Кіріспе
134 44 б.з.д. саяси тұрақсыздық Рим республикасынан империяға көшуге әкелді Рим республикасының дағдарысы шамамен б.з.д. Дағдарыстың себептері мен атрибуттары ондаған жылдар бойы өзгерді, соның ішінде құлдықтың түрлері, қарақшылық, ішкі және сыртқы соғыстар, төбелескен сыбайлас жемқорлық, жер реформасы, жаңа азапты жазалар, Рим азаматтығының кеңейуі, тіпті Рим әскерінің құрамындағы өзгерістер. Қазіргі ғалымдар да дағдарыстың сипаты туралы келіспейді. Дәстүр бойынша, азаматтықтың кеңейтуіне (оның барлық құқықтары, артықшылықтары мен міндеттерімен) қазіргі заманғы Салуст, қазіргі Гиббон және олардың мектептерінің басқалары, ежелгі де, заманауи де, теріс қарады, өйткені ол ішкі келіспеушілікке, Римнің итальяндық одақтастарымен дауларға, құл көтерілістеріне және тәртіпсіздіктерге әкелді. Алайда, басқа ғалымдар Республиканың res publica халықтың негізгі нәрсесі болғанын, кедейлер мен құқығынан айырылғандарды заңды және заңды наразылықтарын жоюға тырысқаны үшін кінәлай алмайтындығын дәлелдеді. Алайда Ливийдің "Рим тарихы" атты еңбегінде жазылған пікірлеріне сүйене отырып, олар римдіктер өздерінің жаулап алулары арқылы "адамгершілікке зиян келтірген" деп, өз бостандығынан айырылды деп мәлімдейді.
The crisis of the Roman Republic was an extended period of political instability and social unrest from about c. 133 BC to 44 BC that culminated in the demise of the Roman Republic and the advent of the Roman Empire. The causes and attributes of the crisis changed throughout the decades, including the forms of slavery, brigandage, wars internal and external, overwhelming corruption, land reform, the invention of excruciating new punishments, the expansion of Roman citizenship, and even the changing composition of the Roman army. Modern scholars also disagree about the nature of the crisis. Traditionally, the expansion of citizenship (with all its rights, privileges, and duties) was looked upon negatively by the contemporary Sallust, the modern Gibbon, and others of their respective schools, both ancient and modern, because it caused internal dissension, disputes with Rome's Italian allies, slave revolts, and riots. However, other scholars have argued that as the Republic was meant to be res publica – the essential thing of the people – the poor and disenfranchised cannot be blamed for trying to redress their legitimate and legal grievances. However, referencing Livy's opinion in his History of Rome, they assert that Romans lost liberty through their own conquests' "morally undermining consequences."
Ерте басталған уақытқа қатысты дәлелдер (б.з.д.
Фон Унгерн Стернберг нақты басталу күнін б.з.д. 10 желтоқсан 134 жылы Тиберий Гракхтың трибун ретінде тұңғыш рет тағайындалуымен немесе б.з.д. Александриялық Аппиан бұл саяси дағдарыстың "Римдегі азаматтық соғыстардың басталуы" болғанын жазды. Вельеус Греконың б.з.б. 133 жылы трибун болып қайта сайлануға үміткер болғанын, оның толқындар мен дау-дамайларға әкелгенін, дағдарыстың басталғанын айтты: Кез келген жағдайда, 133 жылы Тиберий Греконың өлтірілуі "Рим тарихындағы бұрылыс нүктесі және Рим Республикасының дағдарысының басталуы" болды. Барбет С. Спат "Соңғы Рим Республикасының басындағы Гракхан дағдарысына" ерекше назар аударған. Ник Филдс өзінің танымал тарихында Спартактың тарихының басталу күні деп 135 жылы Сицилиядағы Бірінші құл соғысының басталуы деп айтады. Филдс: Италиядағы құлдардың көтерілісі Спартактың қол астында ең жақсы ұйымдастырылған болуы мүмкін, бірақ бұл өзінің түрінде бірінші емес еді. Римде құлдардың көтерілісі болған, сондықтан Спартак олардың қателіктерін пайдаланған. Римнің жақын маңдағы итальяндық одақтастары оның билігіне қарсы көтерілгенде, Әлеуметтік соғыстың басталуы (б.з.д. Филдс сондай-ақ 82 жылы біздің заманымызға дейінгі Коллин қақпасының шайқасында, Сулла мен Гай Маридің жақтастары арасындағы соғыстың шыңы болған Самниттік ұрыста жағдайдың нашарлап кеткенін айтады. Барри Штраус дағдарыс шын мәнінде б.з.д. 73 жылы "Спартак соғысымен" басталғанын айтады, өйткені қауіптер бағаланбағандықтан, "Рим дағдарысқа ортақшылықпен қарады".
