Кіріспе
Шығармашылықтың беймәлім жарылуы:Испандалу (латынша inspirare, "ішке дем алу" дегенді білдіреді) - әдеби, музыкалық немесе бейнелеу өнерінде және басқа да көркемдік іс-әрекеттерде шығармашылықтың беймәлім жарылуы. Бұл ұғым эллинизм мен еврейшілдікте пайда болды. Гректер "илхам" немесе "тереңдік" музалардан, сондай-ақ Аполлон мен Дионис құдайларынан келетін деп сенген. Сол сияқты, ежелгі скандинавтық діндерде, Один сияқты құдайлардан шабыт алады. Еврей поэзиясында да рухтың шыққаны Құдайдың ісі. Амос кітабында пайғамбар Құдайдың үніне құлақ асып, сөйлеуге мәжбүр болғаны туралы жазылған. Христиан дінінде рухтың жетелеуі - Киелі Рухтың сыйы. 18 ғасырдағы философ Джон Локк идеялар бір-бірімен байланыстыратын немесе ой-пікірлерін білдіретін адам санасының үлгісін ұсынды. XIX ғасырда Кольридж және Шелли сияқты романтикалық ақындар шырқау ақынға (құдайлық немесе мистикалық) "желдерге" бейімделгендіктен және ақынның жаны осындай көріністерді ала алатынына сенді. ХХ ғасырдың басында психоаналитик Зигмунд Фрейд суретшінің ішкі жан дүниесінен шабыт алған деп сенді. Психиатр Карл Густав Юнгтың илхам теориясы суреткер - бұл адам ақыл-ойының архетиптерін кодтаған шығармашылық инстинктімен үйлесімді адам. Марксистік өнер теориясы оны экономикалық база мен экономикалық суперструктуралық позициялар арасындағы сүрінудің көрінісі ретінде немесе бәсекелесетін идеологиялардың беймәлім диалогы ретінде немесе билеуші тап идеологиясындағы "жарықтың" пайдаланылуы ретінде қарастырады. Қазіргі психологияда илхам жиі зерттелмейді, бірақ ол жалпы ішкі процесс ретінде қарастырылады.
Inspiration (from the Latin inspirare, meaning "to breathe into") is an unconscious burst of creativity in a literary, musical, or visual art and other artistic endeavours. The concept has origins in both Hellenism and Hebraism. The Greeks believed that inspiration or "enthusiasm" came from the muses, as well as the gods Apollo and Dionysus. Similarly, in the Ancient Norse religions, inspiration derives from the gods, such as Odin. Inspiration is also a divine matter in Hebrew poetics. In the Book of Amos the prophet speaks of being overwhelmed by God's voice and compelled to speak. In Christianity, inspiration is a gift of the Holy Spirit. In the 18th century philosopher John Locke proposed a model of the human mind in which ideas associate or resonate with one another in the mind. In the 19th century, Romantic poets such as Coleridge and Shelley believed that inspiration came to a poet because the poet was attuned to the (divine or mystical) "winds" and because the soul of the poet was able to receive such visions. In the early 20th century, psychoanalyst Sigmund Freud believed himself to have located inspiration in the inner psyche of the artist. Psychiatrist Carl Gustav Jung's theory of inspiration suggests that an artist is one who was attuned to their creative instinct which encoded the archetypes of the human mind. The Marxist theory of art sees it as the expression of the friction between economic base and economic superstructural positions, or as an unaware dialog of competing ideologies, or as an exploitation of a "fissure" in the ruling class's ideology. In modern psychology inspiration is not frequently studied, but it is generally seen as an entirely internal process.
