Кіріспе

Ағылшын драматургы (1971–1999)

Сара Кейн (3 ақпан 1971 – 20 ақпан 1999) – ағылшын драматургы, сценарист және театр режиссері. Ол құтқарушы махаббат, жыныстық құштарлық, азап, физикалық және психологиялық қиыншылықтар, сондай-ақ өлім туралы пьесаларымен танымал. Олардың поэтикалық күштілігімен, тілдің лакониктігімен, театрлық форманы зерттеумен және оның ерте туындыларындағы экстремалды және зорлық-зомбылыққа толы сахналық көріністерімен ерекшеленеді. Кейн өзі және оның туындыларын зерттеушілер, мысалы Грэм Сондерс, оның шабыт көздерінің бірі экспрессионистік театр және Якоб трагедиясы екенін айтты. Сыншы Алекс Сиерц оның туындыларын "in yer face theatre" деп аталатын конфронтациялық стильдегі және сезімтал драманың бір бөлігі деп қарастырды. Сиерц бастапқыда Кейнді "[1990-шы жылдардағы] ең жарқын 'in yer face' жазушысы" деп атады, бірақ кейіннен 2009 жылы ол бастапқыда "ол 1990-шы жылдардың ортасындағы жаңа жазудың өкілі деп ойласам да", "уақыт өте келе ол одан да ерекше болып көрінеді" деді. Кейннің жарияланған туындыларына бес пьеса, "Skin" атты қысқа фильм және "The Guardian" газетінде жарияланған екі мақала кіреді.

Өмір

Брентвудта (Эссекс) туған және евангелистік ата-анасымен өскен Кейн жасөспін шағында шын ниетті христиан болған. Бірақ кейіннен ол бұл сенімдерін қабылдамайтын болды. Шенфилд орта мектебін бітірген соң, ол Бристоль университетінде театр өнерін оқып, 1992 жылы тәмамдады. Одан кейін драматург Дэвид Эдгар басшылығымен Бирмингем университетінде пьеса жазу бойынша магистрлік бағдарламасын аяқтады. Ол Джереми Уэллердің "Mad" спектаклін "өмірімді өзгертетін жалғыз театр туындысы" деп бағалады. Кейн ересек өмірінің барысында үздіксіз жазып тұрды. Бір жыл бойы ол жаңа туындыларды қолдаумен айналысатын Paines Plough театр компаниясында жазушы ретінде жұмыс істеді, онда ол басқа жазушыларды белсенді түрде ынталандырды. Осыған дейін ол қысқа мерзімге Лондонның Буш театрында әдеби қызметкер болып жұмыс істеген.

Депрессия және өз-өзіне қол жұмсау

Кейн көп жылдар бойы ауыр депрессиямен күресті және екі рет Лондонның Модсли ауруханасына өз еркімен жатты. Ол антидепрессанттарды тезіміздікпен ішті. Кейннің агенті Мел Кенионның айтуынша, Кейн оған "таблеткаларды ұнатпайтынын, себебі олар оның әлемге деген сезімталдығын күйдіреді, бұл, әрине, олардың тиіс болуы керек. Бірақ суретші ретінде, сезімталдық деңгейің төмендегенде, бұл өте қиын. Не істеуге болады? Еш нәрсеге құмарланып, уайымнан құтылу үшін таблетка ішуге бола ма? Бірақ уайым да бір жағынан білім береді, ал ол білім әлемді түсінуіңе, демек жазуыңа көмектеседі, бірақ сонымен бірге сен уайымды жоюды қалайсың. Ол үнемі осыны ойлап, салмақтап қарастырып отырды." "Федраның махаббаты" пьесасының депрессия тақырыбына қатысты сөйлескен Кейн: "өте темендеп кеткенде, қазіргі сәтте өмір сүру қабілеті пайда болады, себебі басқа ештеңе жоқ. Егер шындық сенің артыңда қалғандай сезілсең, не істеуге болады? Көптеген адамдар депрессияны бос екендік деп есептейді, бірақ шындығында ол соншалықты толы, әр нәрсе бір-бірін жояды. Күдіксіз сенім, жек көрусіз махаббат болмайды, онда не қалады?"

