Кіріспе

Франко-түрік соғысының ұрыс бөлігі Француз әскерлері Мараштан кетеді. Жауынгер1 = Түрік ұлттық қозғалысы Кува йи Миллие. Жауынгер2 = Француз үшінші республикасы (;) Француздық армян легионы. ~2000 бір уақытта ұрысқа қатысқан (ұрыс ретпен көрсетілген) Түрік мәлімдемесі:4000+ француздық сенегаль әскері. Құрбандар1 = 4500 өлген500+ жарақат алған (азаматтарды қоса алғанда) Құрбандар2 = 160 өлген 280 жарақаттанған 170 жоғалған. Құрбандар3 = 500012000 өлген әрмендік азаматтар 1920 жылдың қысының басында Осман империясының Мараш қаласын басып алған француз әскерлері мен Мустафа Кемаль Ататүркке байланысты түрік ұлттық күштерінің арасында болды. Бұл Түркияның Тәуелсіздік соғысының алғашқы ірі шайқасы болды. Қаладағы үш апталық ұрыста француздар Мараштан бас тартып, кері шегінуге мәжбүр болды.

Өмірбаян

1918 жылы қазанда Осман империясы одақтастарға берілгеннен кейін Мараш қаласы британдық және француз әскерлерінің (соңғысы негізінен француздық Армения легионының армяндарынан құралған) бірлескен оккупациясына түсті. 1919 жылдың ақпан айында фельдмаршал Эдмунд Алленби бірнеше француз офицерлерін Киликия аймағының әкімшілігін және соғыс кезінде Геноцид барысында жер аударылған ондаған мың армяндарды елге қайтаруды қадағалауға тағайындады. Бірнеше айдың ішінде шамамен 150 000 армян, оның ішінде 20 000 Мараштан туғандар елге қайтарылды. Соғыс аяқталғаннан кейінгі айларда Киликия да британдықтар мен француздар арасындағы даудың көзіне айналды, олардың екеуі де аймақта ықпал етуді көздеді. Алайда британ үкіметі Таяу Шығыстағы өз күштерін кері қайтарып, демобилизациялауға қатты ішкі қысымға ұшырады және 1919 жылдың 15 қыркүйегінде премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж премьер-министр Жорж Клемансоның Киликияны француздар ресми түрде өз бақылауына алу туралы ұсынысын қарсылықпен қабылдады. Команданы ауыстыру 4 қарашада болды, бірақ фельдмаршал Фердинанд Фохтың аймақтағы бар күштерді кем дегенде 32 жаяу әскер батальоны, 20 атлы эскадрилья және 14 артиллерия батареясымен күшейту туралы уәдесі орындалмады. Француз бөлімшелері броньды көліктер мен әуе көмегінен айырылды, сондай-ақ автоматты қару-жарақ, ауыр артиллерия, тіпті сымсыз хабар таратушылар мен хатшы көгершіндер болмады. Сүтшім оқиғасы да қоғамдық тәртіпсіздікке себепші болды.

Түрік ұлтшыл қозғалыстары

Ағылшын-француздық бәсекелестік Мұстафа Кемал пашаның басшылығымен Түрік ұлттық қозғалысының бірігуіне және нығаюына әкелді. Ататүрк 1919 жылы қарашада Силикияның одақтас әскерлерінің басып алуын айыптап, оған адал күштер Мараш, Антеп және Урфада орналасқан француз бөлімшелеріне қарсы үлкен көтеріліске дайындықты жалғастырды. Мұстафа Кемал тәжірибелі офицерлерді, соның ішінде капитан Али Киличті аймақтағы тайпалық бөлімшелер мен шайқасшыларды (регулярсыз жауынгерлер) ұйымдастыруға жіберді. Түрік ұлтшыл қозғалысы Киликиядағы жергілікті мұсылмандардың қолдауына ие болды, олар ұрланған армяндық мүліктерден пайда көрді және оларды бастапқы иелеріне қайтаруды қаламады. Мараш қаласындағы түрік әскерінің саны 2500 адамнан тұратын. Оқ-жарағы жоқтар өлген француз сарбаздарынан алған мылтықпен қаруланды. Француздар Мараштағы азшылық мұсылман элементтерін (черкестер, алевилер, күрдтер) жандармерия бөлімшелерін құру арқылы бағындыруға тырысты, бірақ бұл тек түрік ұлтшылдарын Мараштың тастап кеткен цитаделіне түрік туысын көтеруге және француздармен ынтымақтасқан мұсылмандарды қорқытуға батылдандырды. Мараштағы француз әскерлерінің арасында көптеген алжирліктер, сондай-ақ жақында әскерге алынған армяндар болды. Соңғылардың "француз формасында көшеде серуендегендері жергілікті тұрғындарды масқаралықпен ашуландырды" деп мәлімделген. Мұның бәрін көріп, Мараш жасағының бастығы капитан Пьер Жан Даниэль Андре қосымша күшейтуді сұрады, бірақ оның жоғары тұрғанның шешімсіздігіне байланысты лейтенант. Полковник Жан Флай Сент-Мариге Аданаға барып, дивизияның командирі, бригадир генерал Джулиан Дюфиоға жағдай туралы хабарлау тапсырылды. Дюфио генерал Квереттің қолбасшылығымен Марашқа қосымша адам жіберуді мақұлдады, бірақ 17 қаңтарда күшейтулер келген кезде француздар бастамашылықты жоғалтты: Бел Пунар мен Эль-Оглудағы жабдықтау конвойы шабуылға ұшырады және батальонның командирі майор Корнелуп бастаған көмекші колонна қоршауға алынды. 21 қаңтарда генерал Кверет Мараштың мұсылман беделділерін қаланың солтүстігіндегі казармадағы штаб-пәтеріне шақырды және оларға шабуылдарға қатысы бар екендігіне дәлел келтіріп, жаушылық әрекеттерді тоқтатуды талап етті. Түрік полиция бастығы Арслан Тогуз бас көтергендердің басталғанын білдіріп, қаруын шығарып, биікке бес рет оқ атқан.

