Кіріспе

Кеңес отбасының қоғамдағы негізгі әлеуметтік бірлік ретінде қарауы революциялықтан консервативтіге дейін дамыды; Кеңес Одағының үкіметі алдымен отбасын әлсіретуге, содан кейін оны 1930 жылдардан бастап нығайтуға тырысты. 1968 жылы қабылданған "КСРО мен Одақ республикаларының неке және отбасы туралы заң қағидалары" заңына сәйкес, ата-аналар "балаларын коммунизмнің Құрылысшысының Моральдық кодексі рухында тәрбиелеуге, олардың дене дамуына, әлеуметтік пайдалы қызметке дайындық пен оларды оқытуға" қамқорлық жасауға тиіс.

Кеңес үйіндегі большевик әйелдер

1917 жылғы революцияға дейін әйелдердің ерлермен тең құқығы болмаған, өйткені халықтың көпшілігі шаруалар болғандықтан, олар патриархалды ауыл құрылымымен өмір сүрді; оларға үйді күтіп-ұстауға және фермаларды күтіп-ұстауда маңызды рөл атқарды. Миллиондаған шаруа ерлер қалаларда маусымдық жұмыс істеді, әйелдер көбінесе күйеулерін бірнеше ай бойы қалдырды. Лениндік кезеңнің басты мақсаттарының бірі буржуазиялық отбасын жою және ерлер мен әйелдерді үй жұмысының ауырлығынан азат ету болды. Қоғамдық асханалар, кір жуу орындары мен балабақшалар ашылды, ал әйелдер енді заңды түрде білім алып, жұмыс істей алды. Большевиктер үкіметі ядролық отбасыға сенбейді, өйткені ол балаларға индивидуалистік, буржуазиялық құндылықтарды үйретеді деп сенді; олар бастапқыда мемлекеттік мекемелер Ресей Азамат соғысынан жетім қалған миллиондаған балаларды өсіре алады деп сенді және бұл балаларға социалистік құндылықтар ұялатылуы мүмкін деп сенді. Азамат соғысы өнеркәсіптік секторда бос орын қалдырды, ол бос орын жүздеген мың әйелдермен толтырылды. Сталин билікке келіп, алғашқы бесжылдық жоспарды енгізген кезде әйелдер еңбегі өте маңызды экономикалық ресурсқа айналды, бұл жұмыс күшін төмен бағамен кеңейтуге мүмкіндік берді, өйткені әйелдер көбінесе тәжірибесіздігіне байланысты көп төленбейтін. Сондай-ақ, 1919 жылы әйелдер арасында жұмыс департаменті құрылғанда, олар партия ішіндегі әйелдерге мүмкіндіктер ұсынды. Большевиктер гендерлік рөлдердің ажыратылуын жойып тастауды талап етті. Женоделдің өзгеруге деген күшті талпынысына қарамастан, жүздеген жылдар бойы өмір сүрген патриархалды қоғам бұл күш-жігерді жояды.

Отбасының большевик көзқарасы

Марксистік отбасы теориясы Кеңес мемлекетінің революциялық идеалын қалыптастырды және елдің тарихында әртүрлі дәрежеде отбасыға қатысты мемлекеттік саясатқа ықпал етті. Негізгі қағидалар: Ядролық отбасы - капитализмнің идеологиялық функцияларын сақтау үшін құрылған экономикалық құрылым. Отбасылық бірлік мұрагерлік арқылы жеке меншікті беру арқылы таптық теңсіздікті ұдайы күшейтеді. Жеке меншік жойылғаннан кейін буржуазиялық отбасы өмір сүруін тоқтатады және жеке тұлғалардың бірлестігі "таза жеке іс" болады. Совет мемлекетінің неке мен отбасы туралы алғашқы кодексі 1918 жылы жазылды және совет отбасын марксистік теорияға сәйкес келтіру үшін жасалған бірқатар трансформациялық заңдарды қабылдады.

