшыраған адамдарда тамақтанудың артық немесе аз болу қаупі, өсудің жетіспеушілігі және ұмтылыс болуы мүмкін. Басқа да тамақтану мәселелері, әсіресе амбулаторлық емес (СМА-ның ауыр түрлері) адамдарда, асқазан арқылы жеткілікті жылдам өтпейтін тамақ, асқазан рефлюсі, іш қату, құсу және көтеру. Сонымен қатар, АМА- нан туындайтын метаболистік ауытқулар бұлшық еттердегі май қышқылдарының β-окистенуін бұзады және органикалық ацидемияға және оның салдарынан бұлшық еттерге, әсіресе ораза тұту кезінде зақымдануға әкелуі мүмкін. АСМ-мен ауыратын адамдарға, әсіресе аурудың ауыр түрлеріне шалдыққандарға майды азайту және ұзақ уақыт ораза ұстамау (яғни, сау адамдарға қарағанда жиі тамақтану) және аспирациядан аулақ болу үшін жұмсақ тағамдарды таңдау ұсынылады. АСМ-мен ауыратын адамдарға физиотерапия мен терапияның әртүрлі түрлері де пайдалы болуы мүмкін. Ортостезияны денені ұстап тұру үшін және жүру үшін қолдануға болады. Мысалы, аяқты тұрақтандыру және жүруді жеңілдету үшін АФО (аяқ аяғы ортезалары) сияқты ортопедиялық құралдар қолданылады, ал ТЛСО (бүйірдің арқалық-сакральды ортезалары) дене мүшесін тұрақтандыру үшін қолданылады. Қосалқы технологиялар қозғалысты басқаруға және күнделікті іс-әрекетті басқаруға көмектеседі және өмір сапасын арттырады.

SMN1 генінің ауысуы

СМА-дағы гендік терапия вирустық векторды пайдалана отырып, арнайы дайындалған нуклеотидтік тізбекті (SMN1 трансгенін) жасуша ядросына енгізу арқылы SMN1 генінің қызметін қалпына келтіруді көздейді. Бұл әдіс SMA үшін алғашқы бекітілген гендік терапияда пайдаланылды, scAAV 9 негізделген ем onasemnogene abeparvovec.

SMN2 альтернативті шлиц модуляциясы

Бұл тәсіл SMN2 генінің баламалы тігілуін өзгертіп, оны SMN протеинінің толық ұзындығының жоғары пайызын кодтауға мәжбүрлеуге бағытталған. Кейде оны геннің түрленуі деп те атайды, өйткені ол SMN2 генін SMN1 геніне функционалдық түрлендіруге тырысады. Бұл - nusinersen және risdiplam дәрілерінің терапиялық механизмі. Branaplam - бұл клиникалық даму сатысына жеткен тағы бір SMN2 шплисинг модуляторы. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл зерттеу бағыты басқа молекулаларды да зерттеді. RG3039, сондай-ақ Quinazoline495 деп аталады, Repligen компаниясы әзірлеген және Pfizer компаниясына 2014 жылдың наурыз айында лицензия берілген, тек І фазадағы сынақтарды аяқтағаннан кейін көп ұзамай тоқтатылған, жеке меншік quinazoline туындысы болды. PTK SMA1 - Paratek Pharmaceuticals компаниясы әзірлеген тетрациклиндер тобының меншікті шағын молекулалық шплиссинг модуляторы. 2013 жылы клиникалық дамуға кіруге дайын болды, бірақ Paratek компаниясының сол кездегі қысқартуына байланысты бұл ешқашан болған жоқ. RG7800, Hoffmann La Roche компаниясы әзірлеген, риздипламға ұқсас молекула, ол І фазалық сынақтан өтті, бірақ жануарларға улануы үшін тоқтатылды. Алғашқы зерттеулерге натрий ортованадаты мен акларубицин де кірді. Нюсинерсен сияқты жасушалық нысанаға ие морфолино типті антисенс олигонуклеотидтер СМА және басқа да бір генді ауруларды емдеуде зерттеу тақырыбы болып табылады, оның ішінде Лондон университетінің колледжінде және Оксфорд университетінде.