Ежелгі үлгілер
Гректерде "илхам" деген сөздің мағынасы - ақынның немесе суретшінің экстаз немесе фурар поэтикус, құдайлық шатасу немесе поэтикалық мағынасы. Суретші өз ой-өрісінен тыс жерге көшіріліп, құдайлар мен құдайлардың ой-өрісін бейнелеуге мүмкіндік алады. Илхам санадан бұрын және шеберліктен тыс (лат. ingenium) болады. Техника мен орындаушылық илхамнан тәуелсіз, сондықтан ақын еместің илхам алуы мүмкін, ал ақынның немесе суретшінің шеберлігі илхамға жеткіліксіз. Еврей поэзиясында да рухтың жетелеуімен жазылған сөздердің Құдайдан келгені айтылады. Амос кітабында, 3:8-де пайғамбар Құдайдың дауысы естіліп, сөйлеуге мәжбүр болғаны туралы айтады. Алайда, рухтың жетелеуі пайғамбарларға да аян беру мәселесі болып табылады, ал екі ұғым белгілі бір дәрежеде араласып жатады. Аян - бұл саналы процесс, онда жазушы немесе суретші көрумен саналы және өзара әрекеттеседі, ал илхам еріксіз және толық түсініксіз қабылданады. Христиан дінінде рухтың жетелеуі - Киелі Рухтың сыйы. Пауыл: "Барлық Жазбалар Құдайдың Рухының жетелеуімен жазылған" (2 Тімотеге арналған хат). Ал Ал Алғашқы өнім мейрамында Киелі Рухтың қатты желдей соққандығы туралы жазылған. Бұл түсінік Киелі кітапты сөзбе-сөз қабылдауды ұстанатындар үшін өте маңызды, өйткені егер Жазбаларды жазған адамдар Құдайдың дауысына ие болса, онда олар өздерінің жеке көзқарастарын мәтінге "сырыптамас" немесе қоспамас еді. Киелі Жером сияқты шіркеу аталары үшін Дәуіт кемелді ақын болды, өйткені ол Құдайдың импульсі мен адам санасының арасындағы келіссөзді жақсы жүргізді. Солтүстік қоғамдарда, мысалы, көне норвегиялықтарда, рухтың әсері де құдайлардың сыйымен байланысты болды. Грек, латын және роман әдебиеттеріндей, норвегиялық скальдтар сиқырлы және құдайлық күйден шабыт алды, содан кейін сөздерді саналарымен қалыптастырды. Олардың жаттығулары адамнан тыс күштерді қалыптастыруға арналған. Бағалы Беданың Кедмон туралы жазбасында христиандық және кейінгі германдық дәстүрлер біріктірілген. Кейдмон өлең жазуға үйренбеген, шеберлігі жоқ малшы еді. Бір күні түні Иса оған ән айтуды бұйырды. Содан кейін ол "Кедмонның гимні" атты шығармасын жазды, содан кейін ол ұлы ақын болды. Әңгімедегі илхам - рақымның өнімі: ол ізделмеген (бірақ қалаулы), бақыланбайтын және қарсы тұрмайтын, ал ақынның орындауы оның бүкіл ақыл-ойы мен денесіне қатысты, бірақ ол негізінен сыйлық.