In any case, the assassination of Tiberius Gracchus in 133 BC marked "a turning point in Roman history and the beginning of the crisis of the Roman Republic." Barbette S. Spaeth specifically refers to "the Gracchan crisis at the beginning of the Late Roman Republic ". Nic Fields, in his popular history of Spartacus, argues for a start date of 135 BC with the beginning of the First Servile War in Sicily. Fields asserts:
The rebellion of the slaves in Italy under Spartacus may have been the best organized, but it was not the first of its kind. There had been other rebellions of slaves that afflicted Rome, and we may assume that Spartacus was wise enough to profit by their mistakes. The start of the Social War (91–87 BC), when Rome's nearby Italian allies rebelled against her rule, may be thought of as the beginning of the end of the Republic. Fields also suggests that things got much worse with the Samnite engagement at the Battle of the Colline Gate in 82 BC, the climax of the war between Sulla and the supporters of Gaius Marius. Barry Strauss argues that the crisis really started with "The Spartacus War" in 73 BC, adding that, because the dangers were unappreciated, "Rome faced the crisis with mediocrities".
Кейінгі басталу күніне (69 - 44 б.д.) арналған дәлелдер
Полио мен Рональд Сайм Кризисті тек Юлий Цезарьдің 60 жылынан бастап белгілейді. Римдік Италияның солтүстік шекарасын белгілейтін өзен - Рубиконды Цезарь өзінің әскерімен б.з.д. 49 жылы Рим заңдарын өрескел бұзғаны Республиканың қайтып оралмайтын нүктесі болды, бұл туралы көптеген кітаптарда жазылған, соның ішінде Том Холландтың Рубикон: Рим Республикасының соңғы жылдары .
Аяқтау мерзіміне қатысты дәлелдер (б.з.д 49-27 жылдар)
Дағдарыстың соңы да осылай болуы мүмкін, я болмаса, Юлий Цезардың 44 жылы 15 наурыздағы қазасынан бастап, ол және Сулла "Республика үкіметін жою үшін" көп нәрсе жасағаннан кейін, немесе Октавианға 27 жылы Сенат Август атағын берген кезде, Рим империясының басталуын белгілеп. Соңы б.з.б. 49 жылы Юлий Цезарь конституциялық реформалар жасаған уақытқа дейін де болуы мүмкін.
Тарих
Екінші Пуни соғысынан кейін табыстың теңсіздігі қатты артты. Жер иелері болған шаруалар ұзағырақ науқандарға қатысып, әскери қызметке шақырылатын болса, олардың фермалары мен үйлері банкротқа ұшырады. Римнің үлкен жеңістері Италияға көптеген құл әкелді. Елеулі минералды байлық халыққа теңсіз бөлінді; Рим қаласының өзі байлық пен көлемде едәуір кеңейді; Италияға жаулап әкелінген құлдарды босату да қалалар мен ауылдардағы кедейлердің санын ұлғайтады. Республика, қазіргі тарихшыларға түсініксіз себептермен, б.з.д. 177 жылы Италияда Рим колонияларын тұрақты түрде құруды тоқтатты; бұл колониялардың негізгі функцияларының бірі қала және ауыл кедейлерін жерлеу, жер иелері фермерлерінің жобалық қорын ұлғайту, сондай-ақ төменгі сыныптарға экономикалық мүмкіндіктер беру болды.