SMN2 генінің белсендірілуі

Бұл тәсіл SMN2 генінің экспрессиясын (активтілігін) арттыруға бағытталған, осылайша толық ұзындығындағы SMN ақуызының мөлшерін арттырады. Ауызша қолданылатын сальбутамол (альбутерол) - кең тараған астмаға қарсы дәрі, ауызша қолданылатын сальбутамолдың 2 және 3 типті АМА- мен ауыратын науқастарға арналған шағын клиникалық зерттеулерде және ин витрода АМА- ның емдеу әлеуетін көрсетті. Алғашқыда бірнеше қосылыстар тиімді болды, бірақ клиникалық сынақтарда тиімділігін көрсете алмады. Бутираттар (натрий бутираты және натрий фенилбутираты) in vitro зерттеулерде белгілі бір нәтижелерге ие болды, бірақ симптомдық адамдардағы клиникалық зерттеу олардың тиімділігін растамады. 12 типті симптомсыз нәрестелерде тағы бір клиникалық зерттеу 2015 жылы аяқталды, бірақ оның нәтижелері жарияланбады. Валпроин қышқылы (ВПҚ) АСМ- да 1990 және 2000- жылдары эксперименттік негізде қолданылды, өйткені in vitro зерттеулер оның орташа тиімділігін көрсетті. Алайда, ол үлкен клиникалық сынақ кезінде қол жетімді концентрацияларда тиімділігін көрсетпеді. Сондай- ақ, СМА бар адамдардың бір тобында тиімді болуы мүмкін, бірақ басқаларда оның әсерін май қышқылы транслоказасы басып тастауы мүмкін деп ұсынылды. Басқалары бұл АМШ-ның белгілерін нашарлатады деп айтады. Қазіргі уақытта оны ұзақ уақыт бойы қолдану кезінде пайда болатын ауыр жанама әсерлердің қаупіне байланысты қолданбайды. 2019 жылғы мета-талдауда VPA функционалдық баллдың жақсаруысыз да пайда әкелуі мүмкін екені айтылды. Гидроксикарбамид (гидроксисуреа) мысық үлгілерінде тиімді болып табылды, содан кейін оны коммерциялық зерттеулер жүргізілді, бірақ Даниядағы Novo Nordisk компаниясы кейіннен жүргізілген клиникалық зерттеулерде СМА ауруы бар адамдарға әсерін көрсетпеді. SMN2 белсенділігін in vitro арттырған, бірақ клиникалық сатыға жетпеген қосылыстар: өсу гормоны, әр түрлі гистон диацетилаза ингибиторлары, бензамид M344, гидроксамо қышқылдары (CBHA, SBHA, энтиностат, панобиностат, трихостатин А, вориностат), пролактин, сондай- ақ ресвератрол және куркумин сияқты табиғи полифенол қосылыстары. Селекоксиб, p38 жол активтеуіші, кейде бір ғана жануарлар зерттеуінің негізінде СМА бар адамдарда дәрілік препаратты дәрілік белгісіз қолданады, бірақ мұндай қолдану клиникалық зерттеулермен расталмайды.

SMN тұрақтандыру

SMN-ді тұрақтандыру SMN2 генінің кодтауындағы қысқа өмір сүретін SMNΔ7 ақуызын тұрақтандыруға бағытталған, сондықтан ол нейрондық жасушаларды ұстап тұра алады. Ешбір қоспа клиникалық сатыға жеткізілген жоқ. Аминогликозидтер екі зерттеуде SMN ақуызын көбейтуге қабілетті екенін көрсетті. Индопрофен ин витрода белгілі бір нәтижелерге қол жеткізді.