Ренессанс кезеңіндегі Furor poeticus қайта жаңғыру
Поэзияның құдайлық шығу тегі туралы грек-латын ілімі Хораций (Орфей туралы) және басқалардың жазбалары арқылы ортағасырлық авторларға қол жетімді болды, бірақ бұл неоплатондық автор Марсилио Фичиноның Платонның диалогтары Ионы және (әсіресе) Федрус туралы латын тіліндегі аудармалары мен түсініктемелері болды. Фичиноның түсіндірмелері құдайлардың ақындарға қалай шабыт бергенін және бұл қызулық ақынның аудиторларына оның рапсодикалық поэзиясы арқылы қалай беріліп, тыңдаушыға шабыт тізбегі арқылы құдайлықпен байланысқа түсуге мүмкіндік бергенін түсіндірді. Фичиноның өзі лираның сүйемелдеуімен орфикалық платондық әндердегі рапсодиялық орындауда экстаздық рахатты сезінуге тырысты. Бұл ілім француз қайта өрлеу дәуірінің ақындары (Пьер де Ронсар, Жоахим дю Беллей және т.б.) ); Понт де Тиард өзінің "Солитер Премьер, проза де Музалар, және поэтикалық ашу" атты еңбегінде құдайлық ашудың толық теориясын әзірледі (Тайард құдайлық шабыттың төрт түрін жіктеді: (1) поэтикалық ашу, Музалардың сыйы; (2) Бахус арқылы діни құпияларды білу; (3) Аполлон арқылы пайғамбарлық пен болжау; (4) Венера / Эрос әкелген шабыт). Музыкалық модель аффлатуспен бірге және "фантастикалық" илхам үлгілерімен бірге Джонатан Свифттің "Таб туралы әңгімеде" сатирикалық түрде жасалған. Свифттің баяндауышысының айтуынша, ақылсыздық жұқпалы, өйткені ол ізбасарлардың санасында "таспаларды" соққылайтын қоңыраулы нота және Бедламның тұтқыны мен императордың арасындағы айырмашылық - бұл ақылсыз идеяның қандай болатыны. Сонымен қатар ол "рухани жетелеу" арқылы уағыздаған "рухани жетелеуге" ие радикалды протестанттық діни қызметкерлерді мазақтады. Өзінің кіріспе материалдарында ол идеалды диссидент ауызшасын министрдің артқы жағынан төменгі жағындағы балғалар жиынтығына дейін созылатын түтікпен баррель ретінде сипаттайды, осы арқылы министр өз шабытын қауымға айқайлай алатын дәрежеге дейін үрлеуі мүмкін. Сонымен қатар, Свифт қиялға ақылға қонымды емес, ақылсыз қасиет ретінде қарады, онда "адамның қиялы ақыл-ойына жетелеген кезде, салауатты ақыл-ойы есіктен шығып кетеді". Суифттің сатиралық әсерімен туындаған теориялар 18-19 ғасырларда да жалғасты. Эдвард Янгтың "Оригиналды композиция туралы болжамдар" романтикалық рухтың идеясын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол "Жидектік - ақынның ішкі құдайы" деп атаған. Осылайша, Янг рухты жеке ақыл-ойында (және құдайлық немесе жын-шайтандық саладан едәуір алыста) орналастыратын, бірақ табиғаттан тыс қасиетті әлі де ұстанып жүрген психологтармен келісті. Гений - бұл түсініксіз, мүмкін рухани және мүмкін сыртқы, шабыт көзі. Янгтың схемасында гений өзінің шығу тегі жағынан әлі де сыртқы еді, бірақ романтикалық ақындар оның шығу тегін көп ұзамай ақындардың өзінде табады. Романтикалық жазушылар, мысалы, Ральф Уолдо Эмерсон (Поэт) және Перси Биш Шели, гректер сияқты рухты көрді: бұл ақылсыздық пен ұғымсыздық мәселесі. Пайғамбарлар өздерінің "жел" деп аталатын құдайлық немесе мистикалық "жел" деп аталатын сөздерін естігендіктен және осындай көріністерге ие болатындай етіп жаратылғандықтан, шыршаның рухтандырылуы болды. Сэмюэл Тейлор Колридждің шабыт туралы жазбалары ең әсерлі болды, ал оның "Эолия арфасы" романтиктер поэзияны құдайлық желдің пассивті қабылдауы мен табиғи арналануымен салыстырып жазатын көптеген өлеңдердің ең жақсысы болды. Ол Құбыла ханның шығармашылығы туралы айтып берген әңгімесі ақынды жазушының деңгейіне түсіреді. Уильям Батлер Йейтс кейіннен автоматты жазуды тәжірибеден өткізеді және бағалайды. Шығармашылық - бұл дарындылықтың дәлелі, ал дарындылық - ақынның мақтанатын нәрсесі, тіпті оны өзі жаратқанын айта алмаса да.