Ұрыс және қоршау

Француздықтардың алғашқы шабуылға ұшыраған бөлімдері жергілікті жандармерияға немесе күзетке еріп жүрген офицерлер болды. Мараш қаласындағы француз гарнизонының контингенттері, олардың саны 2000 адам ғана, қаладағы қоршауда бір-бірінен бөлінді. Мараш пен дивизия штабы арасында тікелей байланыс болмаған және генерал Дюфиоға көтеріліс туралы 31 қаңтарда ғана хабарланды, француздық армян легионының бірнеше армяндары өздерін мұсылмандар ретінде маскалап, шайқас сызықтарын кесіп өтуге қол жеткізді. Ол дереу подполковник Роберт Норманды Марашқа көмек экспедициясын басқаруға тағайындады, ол үш жаяу әскер батальоны мен жарты атлы әскер отрядынан құралған еді. Ол әуеде барлау рейстерін жіберіп, жергілікті халыққа көмек көрсететін қоршауда тұрған француз, армян және американдық көмекшілерге үміт берді. 11 ақпан күні таңғы сағат 3-те Кверетте қалған оқ-дәрі қоймаларын жойып, қараңғыда қашып шығуға дайындалды. Алайда, олар мұны істей алмады және 3 мың армян француз әскерлерімен бірге үш күндік, 75 миль (121 км) ұзақтықпен Ислахияға қашып кетті. 13 ақпанда Ыслахиеге жеткен армян босқындарынан мың адам шаршаудан және суықтан қайтыс болды. Француздардың соғыста 160 адам қаза тауып, 280 адам жараланды, 170 адам із-түзсіз жоғалып кетті, 300 адам қатты тоңды.

Армениялықтардың қырғыны

Мараш қаласын үш апта қоршау армяндықтардың қазасына ұшырады. Алғашқы есептерде армяндықтардың қаза тапқан саны 16000-нан кем емес деп айтылған, бірақ бұл кейінірек 5000-нан 12000-ға дейін қайта қарастырылды, бұл әлдеқайда ықтимал сандар деп саналды. Германиядағы аурухананың хирургы Санкт-Стефан шіркеуінің маңында түрік, күрд және черкес ауыл тұрғындары 3000-ға жуық армянды өлтіргенін хабарлады. 22 қаңтарда американдық ауруханаға шабуыл жасалды. Армян легионерлері қорғанысқа шығуға тырысты, бірақ ақырында жеңілді. Барлық шіркеулер, ақырында бүкіл армяндық аудандар өртенді. Арменияның жағдайы француздар 10 ақпанда кері шегінуді шешкеннен кейін ғана нашарлады. Католик шіркеуінде бас сауғалаған 2000 армян кері қайтқанда, түрік мылтықтары мен автоматтарының отына ұшырады. Алайда француз бас қолбасшылығы маңызды оқиға болғанын ашық білдірген жоқ. Алайда, олардың ішкі дүниесі түрік ұлтшылдарының бұл әрекетіне таң қалды. Ллойд Джордж Ататүрктің тұрақты әскерінің бар екеніне алаңдап, әскери барлаудың нашарлығын кінәлады. Француз полковнигі Эдуард Бремонд, бас әкімші, оның мемуарлары, ойландыра отырып, шешім туралы бірнеше жылдан кейін, ол ашық айтты: "полковнигі Норманды әкелген жоқ, бұйрық эвакуация; ол берді [бастапқыда баса назар аударылды]". Константинополде одақтас әскери өкілдер Осман үкіметін осы жағдай үшін қорқытуға итермеледі, ал француздар бір мезгілде Ататүркпен өмір сүру тәсіліне жету мүмкіндігін зерттеді. Достасқандардың Жоғарғы Кеңесі ең жақсы жауап беру туралы ойланды; Ллойд Джорджты қоса алғанда, кейбір делегаттар жаңа зұлымдықтардың алдын алу үшін Осман үкіметіне қарсы күшті қысым жасалуы керек деп талап етті. Басқа дипломаттар бұл идеяға күмәнмен қарады. Сондай-ақ, олар Осман үкіметі Ататүркті қызметінен босатуы керектігіне келісті, бірақ олар мұндай қадамның практикалық емес екенін мойындады, өйткені Осман үкіметі Анадолияда қарсы түрік үкіметіне басшылық ететін Ататүркті бақыламайтын. Британдық соғыс кеңсесінің қарсылығына қарамастан, 10 наурызда шешім қабылданды. Британдық, француз және итальяндық басшылар 16 наурыз күні таңертең генерал Джордж Ф. Мильннің қолбасшылығындағы күштердің Константинополді ресми түрде басып алуына рұқсат беруге келісті. 1925 жылы 7 сәуірде Мараш Түркияның Тәуелсіздік медалімен марапатталған екі қаласының бірі болды (екіншісі - Инеболу).