1918 жылғы Неке, отбасы және қамқоршылық туралы кодекс

Большевиктер билікті қолға алғаннан кейін бір жыл өткен соң, олар 1918 жылғы "Неке, отбасы және қамқоршылық туралы кодексті" ратификациялады. Александр Гойхбарг бастаған революциялық заңгерлер кодекстерді құрастыру кезінде Маркс, Энгельс және Лениннің революциялық қағидаларын ұстанып отырды. Гойхбарг ядролық отбасы бірлігін қажетті, бірақ өтпелі әлеуметтік құрылым деп санайды, ол мемлекеттің өсіп келе жатқан коммуналдық ресурстарымен тез арада жойылып, ақырында "өте кетеді". Заңгерлер бұл кодекстің әйелдер мен балаларды қорғауды уақытша құқықтық негізде қамтамасыз етуін, толықтай қоғамдық қолдау жүйесін құруға дейін көздеді.

1926 жылғы отбасылық кодекс

1918 жылғы кодекс заңгерлердің алға қойған мақсаттарының көпшілігін жүзеге асырды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалған әлеуметтік бұзылулар кодекстің әлеуметтік проблемаларды жеңілдетуге жеткіліксіздігін көрсетті. 1926 жылғы кодекс отбасының заңды мағынада консервативті анықтамасын қайта жаңғыртады. "1918 жылғы кодекс қоғамды неке мен отбасы туралы социалистік ойға сай жаңа әлеуметтік қатынастарға баулу ниетімен қозғалған, 1926 жылғы кодекс тікелей проблемаларды шешуге, атап айтқанда қаржылық әл-ауқатты қамтамасыз етуге тырысты". Мемлекеттік мекемелердің балаларды асырау үшін қаражаты жоқ еді. Бала асырап алған балаға мемлекет ешбір шығынсыз қамқорлық жасай алады. 1926 жылғы кодекс бала асырап алуды балалардың үйсіз қалуына арналған шешім ретінде қайта енгізеді. 1921 жылы Жаңа экономикалық саясат (НЭП) жеке кәсіпкерлік пен еркін нарықты шектеулі қалпына келтірді. Сонымен қатар, әскери міндетті еңбекке шақыруды тоқтатты. Нәтижесінде әйелдердің жұмыссыздығы көбейіп, "соғыс коммунизмінің" аяқталуы мен жаңа экономикалық саясат пайда болды. Жүздеген мың жұмыссыз әйелдің некелері тіркелмеген және олар 1918 жылғы кодекске сәйкес ажырасудан кейін қолдау мен қорғаудың ешбір құралынан айырылды. 1926 жылғы кодекс тіркелмеген, іс жүзінде әйелдерге алимент беру арқылы әйелдерді қорғау үшін тіркелмеген некелерді заңды етеді, бұл мақсат кең таралған жұмыссыздық кезінде көбірек әйелдерге қамқорлық жасау. 1918 жылғы кодекске сәйкес, ажырасу жағдайында мүлікті бөлу жоқ. Некеге отыру экономикалық серіктестікке жатпаған, әр тарап жеке меншікке құқылы болған. Бұл үй шаруасын жүргізген және балаларды күтіп-бағушы әйелдер "қоғамдық қамқор" некеге әкелген нәрселердің ешқандай материалдық үлесіне құқығы жоқ дегенді білдірді. 1926 жылғы кодексте неке кезінде алынған мүлікті тең бөліп алу талап етіледі. Некеде болған кезде сатып алынған барлық мүлік "қоғамдық" болады. Сонымен қатар, кодексте 1918 жылғы "коллективті әкелік" ұғымы жойылады, онда баланың әкесі анықталмаса, бірнеше еркек алимент төлеуге тағайындалуы мүмкін. 1926 жылғы кодекске сәйкес, әкелікті судья анықтауы мүмкін. Сондай-ақ, ол балаларды, ата-аналарды, бауырлар мен әже-шешелерді қамтуға алимент міндеттемелерін кеңейту арқылы отбасылық міндеттерді кеңейтті. Алимент төлеудің де мерзімдері белгіленетін. Сталиндік режимнің өрлеуіне сәйкес, заң отбасын тұрақты және нығайтуды талап етті. Бір кезде отбасы, заң және мемлекет туралы социалистік түсініктің негізгі бөлігі болған "өшіп кету" ілімі анафемаланды. Жарлық сонымен қатар ажырасуды одан да қиындату арқылы отбасы бірлігін сақтауға тырысты. Айыппұлдар көбейтіліп, тараптарға көбінесе татуласуға тырысуды бұйырды. Ажырасу да көпшілікке мәлім болды. Ажырасушылар сотқа жүгінуге міндетті болды, ал олардың ниеттері жергілікті газетте жарияланды.