Алғашқы өзін-өзі өлтіруге әрекеті және одан кейінгі ауруханаға жатқызу

1999 жылдың 17 ақпанының таңертеңгі сағаттарында Кейн Брикстон ауданындағы пәтерінде 50 ұйқы таблеткасы және 150-ден астам антидепрессант таблеткасын қабылдап, өзіне қол жұмсауға әрекеттенді. Оның бірге тұратын достасы Дэвид Гибсон оянып, оның бөлмесіне кірмеу туралы қалдырылған хатын тапты. Гибсон Кейннің бөлмесіне кіргенде, оны есінен айрылған күйде тапты. Кейн Лондонның Корольдік колледж ауруханасына жеткізілді, онда екі психиатр оны жан сақтап, тексерді. Психиатрлардың бірі Найджел Тунсталл: "Кейннің өзін-өзі өлтіруге ниеттенгені анық болды, ол сәттілікке жетпегеніне қатты ренжіді және таң қалды" деді, сондай-ақ "Кингс колледж ауруханасында болғанда өзін-өзі өлтіру ниеті жоқ екенін айтты, бірақ болашақта міндетті түрде өзін-өзі өлтіретінін мәлімдеді" деді.

Өзін-өзі өлтіру

20 ақпан күні таңғы сағат 3:30-дан кейін медбике Кейннің аурухана төсегінде болмағанын байқады. Медбике Брунел бөлімшесінің дәретханасының есігін күшпен ашты, онда Кейннің денесі табылған еді. Кейн өз аяқ киімдерінің шнурларын дәретхана есігінің ішкі жағындағы ілгектен тігіп, өз өмірін өз қолымен аяқтаған. Ол қайтыс болғанда 28 жасқа толыпты. Өлімі бойынша сот отырысында, оның шамамен үш минут ішінде қайтыс болғаны айтылды.

