Кіріспе

Түрік тәуелсіздігі үшін соғыс кезінде 1918-1921 жылдар аралығында соғыс Франко-түрік соғысы, Францияда Киликия науқаны және Түркиядағы Түрік тәуелсіздігі үшін соғыс Оңтүстік майданы (Гюней Чефези) деп аталады, бұл 1918 жылдың желтоқсанынан 1921 жылдың қазанына дейін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Франция (Француз отаршылдары және Француз Армян легионы) мен Түрік ұлттық күштерінің (Түрік уақытша үкіметі басқарған) арасындағы қақтығыстар. Франция аймақтағы мүддесі Сайкс Пико келісімінен туындады және армян геноцидінен кейінгі босқындар дағдарысынан кейін одан әрі жанданды.

Келісімдер

Мудрос келісімінен кейін француз армиясы 1916 жылғы құпия Сайкс Пико келісіміне сәйкес Чукуроваға көшіп барды, бұл Францияға Османдық Сирия мен Оңтүстік Анатолияны, соның ішінде құнарлы Чукурова жазығының негізгі стратегиялық орындарын, Мерсин және Искандерун (Александрета) порттарын және Ерғанидегі мыс кендерін бақылауға берді. Екінші жағынан, Месопотамияның құнарлы жерлері мен Мосул вилайеті (мұнай кен орындары бар деп күтілуде) британдықтар үшін басымдық болды. Келісімге сәйкес, француздар келісімде оларға бөлінген оңтүстік Анадолу аймақтарына келгенге дейін британдықтар Антеп, Мараш және Урфа қалаларын күзетеді. Генерал Эдмунд Алленбидің қолбасшылығындағы француздық Армения легионында ерікті армян болды.

Қара теңіздегі түсірулер

Мудрос келісімінен кейін француз әскерінің бірінші істеген ісі - француз капиталының елеулі үлесі бар стратегиялық маңызды Осман көмір шахталарын бақылау болды. Мақсаты - осы энергия көзін бақылау және француз әскери қажеттіліктерін қанағаттандыру. Сонымен қатар, Анатолияда көмірді таратуға жол бермеді, ол бүлікшілікті қолдау үшін қолданылуы мүмкін. 1919 жылы 18 наурызда екі француз канонерлік қайығы оттомандық көмір өндіру аймағына қол жеткізу үшін Қара теңіздегі Зонгулдак пен Карадениз Ерегли порттарына әскерлер алып келді. Өңірде бір жыл болған кезде кездескен қарсылыққа байланысты француз әскерлері 1920 жылы 8 маусымда Карадениз-Ереглиден кетуге кірісті. Олар Зонгулдак қаласын басып алуды жалғастырды, 1920 жылы 18 маусымда бүкіл қаланы басып алды.

Константинополь және Фракия операциялары

Фракиядағы негізгі операциялар одақтастардың стратегиялық мақсаттарын қолдауға бағытталған. Француз бригадасы 1918 жылы 12 қарашада Константинополға кірді. 1919 жылы 8 ақпанда француз генералы Франше д'Эсперей - Осман империясындағы одақтас оккупациялық күштердің бас қолбасшысы - оккупациялық үкіметті үйлестіру үшін Константинополге келді. 1920 жылы грек армиясының жазғы шабуылға дейін қысқа уақыт бойы француз күштерінің қолында болған Бурса қаласы - солтүстік-батыс Анатолиядағы бұрынғы Осман империясының орталық астанасы.

Жаулық әрекеттердің аяқталуы

1921 жылы 9 наурызда Франция мен Түрік ұлттық қозғалысы арасындағы Киликия бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ол Франко-Түрік соғысын аяқтауға арналған, бірақ оны орындай алмады және 1921 жылы 20 қазанда француздар мен түрік өкілдерінің қол қойған Анкара келісімшартымен алмастырылды.

Көшіру және халық қозғалысы

Француз әскерлері 1922 жылдың алғашқы күндері, Мұданияның қарулы келісімінен он ай бұрын, оккупациялық аймақтан шығарылды. 3 қаңтардан бастап француз әскерлері Мерсин мен Дортёльді эвакуациялады. 5 қаңтарда олар Адана, Джейхан және Тарс қалаларынан жолға шықты. Эвакуация 7 қаңтарда аяқталды, соңғы әскерлер Османиеден шықты. Грек-түрік соғысының алғашқы кезеңдерінде француз және грек әскерлері Мерик өзенін бірге кесіп өтіп, шығыс Фракиядағы Узункопрю қаласын және одан Константинопольдің шетіндегі Чаталка маңындағы Хадимкой станциясына дейінгі темір жолды басып алды. 1922 жылдың қыркүйегінде, сол соғыстың соңында, түрік революционерлерінің ілгерілеуінен кейін гректердің кері шегінуі кезінде француз әскерлері Дарданелл маңындағы позицияларынан кетіп қалды, бірақ британдықтар өздерінің жерлерін ұстауға дайын болды. Британ үкіметі өз колонияларының әскери көмегін сұрады. Бұл ұсыныстан бас тартылды, ал француздар ағылшындарды боғазында қалдырып, одақтастардың Грекияға көмек көрсетуге дайын еместігін білдірді. Гректер мен француздар Мерик өзенінің арғы жағына қарай шегініп кетті.

Салдары

Франция Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде түрік азаматтарымен жақсы қарым-қатынаста болды, негізінен Үш Антантаның ынтымағын бұзу және Түрік ұлттық қозғалысымен жеке келісімге қол қою есебінен. Анкара келісім-шарты Александрет санжағымен байланысты проблемаларды шешпеді. Алайда, оң франко-түрік қатынастары сақталды. Түрік тәуелсіздік қозғалысын қолдаған француз саясаты Осман империясының капитуляциясын жою туралы Лозанна конференциясы кезінде кері бұрылды. Жою туралы талқылаулар кезінде француздардың қарсылықтары Түркияның толық тәуелсіздігі мен егемендігіне қайшы келеді деп танылды. Сонымен қатар, Александреттаның санжағының француз бақылауында қалуы екі ел арасындағы шиеленіске ықпал етті, өйткені түріктер Мисак-Миллидегі жерді талап етті. Анкара келісімінің нәтижесінде қалыптасқан оң көзқарас, егер шектеулі болса, достық болып қала берді. Османдық қарыздарды Түркия Республикасы Лозанна шартына сәйкес өтеген.