Кіріспе

Нарциссистік тұлғалық бұзылыстың субтипі Зыянды нарциссизм - нарциссизмнің, антиәлеуметтік мінез-құлықтың, агрессияның және садизмнің экстремалды қоспасынан тұратын психологиялық синдром. Үлкен және әрқашан жаулық деңгейін көтеруге дайын, қатерлі нарциссист олар қатысқан отбасылар мен ұйымдарды әлсіретеді және олармен араласатын адамдарды адамгершіліксіз етеді. Зыянды нарциссизм диагностикалық категория емес, нарциссизмнің кіші категориясы. Нарциссикалық тұлғалық бұзылу (НББ) Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM IV TR) кездеседі, ал қатерлі нарциссизм жоқ. Зыянды нарциссизмге антиәлеуметтік, параноидальды және садистік тұлғалық бұзылу белгілерінің қоспасымен бірге нарциссистік тұлғалық бұзылу (НББ) аспектілері кіруі мүмкін. Көптеген адамдар қатерлі нарциссизмді нарциссизмнің ең ауыр түрі және жалпы алғанда ең нашар тұлғалық бұзылыстардың бірі деп санайды. Паранояда қатерлі нарциссизмнің және қорғаныс механизмі ретінде проекцияның маңыздылығы, сондай-ақ "аурушының қатерлі нарциссистік регрессияға бейімдігі" расталды. Зыянды нарциссизммен ауыратын адам нарциссистік тұлғалық бұзылыстың белгілеріне қоса паранойя көрсетеді. Себебі, қатерлі нарциссисттің жеке басы кез келген сынға төзбейді, сондықтан оны мазақтау паранояға әкеледі.

Тарих

Әлеуметтік психолог Эрих Фромм 1964 жылы "жамандықты бағындыру" терминін алғаш рет қолданды, оны "жамандықтың түп тамыры" ретінде көрсететін "ауыр психикалық ауру" деп сипаттады. Ол бұл жағдайды "ең ауыр патология және ең зұлым қиратушылық пен адамгершіліксіздіктің тамыры" деп сипаттады. Эдит Вайгерт (1967) қатерлі нарциссизмді "реалииді бұрмалау мен жоққа шығару арқылы алаңданудан кері қашу" деп қарастырған, ал Герберт Розенфельд (1971) оны "арнайылық агрессияға негізделген және өзін-өзі жою аспектілері идеалданған нарциссистік тұлғаның алаңдататын түрі" деп сипаттады. 1968 жылы 11 мамырда психоаналитик Отто Кернберг өзінің "Факторлар психоаналитикалық емдеуде нарциссикалық тұлғаларды" атты еңбегін ұсынды. Бұл жұмыс The Menninger Foundation психотерапиялық зерттеу жобасының жұмысынан Бостондағы Америка психоаналитика қауымдастығының 55-ші жыл сайынғы кездесуінде. Осы идеяларды одан әрі дамыта отырып, Кернберг антиәлеуметтік тұлға негізінен нарциссистік және моральсыз екенін атап өтті. Бүгінгі күнге дейін ол ICD 10 немесе DSM 5 сияқты медициналық нұсқаулықтардың ешқайсысында қабылданбады. Кернберг қатерлі нарциссизмді нарциссистік тұлғалық бұзылыс (НББ), антиәлеуметтік белгілер, параноидальды белгілер және эгосинтоникалық агрессиямен сипатталатын синдром деп сипаттады. Басқа белгілерге ар-ожданның болмауы, билікке деген психологиялық қажеттілік және маңыздылық сезімі (мақтаныш) кіруі мүмкін. Психоаналитик Джордж Поллок 1978 жылы былай деп жазды: "Жұмысты жәбірлеуші нарциссист патологиялық түрде өркөкірек, ар-ұжданы мен мінез-құлқының жоқтығы, оның мінез-құлқының ерекшелігі - қуанышты қатыгездік пен садизм". М. Скотт Пек зұлымдықты түсіндірудің жолы ретінде қатерлі нарциссизмді қолданады. Кернберг қатерлі нарциссизмді патологиялық нарциссизм спектрінің бөлігі ретінде қарастыру керек деп санайды, ол оны Герви М. Клеклидің антиәлеуметтік сипатынан (қазіргі психопатия немесе антиәлеуметтік тұлға деп аталады) ауырлықтың жоғары сатысында, қатерлі нарциссизм арқылы, содан кейін нарциссистік тұлғалық бұзылысқа дейін төмен сатыда. Кернбергтің іерархиясына сәйкес психопатия патологиялық нарциссизмнің ең төтенше түрі ретінде қатерлі нарциссизмді жеңеді. Кернбергтің айтуынша, қатерлі нарциссизмді психопатиядан ажыратуға болады, өйткені қатерлі нарциссисттің "агрессивті және идеалданған супер-эгоның прекурсорларын" ішкілікке алу қабілеті, бұл пациенттердің патологиялық грандиозды өзіндік ерекшеліктерінің агрессивті, садистік ерекшеліктерін идеалдандыруға әкеледі ". Кернбергтің айтуынша, психопаттың сыртқы әсерлерге қарсы параноикалық ұстанымы оны "агрессордың" құндылықтарын да ішкілендіруге дайын емес етеді, ал қатерлі нарциссистер "үкілетті адамдарға құштарлық таныта алады және садистік және күшті, бірақ сенімді ата-аналық бейнелерге арқа сүйеуі мүмкін". Зыянды нарциссистер, психопаттардан айырмашылығы, "бір топтың бөлігі ретінде басқа күшті идеалданған тұлғалармен белгілі бір сәйкестендіруді" дамыта алады, бұл кем дегенде кейбір адалдық пен жақсы объект қатынастарын ішкілендіруге мүмкіндік береді. Олардың кейбіреулері рационалды антиәлеуметтік мінез-құлықты көрсете алады, мысалы, садистік топтардың немесе өз жолдастарына адалдық танытатын террористік топтардың басшылары ретінде".