Сот тергеушісінің тергеу

Саутварк сотының тергеушісі Кейннің өліміне себеп болған жағдайды анықтау үшін тергеу жүргізді. Сондай-ақ, елдегі театрлар құрмет көрсету белгісі ретінде шамдарын сөндірді. Кейннің агенті Мел Кенион: «Мен оның күйзеліске ұшырағанын ойламаймын, бұл одан да терең болды. Менің ойымша, ол экзистенциалдық үмітсіздік сезінген, бұл көптеген суретшілерді қозғайды». Кенионның сөздеріне драматург Энтони Нилсон қарсылық білдірді, ол The Guardian газетіне жазған хатында: «Үмітсіздікке ұшыраған ешкім «тікелей» өмір сүрмейді» және «Ақиқат оны өлтірмеді, өтірік өлтірді: зардап шеккен мидың құндылықсыздық пен бекершілік туралы сыбырлаған өтіріктері». Нилсон Кейннің депрессиясы «миға шабуыл жасайтын химиялық заттардың ақымақ және үзіліссіз толқындарының» салдары екенін болжады және «осы неврологиялық дауылдар талантты арттыруға емес, уақытты ысырап етуге, көруді шектеуге және көбінесе, мысалы, ең қайғылы, ең өзімшіл әрекеттерге әкеледі» деді. Кейн қайтыс болғаннан кейін сегіз күн өткен соң The Independent газеті Пол Гордонның «Суретші болу үшін өзін-өзі өлтірудің қажеті жоқ, бұл көмектеспейді» деген эссесін жариялады. Эсседе Гордон «біздің мәдениетіміздің шығармашылық пен депрессияны романтикалық бейнелеуінің» теріс әсері туралы пікір білдірді. Ол: «Жас драматург Сара Кейннің қайғылы өзін-өзі өлтіруі шығармашылық депрессияның мифологиясында өз орнын тапты: жас немесе қарт, бірақ жеке басының азабынан қоғамдық сұлулық жасайтын суретші» деп жазды. Ол өз шығармасын: «Сара Кейнді жеке танығандар ғана оны жоқтауы мүмкін. Ал қалғанымыз оның өліміне байланысты романтикалық идеяларға азырақ құлшынып, жыл сайын жеке адам ретінде де, қоғам ретінде де бізді ұятқа қалдыратын мыңдаған «атауы жоқ» өзін-өзі өлтірушілер туралы көбірек ойласақ болар еді» деп аяқтады. Драматург Харольд Пинтер Кейнді жеке таныған және оның өзін-өзі өлтіргенін естігенде таңғалмағанын айтты: «Ол бұл туралы көп айтты. Ол тек бұл оның тағдыры екенін айтты, мен оған: «Кел, кел! Құдай үшін!» дедім. Мен оның «Крейв» пьесасындағы: «Өлім – менің сүйіктіме, ол маған қоныс аударуды қалайды» деген сөзін есіме түсірдім. Бұл қандай керемет сөз, солай емес пе? Ол адамның адамгершіліксіздігін өте терең сезінді. Менің ойымша, осының бәрі оны ақыры өлтірді. Ол бұдан былай осы қанды нәрсеге шыдай алмады». Буш театрының көркемдік директоры Доминик Дромгул Кейнді бұрын театрдың әдеби серіктесі болған кезде таныған. Дромгул Кейннің өлімі «көптеген адамдардың басына қара бұлт іліп қойды. Көптеген ашу-ыза сезілді. Бізді сүйген нәрсесінен айырғандықтан оған ашу. Оны қорлағандарға ашу. [ ] оған көмектеспегендігіміз үшін ашу». Дромгул Кейнге басқалардың қалай қатыгездікпен қарағаны үшін ашуланғандығын жазды. Ол бұл ашудың «баспаға» емес, «күнәнің құнын өтеуге оңай» деп қарастырғанын, бірақ «кәсіби саладағы кейбір адамдарға» бағытталғандығын айтты. Ол оны пайдаланған деп мәлімдеді: «Көптеген қорқынышты жандар болды, олар Сараны өздері үшін батыл болуға мәжбүр етті. Ол олардың ашу-ызаға толы қиялдарын орындады. Сыныпта әрқашан басқалар қорқатын нәрселерді істейтін бір бала болады. Бұл олардың батылдықтары мен ерік-жігерінің ерекшелігі. Жақсы достар оған сол білімді өз пайдасына пайдалануға көмектеседі. Жаман достар оны ойын-сауық түрінде пайдаланады. «Оны ашады», «Оны қорлаушыға айт», «Өзіңді кес». Сараның осындай сезімдері бар еді. Ол сондай-ақ «Сара қайтыс болғаннан кейін бәріміз де сәл таңғаларлықтай болдық. Ол ескі үмітсіздікті, ауруды, жасөспірімдік қорқынышты оятты». Драматург Эдвард Бонд Кейнді жеке танып, онымен хат алмасып жүрді. Бонд Кейннің өзін-өзі өлтіруін театр туралы жазған түрлі очерктерінде атаған. 1999 жылғы очеркте (2000 жылы қайта қаралған) Бонд «Сара Кейнге төзімсіздікке қарсы тұруға тура келді. Сіз тек қана соғыс болатынына сенімді болған кезде ғана оны кейінге қалдыра аласыз. Әйтпесе, ол қашып кетеді. Сара Кейннің барлық әрекеті билікпен жасалды. Егер ол біздің театрда қарсыласуы мүмкін емес деп ойласа, себебі ол түсінік пен құралдарды жоғалтады, ол күтуге тәуекел ете алмайды. Оның орнына ол басқа жерде қойылды. Оның қаталдықпен күресудің әдісі – өлім, дәретхана және аяқ киімнің байламдары. Олар – біздің театр мен өміріміздің мәнсіздігіне, біздің жалған тәңірлерімізге қатысты оның пікірлері». 2000 жылы Бонд «Оның өзін-өзі өлтіруін түсіну керек. Ол өз ұрпағының ең дарынды драматургы болды. Ол өзін-өзі өлтірген, себебі ол клиникалық депрессияға ұшыраған. Бұл жазушы үшін нені білдіреді? Оның өлімі себепсіз болған жоқ, оның өмірінің ешқандай ынтасы болмады. Ол театрдың болашағын көрмеді, сондықтан өзінің де болашағын көрмеді. Бірақ театрдың болашағын көруге болады. Оның пьесалары мұндай театрдың қажеттілігін көрсетеді». 2021 жылы Бонд «[Кейн] жеке проблемалары болды, бірақ оны театр индустриясы жойды. Драма оның өмірлік байланысы болды, бірақ театр индустриясы оны өзін-өзі өлтіруге пайдаланған арқанға айналдырды».

Шығармалары

Кейн бастапқыда ақын болғысы келді, бірақ өзінің ойлары мен сезімдерін өлең арқылы жеткізе алмайтынын түсінді. Ол сахнаға қызығуын былай жазды: "Театр есте сақтамайды, осы себепті ол өнердің ең экзистенциалды түрі. Әлдеқашан осы үшін қайта-қайта келіп, қараңғы бөлмедегі біреудің санама өртетіндей бір бейне көрсетіп, жарыққа шығаратынына үміттенемін".