Саяси зорлық-зомбылық
133 жылы Тиберий Гракхтың трибунаты республика конституциясының ұзақ уақыт бойы қалыптасқан нормаларының бұзылуына әкелді. Гракх жер реформасын жүргізу үшін заң шығаруда сәтті болды, бірақ тек Маркус Октавиус - Гракхпен бір жылы трибунның халық қолдаған үстемдікпен вето қоюға тырысқан нормаларды бұзуы арқылы ғана. Гракхтың заңдары ескі аристократияның әлеуметтік-саяси билігіне қарсы шығып, олардың экономикалық мүдделерін құртты. Октавиус жасаған алғашқы конституциялық емес әрекеттер Гракхтың да жаңа нормаларды бұзатын әрекеттерге баруына себеп болды, бұл республикалық нормалардың одан да үлкен бұзылуына әкеледі. Тиберий Гракхтың плебб трибуны ретінде екінші мерзімге тағайындалуына қарсы болған әрекеті, сол кездегі понтификс максимусы Сципион Насиканың жеке азамат ретінде және консул мен заңгер Публий Муций Скеволаның кеңесіне қарсы әрекет еткенін білдірді. Сенаттың күш қолдануы саяси мақсаттар үшін күш қолдануды заңдылыққа айналдырды. Саяси зорлық-зомбылық негізінен орта республиканың тұрақтылығын тудырған дәстүрлі республикалық нормалардың саяси актерлер арасындағы қақтығыстарды шешуге қабілетсіз екенін көрсетті. Бұрынғы қастандықтарға кек алу үшін өлім-жітімге итермелеумен қатар, қайталанатын оқиғалар қазіргі саяси жүйенің күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді шешуге қабілетсіздігін көрсетті. Саяси зорлық-зомбылық әртүрлі саяси көзқарастағы азаматтарды одан әрі бөлді және сенаторлардың - тіпті заңды атқарушы билігі жоқ сенаторлардың да - белгілі бір саяси нанымдарға ие болған азаматтарды үндетпеу үшін күш қолдануы мүмкін деген прецедентті құрады. Тиберий Гракхтың інісі Гай Гракх, кейіннен трибунатқа қайта-қайта тағайындалып, осыған ұқсас кеңейтілген реформаларды қабылдады, сол сияқты зорлық-зомбылықпен қаза тапты. Консул Луций Опимийге сенаттың әскери күш қолдану (соның ішінде Криттен келген бірқатар шетелдік жалдамалылар) туралы өкілеттігі берілді. Саяси зорлық-зомбылық кезінде қаза тапқан азаматтар жау деп жарияланбаса да, бұл аристократияның зорлық-зомбылықты "саяси қатысуға, келіссөздерге және қолданыстағы нормалар белгілеген өлшемдер бойынша келісімге логикалық және тиімді альтернатива" деп сенгенін анық көрсетті. 100 жылы біздің заманымызға дейін белгілі болған әйгілі генерал Гай Мариустың алтыншы консулдығында саяси зорлық-зомбылық тағы да өршіді. Мариус осы уақытқа дейін бірнеше жыл бойы бірінен соң бірі консулды болды, себебі Кимбрий соғысының тікелей болуы. Бұл бірінен соң бірі келетін консулдықтар консулдықтар арасында он жыл болуды талап ететін Рим заңын бұзған, бұл негізінен нормаларға негізделген конституцияны одан әрі әлсіретті. 100 жылы б.з.д. көптеген қарулы топтар, мүмкін отаршылдар деп аталатын, көшедегі зорлық-зомбылықпен айналысты. Сондай-ақ, жоғары лауазымға үміткер Гай Меммиус та өлтірілді. Мариус консулды зорлық-зомбылықты басуға шақырды, ол оны едәуір күш пен әскери күшпен бағындырды. Оның жерсіз легионерлері дауыс беруге тікелей әсер етті, өйткені олар меншік талаптарына сай келмегендіктен өздері дауыс бере алмады, бірақ олар мүмкін болғандарды қорқыта алды.