Психопатия және қараңғы үштік

Зыянды нарциссист және психопат терминдері кейде бір-бірін алмастыра қолданылады, өйткені екеуін клиникалық жағынан ажырату үшін аз. Нарциссистік тұлғалық бұзылысқа, қатерлі нарциссизмге және психопатияға ұшыраған адамдардың барлығы ұқсас белгілерді көрсетеді, бұл туралы "Hare Psychopathy Checklist" тізімінде нақты айтылған. Сынақ үш балдық шкала бойынша бағаланатын 20 пункттен тұрады, 0 балл оның мүлдем қолданылмайтынын, 1 балл жартылай сәйкес немесе аралас ақпаратты және 2 балл жеткілікті жақсы сәйкес келетінін көрсетеді. АҚШ-та психопатияға 30 балл, ал Ұлыбританияда 40 баллдан 25 балл беріледі. Жоғары балл импульсивтілік пен агрессиямен, макиавеллизммен және тұрақты қылмыстық мінез-құлықпен байланысты, бірақ емпатиямен және афилиациямен емес. Зыянды нарциссизм қараңғы үштік тұлғалық құрылыммен тұтасады, оны алғаш рет 2002 жылы Делрой Л. Полхус пен Кевин М. Уильямс жариялады, ол үш өзара байланысты патологиялық емес тұлғалық типтерді сипаттайды: макиавеллизм, нарциссизм және психопатия. Кейбір зерттеушілер үштікке садизмді қосып, қараңғы тетраданы жасады. Психолог Кит Кэмпбелл қатерлі нарциссизмді ерекше сипаттады: ол - нарциссизм мен садизмнің сирек кездесетін, бірақ қауіпті үйлесімі. Зыянды нарциссизм жаппай кісі өлтіруді, жыныстық садизмді және сериялық кісі өлтіруді зерттеудің басты саласы ретінде ерекшеленеді.

Нарциссизммен қарама-қарсы

Нарциссизм мен қатерлі нарциссизмнің негізгі айырмашылығы - қатерлі нарциссизм басқа тұлғалық бұзылыстардың коморбидтік белгілерін қамтиды және сондықтан патологиялық нарциссизмге (НББ) қарағанда симптомдардың кең ауқымын қамтиды. "Зұлымдықты ұстанатын нарциссизм" термині "жағымсыз және қасарысқан, агрессивті зұлымдық" деген мағынада қолданылады. Зыянды нарциссизмде NPD-ге антиәлеуметтік, параноидальды және садистік тұлғалық бұзылулардың қосымша белгілері ілеседі. NPD ауруы бар адам өздерінің өзімшіл құмарлықтарын қанағаттандыру үшін басқа адамдарға әдейі зиян келтірсе де, олар өкініп, кейбір жағдайларда өкініш білдіреді. Қатерлі нарциссизмде антиәлеуметтік тұлғалық бұзылудың белгілері болғандықтан, "қатерлі нарциссист" тек NPD-мен ауыратын адамға қарағанда жанашырлықсыз және олар келтірген зиян үшін кінәлілік немесе өкініш сезімін сезінетін болмайды. Садизмді жиі қатерлі нарциссизмнің бір белгісі деп санайтындықтан, бұл синдроммен ауыратын адам басқаларға зиян келтіргені үшін кінәлі немесе өкінбейтін сезімде бола алмайды, тіпті басқаларға ақыл-ой немесе дене ауруын себепсіз келтіргеннен ләззат алады. Бұл белгілер бұрын DSM III-де садистік тұлғалық бұзылыс (SPD) ретінде кодталған.

Емдеу

Әдетте, қатерлі нарциссисттің талдауында "аурушы талдауға және өзіне өзі залал келтіре отырып, талдаушыны жеңуге тырысады"; Жак Лакан "amour propre-нің қарсыласуы" деп сипаттағанның экстремалды нұсқасы, ол жиі былайша айтылады: "Мен өзімнен басқа біреудің босатқанын ойлауға төзбеймін. Зыянды нарциссизм - бұл қоғам мен отбасыға әсер ететін ауыр тұлғалық бұзылыс болғандықтан, ол психиатриялық қоғамдастық пен әлеуметтік ғылымдар қауымдастығының назарын аударуды қажет етеді. Емдеу терапиялық қоғамда ұсынылады, сондай-ақ психикалық денсаулық саласының мамандарына және жалпы жұртшылыққа бағытталған психологиялық-ағартушылық алдын алу бағдарламасы ұсынылады.