Кіріспе
XVIII ғасырдың аяғындағы француз өнертапқышы Клод Шапп (klod ʃap; 25 желтоқсан 1763 – 23 қаңтар 1805) 1792 жылы Францияның бүкіл аумағына тараған практикалық семафор жүйесін ұсынған француз өнертапқышы болды. Оның жүйесі бірінен-бірі көрінетін бірнеше мұнаралардан тұрды, әр мұнарада екі иінтірегі бар ағаш бағана орналасқан, олардың иінтіректерi әртүрлі жағдайларға қойылатын болды. Мұнарадағы оператор қолдарды белгілі бір ретпен жылжытып, семафор кодын пайдаланып мәтіндік хабарламаларды жіберді. Келесі мұнарадағы оператор телескоп арқылы хабарламаны оқып, оны келесі мұнараға жеткізді. Бұл өнеркәсіптік дәуірдегі алғашқы практикалық телекоммуникация жүйесі болды және 1850 жылдарға дейін қолданылды, содан кейін оны электр телеграф жүйелері ығыстырды.
Claude Chappe (klod ʃap; 25 December 1763 – 23 January 1805) was a French inventor who in 1792 demonstrated a practical semaphore system that eventually spanned all of France. His system consisted of a series of towers, each within line of sight of others, each supporting a wooden mast with two crossarms on pivots that could be placed in various positions. The operator in a tower moved the arms to a sequence of positions, spelling out text messages in semaphore code. The operator in the next tower read the message through a telescope, then passed it on to the next tower. This was the first practical telecommunications system of the industrial age, and was used until the 1850s when electric telegraph systems replaced it.
Ерте өмір
Клод Шаппе Францияның Сарт департаментіндегі Брулон қаласында дүниеге келген. Ол Лаваль қаласының корольдік жерлерінің интенданты Игнас Шаппе мен оның әйелі Мари Девернейдің ұлы еді. Ол діни қызметке дайындалған, бірақ Франция революциясы кезінде қызметінен айырылған. Руан қаласындағы Пьер Корнель лицейінде білім алған. Оның әйелінің інісі – 1761 және 1769 жылдары Венераның транзитін бақылаған әйгілі астроном Жан Батист Шапп д’Отерош болған. Клод жастығында алғаш оқыған кітабы – оның әйелінің інісінің 1761 жылғы «Сібір саяхаты» атты күнделігі еді. Оның бауырласы Абрахам: «Осы кітап оған физикалық ғылымдарға қызығушылықты күшейтті. Осы сәттен бастап оның барлық оқулары мен ойын-сауықтары осы салаға бағытталды» деген. Астроном әйелінің інісінің арқасында Клод телескоптардың қасиеттерін де білуі мүмкін. Ол төрт жұмыссыз бауырласымен бірге семафорлық байланыс стансаларының практикалық жүйесін жасауға кірісті, бұл идея ежелгі заманнан бері болған, бірақ ешқашан іске аспаған еді. Клодтың бауырласы Игнас Шаппе (1760–1829) Франция революциясы кезінде Заң шығару жиналысының мүшесі болды. Оның көмегімен жиналыс Парижден Лилль қаласына дейін (он бес станса, шамамен 120 миль) байланыс желісін салу туралы ұсынысты мақұлдады, бұл желі соғыстан түсетін хабарларды жеткізуге арналған еді. Шаппе бауырлары тәжірибе жүзінде тағанның бұрыштарын панельдердің болуы немесе болмауынан гөрі анықтау оңай екенін анықтады. Олардың соңғы дизайнында бір-бірімен қиылысатын екі қол болды. Әр қолдың жеті позициясы болды, ал қиылысқан бөлікте тағы төрт позиция болды, бұл 196 түрлі комбинацияға мүмкіндік берді. Қолдар үштен отыз футқа дейін ұзын, қара және салмақты теңестірілген, оларды тек екі тұтқамен жылжытуға болады. Қолдарға орнатылған шамдар түнгі уақытта пайдалануға ыңғайсыз болып шықты. Байланыс мұнаралары 12-ден 25 шақырымға дейін арақашықтықта орналастырылды. Әрбір мұнарада байланыс желісінің бойымен жоғары да, төмен де бағытталған телескоп болды. Шаппе бастапқыда өзінің өнертабын тахиграф («тез жазушы») деп атады. Алайда, армия француз мемлекет қайраткері Андре Франсуа Мио де Мелитоның тапқан «телеграф» («алыстан жазушы») сөзін қолдануды жөн көрді. Бүгінде бұл жүйені кейінгі телеграф жүйелерінен ажырату үшін француз тілінде Шаппе телеграфы деп атайды. Бұл атау грек сөздерінен – σῆμα (sêma, «белгі») және φορός (phorós, «тасымалдау») немесе φορά (phorá, «тасымалдау») және φέρειν (phérein, «әкелу») шыққан. 1794 жылы Париж мен Лилль арасында алғашқы хабарлар сәтті жіберілді. 1794 жылы семафор желісі париждіктерге Конде-сюр-л’Эскоттың австриялықтардан алынғанын хабарлады, бұл оқиға болғаннан кейін бір сағаттан да аз уақыт өткен соң жеткізілді. Басқа да желілер салынды, соның ішінде Парижден Тулонға дейінгі желі де. Бұл жүйе басқа еуропалық мемлекеттерде кеңінен көшірілді және Наполеон оны өзінің империясы мен әскерін үйлестіру үшін пайдаланды. Ол аурудан депрессияға түскенін және бәсекелестерінің оның әскери семафор жүйелерінен плагиат жасағанын айтқандары туралы әңгімелер болды. 1824 жылы Игнас Шаппе семафор желісін тауар бағасы сияқты коммерциялық хабарлар үшін пайдалануға қызығушылықты арттыруға тырысты, бірақ бизнес қауымдастығы қарсылық көрсетті. 1844 жылдан бастап Франция үкіметі электрлік телеграф желілерінің жаңа жүйесін сынақтан өткізуді қаржылады және 1846 жылы Шаппе телеграфының орнын толық ауыстыруға міндеттенді. Көптеген замандастары сымды кесіп, байланыс желісін бұзудың оңай екендігі туралы ескертті. Француз телеграфының кең таралуы оның орнын ауыстыруға біраз уақыт кеткенін білдірді. Екі жүйе шамамен он жыл бойы бірге жұмыс істеді. Шаппе телеграфы арқылы жіберілген соңғы хабарлардың бірі 1855 жылы Севастопольдің түсуі туралы хабар болды.
Танымал мәдениет
Шапп семафоры Александр Дюманың «Конт Монте-Кристо» романында маңызды рөлде ойнайды. Конт төмен жалақы алатын операторға жалған хабар жіберу үшін пара береді.
Ескерткіштер
Париждің 18-ші округіндегі Шапп көшесі Шапптың құрметіне аталған. Оның қоладан жасалған мүсіні Париждегі Рю-дю-Бак және Распель бульварының қиылысында орнатылған болатын. Көптеген мүсіндер Гитлерді ашуландырғандықтан, ол 1941 немесе 1942 жылы Паризді нацистер басып алған кезде алынып, қайтадан ерітілді.