Сулланың азаматтық соғысы
Римнің итальяндық одақтастары мен лоялистер арасындағы азаматтық соғыс сипатын алған әлеуметтік соғыс аяқталғаннан кейін, Рим барлық итальяндық қауымдастықтарға азаматтықты беру арқылы шешілді, мемлекеттің алдында тұрған басты мәселе итальяндықтарды Римнің саяси жүйесіне қалай кіріктіру керек болды. 88 жылы трибун Публий Сулпиций Руф итальяндықтарға үлкен саяси құқықтар беретін заң қабылдауға тырысты; бұл заңнамалық бағдарламаға енгізілген толықтырулардың бірі алдағы Бірінші Митрида соғысына басшылықты Сулладан саясатқа қайта кіріскен Гай Мариға беруді қамтиды. Флоэрдің айтуынша, "Сулпиций Мариустың мансабын алға жылжытуға келісіп, Римдегі саяси аренаны бақылауға және реформаларын" қабылдауға тырысуы үшін республикалық нормаларды бір жағына тастауға шешім қабылдады. Сулланы қайта шақыру әрекеттері оның сол кезде бұрын-соңды болмаған және күтпеген Римге Нулада (Неапольдің жанында) қоныстанған әскерімен жорыққа шығуына әкелді. Бұл таңдау күш қолдану туралы кез келген республикалық нормаларды құлатты. Римге алғашқы жорығында (оның тағы да басып кірерісі) ол өзінің саяси қарсыластарының бірқатарын мемлекет жауы деп жариялап, оларды өлтіруге бұйрық берді. Мариус Африкадағы достық колонияларына қашып кетеді. Солпиций өлтірілді. Ол сондай-ақ екі жаңа консулды тағайындады және Митридатқа қарсы жорыққа шықпай тұрып, конституцияның үлкен реформаларын қылышпен күштеп жасады. Сулла Митридатпен соғысып жатқанда, Люций Корнелий Цинна сайлаулар мен азаматтық өмірдің басқа да бөліктерін бақылап, ішкі Рим саясатына үстемдік етті. Цинна мен оның партизандары Сулланың достары емес еді: олар Римдегі Сулланың үйін қиратып, оның командасын қайтарып алды және отбасын қаладан қашуға мәжбүр етті. Цинна өзі үш рет бірігіп консулдыққа сайланды; ол саяси қарсыластарын тазартып, олардың бастарын форумдағы рострада көрсетті. Соғыс кезінде Рим Митридатқа қарсы екі әскерді шығарды: бірі Сулланың қол астында, екіншісі Сулла мен Митридатқа қарсы соғысты. 82 жылы Митридатпен кеңпейілдікпен келісім жасасқаннан кейін, Сулла өзінің әскерінің басында қалаға қайта оралды. Азамат соғысында жеңіске жетіп, республиканы мыңдаған саяси қарсыластары мен "душмандарынан" тазартқаннан кейін (олардың көбісі байлығы үшін нысанаға алынды), ол Ассамблеяны оны конституцияны реттеу үшін диктатор етуге мәжбүр етті, белгісіз мерзімге. Сулла сондай-ақ заңдық кедергілерді де құрды, олар қырық жылдан кейін Юлий Цезарь диктатурасы кезінде ғана алынып тасталды, ол өлтіруге бұйрық бергендердің туыстарының саяси қатысуына қарсы болды. Осылайша, бұрын-соңды болмаған зорлық-зомбылықпен, Сулла мемлекетті тек қана қолға алмады, сонымен қатар оны өз бақылауында ұстады, Сципион Насика мен Гай Мариус сияқты, екеуі де күш қолданғаннан кейін тез арада ықпалын жоғалтты. Сулланың диктатурасы орта республикадағы консенсустық