Нейроқорғау

Нейропротективті препараттар тіпті SMN протеинінің төмен деңгейімен де моторлы нейрондардың тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған. Олесоксим - бұл француз компаниясы Trophos әзірлеген, кейіннен Hoffmann La Roche сатып алған, 2- және 3- типті SMA ауруымен ауыратын адамдарға қатысты ІІ фазалық клиникалық сынақта тұрақтандыру әсерін көрсеткен патенттік нейропротективті қоспа. 2018 жылы nusinersen компаниясының бәсекелестікке ұшырауы және ашық сынақпен кеңейтілген сынақтан алынған нәтижелердің жеткіліксіздігіне байланысты оны әзірлеу тоқтатылды. Клиникалық зерттеулер жүргізілген, бірақ тиімділігі көрсетілмеген препараттардың ішінде тиротропинді бөліп шығаратын гормон (ТРГ) ашық клиникалық зерттеуде белгілі бір нәтижелерге ие болды, бірақ кейін екі рет соқыр плацебомен бақыланған зерттеуде тиімділігі дәлелденген жоқ. Амиотрофиялық бүйірлік склерозы кезінде клиникалық тиімділігі шектеулі рилузолдың АМА- да сыналуы ұсынылды; алайда АМА 2- және 3- типтерінде 2008-2010 жылдар аралығында жүргізілген сынақ қанағаттанарлық нәтижелер болмағандықтан, мерзімінен бұрын тоқтатылды. Басқа да in vitro зерттеулерде нейропротективті әсерін көрсеткен, бірақ in vivo зерттеулерге ешқашан ауыспаған қосылыстар: β лактамалық антибиотиктер (мысалы, цефтриаксон) және фоллистатин.

Бұлшықеттерді қалпына келтіру

Бұл әдіс SMA әсеріне қарсы тұруды көздейді, бұл жүйке ұлпаларын неврондар орнына нысанаға алады. Reldesemtiv (CK 2127107, CK 107) - бұл скелеттік тропонинді активтейтін препарат, оны Cytokinetics компаниясы Astellas компаниясымен бірлесіп әзірледі. Препарат нервтік сигнал берудің төмендеуіне қарамастан бұлшықеттердің белсенділігін арттыруға бағытталған. Молекула 2, 3 және 4- типті СМА- мен ауыратын жасөспірімдер мен ересектерде ІІ фазалық клиникалық зерттеуде сәттілік көрсетті. Апитегромаб (SRK 015) - бұл скелет бұлшық еттерінің миостатин ақуызын белсендіре бастауды тежейтін, бұлшық еттерінің өсуін ынталандыратын моноклональды антитело. 2021 жылы молекула нусинерсенмен емделген балалар мен ересектердегі емделудің тәжірибелік қосымшасы ретінде табысты болды. GYM329 (RO7204239) Hoffman La Roche компаниясы әзірлеген, миостатинді белсендіруді тежеу арқылы апитегромабқа ұқсас жұмыс істейді. 2022 жылға қарай бұл препарат 2-10 жастағы СМА- мен ауыратын амбулаторлық емес балаларда риздипламмен бірге клиникалық зерттеулер жүргізілуде.

Көздік жасушалар

СТК-лар ешқашан СМА-ға қарсы танылған емнің бір бөлігі болып табылмаса да, әдетте, нормативтік қадағалауды әлсіз ететін елдерде орналасқан бірқатар жеке компаниялар БАҚ-тың жарнамасын пайдаланып, СТК-ны көптеген ауруларға, соның ішінде СТК-ға қарсы "емдеу" ретінде нарыққа шығарады. Медициналық консенсус бойынша мұндай процедуралар клиникалық пайдасы жоқ, бірақ маңызды қауіп төндіреді, сондықтан SMA бар адамдарға бұлардан аулақ болу ұсынылады. 2013-2014 жылдары Италияда СМ1 ауруы бар аз сандағы балаларға Stamina қалпынан кейін сот талап еткендей, тамыр жасушаларын инъекциялады, бірақ емдеудің әсері жоқ деп мәлімделді

Тізілімдер

Еуропалық Одақта СМА-мен ауыратын адамдар өздерінің деректерін TREAT NMD-нің басқаруындағы тізілімдерге енгізу арқылы клиникалық зерттеулерге қатыса алады.