Кіріспе

1968 жылы жазылған Станислав Лемнің "Оның қожайынының дауысы" романы - 1960 жылдары поляк жазушысы Станислав Лем жазған ғылыми-фантастикалық роман. Ол алғаш рет 1968 жылы жарық көрді және 1983 жылы Майкл Кандел ағылшын тіліне аударды. Кітапта "ғарыштан хабар" тақырыбы бар. Бұл ғалымдардың ғарыштан келген хабарды кодтау, аудару және түсіну жолындағы философиялық оқиға. Роман адамзаттың ғарыштан келген хабарды түсінудегі ақыл-ойы мен ниетіне сын көзбен қарайды. Бұл Лемнің ең танымал үш кітабының бірі болып саналады, қалған екеуі - Solaris және The Cyberiad.

Сюжет

Роман бірінші тұлғада жазылған, Питера Хогарт есімді математиктің мемуарлары, ол Невада шөлінде Пентагонның жобасына (кодты атауы "Оның қожайынының дауысы" немесе қысқаша HMV) қатысады, онда ғалымдар ғарыш кеңістігінен келген хабар сияқты көрінетін нәрсені (атап айтқанда, Кіші ит шоқжұлдызынан келген нейтрино сигналын) кодтаумен айналысады. Хогарт - немесе, керісінше, Лем өзі - кітаптың ішінде оқырманды космология мен философияны біріктіретін көптеген пікірталастарға тартады: эпистемология, жүйелер теориясы, ақпарат теориясы және ықтималдық туралы пікірталастардан бастап эволюциялық биология идеясы арқылы және ғарыш ғалымдарының ықтимал формасы мен мотивтері, әскери демеушілік зерттеулердегі этика туралы дигрештермен, адам табиғаты өзін кез-келген беймәлім тақырыпты талдауға санадан тыс жобалайтын адам ғылымының шектелуіне дейін. Кейде жаңа идеяларды іздеген бір ғалым (Раппапорт) танымал ғылыми-фантастикалық әңгімелер оқып, талқылай бастайды. Лем бұл мүмкіндікті ғылыми-фантастикалық жанрды сынға алу үшін пайдаланады. Раппапорт көп ұзамай біртекті сюжеттер мен массаж журналдарының қиялы жоқ оқиғаларынан шаршап, көңілі қалды. Хогарт келгенге дейін ғалымдар деректердің бір бөлігін пайдаланып, ерекше қасиеттері бар затты синтездеген. Екі түрін жасады: "Құрқақ жұмыртқалары" деген лақаппен аталған сіркелі сұйықтық және "Құмырсқалар патшасы" деп аталатын қызыл ет табасына ұқсайтын қатты нұсқа (оның аты оған жақын орналасқан жәндіктерге әсер ететін әсерінен аталған). Кейбір болжам бойынша, сигнал шын мәнінде геном болуы мүмкін және "Құрбақ жұмыртқалары" және "Бұшпандар патшасы" протоплазманың бір түрі болуы мүмкін; мүмкін, сигнал жіберген шетелдік жаратылыстардың. Бұл теория, жобаның сигналды зерттеуге қатысты барлық теориялары сияқты, дәлелденбейтін болып шықты. Қысқа уақыт бойы Хогарт бұл хабардың әскери мақсатта қолданылуы мүмкін деп күдіктенді және осы бұрышты қалай және қалай жалғастыру керектігі туралы этикалық дилеммамен бетпе-бет келді. "Қалақаш жұмыртқалары" атом жарылысын жарық жылдамдығымен алыс жерге телепортациялауға мүмкіндік береді, бұл оны тоқтатуды мүмкін емес етеді. Хогарт және әсерді ашқан адам әскерилерге хабарламай тұрып, құпия түрде зерттеу жұмыстарын жалғастыруға шешім қабылдайды. Ақырында олар әскери мақсатта қолданылмайды деген қорытындыға келеді (Хогарт бұл Жіберушілердің алысты көре білетіндігіне дәлел деп санайды), өйткені жарылыс орнының белгісіздігі қашықтықпен артады. Екі ғалым өздерінің әріптестерінің қатаң наразылығына ұшырайды, олардың кейбіреулері олардың мінез-құлқын патриоттық емес деп санайды. Кейбір ғалымдар нейтрино сигналының ғасырлар бұрын планетада өмірдің пайда болу ықтималдығын арттыра алатындығын айтады. Олар осы себепті ғарышкерлер сигнал жіберген-бермегенін қарастыруға мәжбүр болады. Ақырында, олар нақты жауап таба алмайды. Сигналды қандай ғарыш жаратылыстары жібергендігі туралы көптеген болжамдар бар. Олар технологиялық жағынан жоғары болуы керек, бірақ олардың жақсы немесе жаман екеніне ешкім сенімді бола алмайды. Шынында да, сигнал ұзақ уақыт бұрын жіберілген болуы керек, сондықтан олардың әлі де бар екеніне ешкім сенімді бола алмайды. Ғалымдар ойлап тапқан теориялардың барлығы сигналдың шифрын шешуде белгілі бір жетістіктерге жетуде; алайда, Хогарттың естеліктерінің алғашқы бірнеше беттерінде айтылғандай, барлық күш-жігерлеріне қарамастан, ғалымдар жаңа, нақты ашылулармен аз қалды. Жоба аяқталған кезде олар сигналдың адамзаттың бұза алмағаны ақылды жаратылыстардың хабары ма, әлде түсініксіз табиғи құбылыс ма екеніне бұрынғыдан да сенімді емес. Ақырында, сигнал туралы көптеген теориялар және оны жіберген адамдар туралы, олар туралы емес, ғалымдар (және адамзат) туралы көбірек айтады. Сигнал мен Роршах сынағын салыстыру бірнеше рет жүргізіледі.

Әдеби сын

Дейв Лэнгфорд "Ақ жұлдыз" журналының 49-шы санында "Оның қожайынының дауысы" романын қарап шығып, "Лем ғаламдық жауаптардың бірқатарын ұсынады, кейбіреулері шынымен де ойды толтырады, бірақ оны оқу оңай емес" деп мәлімдеді. Кітапты көптеген деңгейде қарастыруға болады: әлеуметтік ғылыми фантастика жанрының бір бөлігі ретінде, ғалымдардың этикалық мінез-құлқын бұзатын суық соғыстың әскери және саяси шешім қабылдауын сынға алу; адам ақыл-ойының белгісіз нәрсеге бетпе-бет келуінің шектеулері туралы психологиялық және философиялық очерк ретінде; немесе "ғылым адамдары" мен олардың ойлауының сатирасы ретінде. "Таза ғылым" идеясын сынға алу позитивистік көзқарасқа сын жасау болып табылады: Лем ешқандай ғалым сыртқы әлемнің қысымынан ажыратылмайды деп айтады. Кітап терең философиялық, іс-әрекеті салыстырмалы түрде аз; кітаптың көп бөлігі философиялық очерктерден, монологтардан және диалогтардан тұрады. Лемнің алғашқы байланыс мәселелерін зерттейтін басқа да романдары: Едем, Солярис, Жеңілмейтін және Фиаско. Алайда, "Остазының дауысы" Лемнің философиялық кітаптарының бірі.