негізде сенаторлық шешім қабылдау мәдениетін жойды. Бұл мәдениетті өмір сүрген және қайта жаңғыртқан көптеген адамдарды тазалау арқылы. Жалпы, Сулланың диктаторлық реформалары саяси билікті Сенат пен аристократиялық жиналыстарға шоғырландыруға тырысты, сонымен бірге трибун мен плебейлік кеңестің кедергілік және заңнамалық өкілеттіктерін азайтуға тырысты. Осы мақсатта ол Ассамблеяға ұсынылған барлық заң жобаларын алдымен Сенат бекітуін талап етті, трибуниция ветосын тек мейірімділік туралы жеке өтініштер мәселелеріне ғана шектеді және трибун болып сайланған ер адамдарға барлық басқа магистратуралардан тыйым салынады. Соңғы ереже трибунат өкілеттігінен айырудан басқа, амбициялық жастардың бұл лауазымға ұмтылуына жол бермеуді көздеді. Сулла сонымен қатар итальяндық ауылдардан көптеген атшыларды көтермелеу арқылы және жыл сайын сайланатын 20 квесторды сенатқа автоматты түрде енгізу арқылы сенатты тұрақты түрде кеңейтті. Сенаторлық сынып жаңадан құрылған тұрақты соттардың қызметкерлеріне дейін кеңейтілді. Бұл реформалар құқықтық жүйені ресмилендіру мен нығайту үшін жасалды, сондықтан саяси ойыншылар тым көп билікпен пайда болудан сақталды, сондай-ақ оларды кеңейтілген сенаторлық сыныпқа есеп беру үшін жасалды. Ол сондай-ақ курсус-хонорумды дәрежелі түрде ресмилендірді, бұл жерде лауазымның сатысы мен оған байланысты жас талаптары нақты көрсетілген. Одан кейін, әкімшілікке көмектесу үшін, ол квесторалардың санын 20 -ға дейін екі есе арттырды және тағы екі преторды қосты; магистраттардың саныны�...
Республиканың құлдырауы
Республиканың соңғы кезеңінде бұрын билік басындағы институттар сенім мен беделін жоғалтты. Мысалы, Сенатқа Суллан реформалары аристократиялық тапты қалада қалғандар мен шетелде жоғары лауазымға көтерілгендер арасында қатты бөліп, римдіктер арасындағы таптық бөлінуді одан әрі арттырды, тіпті ең жоғары деңгейде. Бұдан басқа, республиканың соңғы кезеңінде әскерилердің үстемдігі, генерал мен оның әскерлері арасындағы өзара байланыстың нығаюы, олардың ұзақ мерзімді қызмет етуі және әскерлердің зейнеткерлік жасқа шыққан кездегі жағдайына байланысты, сонымен қатар, орталық үкімет тарапынан кедергілер туындауы, көптеген қанағаттанбаған сарбаздарды мемлекетке қарсы қару алуға дайын етті. Бұған саяси өзгерістерге кедергі келтіру немесе оны мәжбүрлеу құралы ретінде зорлық-зомбылықты институционализациялауды қосу (мысалы, Гракки мен Сулланың диктатурасының өлімі), республика Сенаттың, Римдегі жиналыстар мен промагистраттардың арасындағы бұрынғыдан да зорлық-зомбылық және анархиялық күреске ұшырады. Тіпті б.з.