Модернисттік және заманауи ұғымдар
Зигмунд Фрейд пен басқа да психологтар суретшінің ішкі жан дүниесінен шабыт алды. Суретшінің илхам көзі шешілмеген психологиялық қақтығыстан немесе балалық шақтағы жарақаттан туындаған. Сонымен қатар, шабыт тікелей санадан шыға алады. Романтикалық гений теориясы мен "поэтикалық шатасу" деген ұғымды қайта жаңғыртқандай, Фрейд суретшілерді ерекше, әрі жараланған деп қарастырды. Фрейд рухты санадан тыс ойлаудың құралы деп санағандықтан, сюрреалистік суретшілер сол рухтың түрін іздеп, арман күнделіктеріне, автоматты жазуға, "Уиджа" тақтасына және поэзияға жүгінді. Олар бұл суретті өнердің шынайы көзі деп санайтын. Карл Густав Юнгтың илхам теориясы романтикалық илхам ұғымының екінші жағын жанама түрде қайталады, суретші - бұл жеке тәжірибеден тыс, тұлғасыз нәрсеге бейімделген адам: нәсілдік естелік немесе "Психопоэзия" тәжірибесі. Материалистік теориялар тағы да ішкі және сыртқы көздер арасында айырмашылықтарға ие. Карл Маркс бұл тақырыпты тікелей қарастырмаған, бірақ марксистік өнер теориясы оны экономикалық база мен экономикалық суперструктуралық позициялар арасындағы сүріністің көрінісі ретінде немесе бәсекелесетін идеологиялардың беймәлім диалогы ретінде немесе билеуші тап идеологиясындағы "жарықтың" пайдаланылуы ретінде қарастырады. Сондықтан, совет реализмі сияқты толық марксистік өнер мектептері болған жерде "илхам алған" суретші немесе ақын ең сыныпты саналы суретші немесе ақын болды, ал "формализм" декадент ретінде ашық түрде қабылданды (мысалы, Сергей Эйзенштейннің соңғы фильмдері "формалистік қателік" деп айыпталды). Марксизм марксистік мектептерден тыс, марксизмде суретшінің немесе ақынның таптық санасына баса назар аударылады, бірақ Фредерик Джеймсон "саяси санасыз" деп атаған нәрсеге орын берді. Алайда, әр жағдайда суретшінің сыртқы дағдарыстың белгілерін қабылдауға бейімделгендігі әсер етеді. Қазіргі психологияда илхам жиі зерттелмейді, бірақ ол жалпы ішкі процесс ретінде қарастырылады. Алайда, әр көзқарас бойынша, эмпирикалық немесе мистикалық болсын, илхам өзінің табиғаты бойынша бақылаудан тыс. Илхам туралы қазіргі заманғы зерттеудің мысалы - Такеши Окада мен Кентаро Ишибасидің 2016 жылы "Когнитивтік ғылым" атты көпсалалы журналда жарияланған зерттеуі. Үш бөлімнен тұратын зерттеуде жапондық студенттерден топтар өздерінің шығармашылық қабілеттерін көбейту үшін сурет шығармаларын көшіріп алуды немесе оларды қарапайым сурет салуды сұраған. Бірінші және екінші эксперименттің нәтижелері көрсеткендей, сурет шығармаларын көшіру студенттерге сапалы ерекшеліктері бар шығармашылық суреттерді жасауға мүмкіндік берді, бірақ үлгіде - "илхам" студенттерге таныс емес стильді көрсеткен кезде ғана. Үшінші тәжірибеде бейтаныс әсерді ойлау оны көшірумен бірдей әсер беретінін көрсетті. Окада мен Ишибасидің пікірінше, бұл таныс емес мысалдар студенттердің шығармашылығын жеңілдетуге мүмкіндік берді, өйткені олар студенттердің сурет салуға деген көзқарасын сынады. Алайда олар өздерінің нәтижелерін кәсіби суретшілерге де жалпылай алатыны анық емес екенін мойындайды, бірақ олар басқа суретшілердің шығармаларын кеңінен еліктеген Пабло Пикассо мен Винсент ван Гогтың мысалдарын келтіреді, бұл "еліктеу тіпті мамандар үшін де шығармашылықтың тиімді қозғаушы күші" деп болжауы мүмкін.