Кеңес отбасының дамуы

Ертедегі Кеңес мемлекеті отбасын қайта құруға ұмтылды, өйткені жұмысшылардың экономикалық азаттықтан өтуі отбасыларды экономикалық қызметінен айырады деп сенді, бірақ бұл институтты жоймайды, керісінше отбасылық қарым-қатынастарды тек өзара сүйіспеншілікке негіздеді. Большевиктер діни некелерді азаматтық некеге ауыстырды, ажырасу оңай болды, ал үйленбеген аналарға ерекше қорғаныс берілді. Барлық балалардың, некесіз не некеде туғандардың, заң алдында тең құқықтары болды, әйелдер неке заңына сәйкес жыныстық теңдікке ие болды, мүліктік мұрагерлік жойылды және аборт заңды болды. Алайда 1920 жылдардың басында отбасылық байланыстың әлсіреуі, Ресейдің Азамат соғысы (1918-1921) салдарынан болған апат пен ығысу 7 миллионға жуық үйсіз балаға әкелді. Бұл жағдай жоғары тұрған большевик партиясының лауазымды адамдарын мемлекет ел экономикасын қайта құру үшін тұрақты отбасылық өмірге мұқтаж және әлеуметтік құрылымды талқандады деген тұжырымға келді. 1922 жылы үкімет мұрагерліктің кейбір түрлеріне рұқсат берді, ал 1926 жылдан кейін мұрагерлік құқықтар толық қалпына келтірілді. 1920 жылдардың аяғында ересектер өз балаларына қамқорлық жасау үшін жауапкершілікті арттырды және жалпы заңды некеге азаматтық некемен тең құқықтық мәртебе берілді. Революциядан кейін ашаршылық пен нашар экономикалық жағдай "арғы жолдағы" аборттардың көбеюіне әкелді, ал дәрігерлер мен заңгерлердің қысымынан кейін денсаулық сақтау және әділет комиссариаты 1920 жылы абортты заңдастырды. Аборт барлық әйелдерге тегін болды, бірақ ол әйелдің өзінің репродуктивтік жүйесін басқару құқығынан гөрі экономикалық қиындықтарға байланысты қажетті жамандық ретінде қарастырылды. 1930 жылдары түсік жасатудың санының өсуі, тууының төмендеуі кеңес басшыларын үрейлендірді, 1926 жылы ғана 400 000 түсік жасалды. Ауыл шаруашылығы азық-түлік өндірудің негізгі бағыттарының бірі болды және кеңестік коммунизмді қолдаудың дамуының орталығы болды. Егіннің өнімі нашар болған немесе өнімнің аз болған кезде, совет шаруалары тамақтанудың нашарлығына ұшырайды. Совет Одағында кездесетін дәстүрлі тағамдар нан мен бәліш үшін әр түрлі дәнді дақылдардан, ірімшік пен йогурт сияқты сүт өнімдерінен және шошқа, балық, сиыр еті мен тауық еті сияқты әр түрлі ет түрлерінен жасалды. 1940 жылы кейбір өнімдер, мысалы, көкөніс, ет және дәнді дақылдар, ресурстардың қысымы мен өнімнің нашарлығынан басқа азық-түлік түрлеріне қарағанда аз болды. Нан мен картоп қаладағы және ауылдағы совет отбасылары үшін өте маңызды азық-түлік болды. Картоп әр түрлі ортада оңай өсіріліп, жиналды және әдетте азық-түлік көзі ретінде сенімді болды. Совет одағында осы кезеңде дұрыс тамақтанудың болмауы денсаулықтың нашарлауына және жеке адамның өсуіне әсер етті. Батыс елдері күніне үш рет тамақтанатын болса, кеңестер де таңғы ас (завтрак), түскі ас (обед) және кешкі ас (ужин) сияқты тамақтанады. Совет шаруаларының отбасылары ет пен көкөністерден жасалған шұпы мен шұжықтарды жиі жейтін.