д. 60-жылдардың басында саяси зорлық-зомбылық қайтадан өршій бастады, 66 және 63 жылдар аралығында жыл сайын консулдық сайлауларда тәртіпсіздіктер байқалды. Сол жылы консул болған Цицероннан көп естіген Катилиннің көтерілісі азаматтардың сотқа жүгіну құқығын бұзу арқылы және Рим үкіметінің өз азаматтарымен қарым-қатынасына өлім жазасын енгізу арқылы басылды. Суллан реформаларынан бері республика саясатының анархиясы аграрлық реформаны, тыйым салынған отбасылардың азаматтық мүмкіндігі шектеулілігін немесе Мариан мен Сулланның жақтастарының арасындағы қарқынды фракцияларды шешуге ештеңе жасамады. Осы кезең ішінде Помпейдің шығыстағы бірнеше жылдық ерекше командалары оны бай және күшті етті; 62 жылы қайтып оралуы республикалық жүйе аясында қарастырылмады: оның жетістіктері мойындалмады, бірақ оны одан әрі жеңіске жету үшін қаладан шығаруға болмайды. Оның ерекше жағдайы "сенаттың және сот төрешілерінің үйде бақылай алмайтын өзгермелі жағдайды" тудырды. Цицеронның консулдық қызметі мен Помпейдің үлкен әскери табыстары республиканың заң кодекстеріне қарсы шықты, олар амбицияны ұстап, сотты соттарға қалдыруға бағытталған. 59 жылы Римде тәртіп пен тыныштықты қалпына келтіру үшін мемлекет бірінші триумвираттың үш адамы - Цезарь, Красс және Помпейдің үстемдігімен толықтай қамтамасыз етілмеді. Бірінші "триумвират" сайлауды бақылау, үнемі қызметте болу және ұзақ мерзімге өздерінің саяси иммунитеті арқылы заңды бұзу арқылы республикалық саясатта үстем болды. Бұл саяси билік басқа билеушілерге қатты үстемдік жүргізді, сондықтан олар өздерінің саясатына қарсылық білдіруге немесе қарсылық білдіруге дайын емес еді. Саяси зорлық-зомбылық да, хаотикалық да болды: 50-ші жылдардың ортасында Публий Клодий Пулхер мен Тит Анний Милоның бақылауындағы көше бандиттерінің дуэлімен пайда болған толық анархия 50-ші жылдары бірнеше рет рет консулдық сайлаудың алдын алды. Сенаттың үйін қирату және зорлық-зомбылықтың өршуі жалғасты, өйткені Помпей тек сенаттың кеңесуінсіз, б.з.д. Қаланың Помпейдің билігі мен қайта-қайта саяси арамдықтар Цезарьді өзі бейтарап соттарға және әділетсіз заңдарға бағынғысы келмейтінін білдірді, бұл Цезарьдің азаматтық соғысын бастады. Кейбір ғалымдар Рим империясының тұңғыш мемлекетінің құрылуы туралы пікірлерін жоққа шығарады. Цезарь жеңістен кейін, ол 44 жылы Либераторлардың қолынан қаза тапқанға дейін диктаторлық режимді басқарды. Цезарь фракциясы тез арада мемлекетті басқаруға қол жеткізді, Екінші триумвиратты (Цезарьдің асырап алған ұлы Октавиан мен диктатордың екі маңызды жақтастары Марк Антоний мен Марк Эмилий Лепидтен тұратын) құрды, саяси жауларын тазартты және азаттықпен азаматтық соғыста филиппи шайқасында өлтірушілерді жеңілді. Екінші триумвират өзара келісетін шешімге келе алмады; бұл республиканың соңғы азаматтық соғысына әкелді, бұл соғыста промагистраттық губернаторлар мен олардың әскерлері жеңіске жетті және осылайша республиканы тұрақты түрде құрды. Октавиан, қазіргі Август, алғашқы Рим императоры болды және олигархиялық республиканы автократиялық Рим империясына айналдырды.
Ақпарат көздері және қосымша оқу
2003 жылы, 2009 жылы қайта басылды.