Жарылыс

Кейннің алғашқы пьесасы "Бласт" болды. Кейіннен Кейнге әсіресе ұнаған және оның ықпалы ретінде қарастырылатын басқа драматургтарға Сэмюэл Беккет, Говард Баркер және Георг Бюхнер кіреді, олардың пьесасы "Войцек"ті ол кейінірек (Gate Theatre, London 1997) режиссерлік етті. "Бласт" британдық баспасөзде қатты сынға түсті. Дегенмен, "Бласт" драматургтері Мартин Кримп, Гарольд Пинтер (оның досы болды), Кэрил Черчилль, оны "айқай-шулы емес, керісінше, нәзік пьеса" деп бағалады. Кейіннен ол отбасылық зорлық-зомбылық пен Босниядағы соғыс, сондай-ақ эмоционалдық және физикалық зорлық-зомбылық арасындағы параллельдерді көрсетті. Кейн былай деді: "Англиядағы оқшауланған зорлауға алып келетін көзқарас Босниядағы зорлау лагерлеріне, ал қоғамның еркектерден күткен мінез-құлқының логикалық салдары соғысқа тең." "Бласт" 2001 жылы Корольдік театр сахнасында қайта қойылды. Бұл қойылымның ассистент режиссері Джозеф Хилл Гиббинс былай деді: "Аргумент форма арқылы, "Бласт" пьесасындағы стильдердің өзгеруі арқылы жасалады. Ол Англияның солтүстігіндегі индустриалды қаланың декорациясын алып, кенеттен оқиғаны соғыс аймағына көшіру арқылы аргументті құрады." Бірінші сахнадағы сыншыл реализм Екінші сахнада "толығымен қиратылады". Критик Кен Урбан: "Кейн үшін тозақ метафизикалық емес: ол гиперреалистік, шындықтың күшейтілген нұсқасы."

Федраның махаббаты

Кейін Кейнге Лондонның Gate театры классикалық мәтін негізінде пьеса жазуды тапсырды. "Федраның махаббаты" классикалық драматург Сенеканың "Федра" пьесасына шала негізделген, бірақ заманауи ортада өрнектелген. Федраның өгей ұлы Ипполитке деген бақытсыз махаббаты туралы мифтің жаңаша жазылуында басты рөлді Федра емес, Ипполит сомдайды. Ипполиттің эмоционалдық қатыгездігі Федраны өзіне-өзі қол жұмсауға жетелейді. Кейн классикалық дәстүрді бұзып, сахнада зорлық-зомбылықты сипаттаудың орнына көрсетті. Пьесада Кейннің ең өткір және циникалық диалогтары кездеседі. Кейн оны "менің комедиям" деп атады. "Тазартылған" пьесасы Кейннің сахналық көрсетімдерінде "университет" деп сипатталған, бірақ садист Тинкердің қадағалауымен азаптау камерасы немесе концлагерь ретінде жұмыс істейтін орынға айналады. Онда жас әйел, оның ағасы, психикалық ауруы бар бала, гей жұп және стриптиз бишісі осы шектен тыс қатыгездік әлеміне енгізіледі, онда махаббатты білдірулер қатал сынақтан өтеді. Пьеса театр өнерінде мүмкін болатын шекті кеңейтеді: сахналық көрсетімдерде "күнбағыс еденнен өсіп, олардың бастарынан биікке шығады" және "егеуқұрттар Карлдың аяқтарын алып кетеді" сияқты суреттемелер бар. Бұл пьеса 2016 жылы Лондондағы Ұлттық театрда қойылды, бұл Кейннің туындылары алғаш рет осы сахнада көрсетілгені болды.

Қалау

Кейннің төртінші пьесасы – "Крейв" сыншылар пікірін өзгертіп, 1998 жылы Эдинбургтегі Траверс театрында Вики Федэрстоун режиссерлігімен және Пейнс Плуг ұйымның ұсынымымен қойылды. "Крейв" Кейннің бұрынғы туындыларындағы сахналық зорлық-зомбылықтан жаңа бастау болып, еркін, кейде лирикалық стильге көшуді білдіреді. Бұл стиль оның Киелі кітапты және Т. С. Элиоттың "Шөл даласы" туындысын оқуынан шабыттанды. Туындының мәтінаралық байланыстары өте жоғары. Кейн сол кезде бұл пьесаны "махаббатқа деген сенімінен айырылған" кезде жазылған "ең бейшара" пьеса деп есептеді.

4. 48 Психоз

Оның соңғы пьесасы, 4.48 Психоз, ол қайтыс болғанға дейін аяқталды және 2000 жылы Корольдік Театр сахнасында Джеймс Макдональдтың қоюымен көрсетілді. Бұл Кейннің ең қысқа және фрагменттелген театрлық туындысы, оның сюжеті мен кейіпкерлері жоқ, пьесаны оқуға қанша актер қажет екені де көрсетілмейді. Кейн ауыр депрессиямен күрескен кезде жазылған бұл пьесаны оның әріптесі, драматург және досы Дэвид Грейг "психотикалық сана" тақырыбында сипаттады. Сол жылы ол газеттің "Лондонның ең жарық 50 жас адамы" тізіміне де енді. 1999 жылы ол Корольдік Театрға табысталған V Еуропа сыйлығының "Театрлық шындықтар" номинациясын жеңіп алды (Марк Равенхилл, Джез Баттерворт, Конор МакФерсон, Мартин МакДонагпен бірге). Кейннің туындылары Ұлыбританияда кең аудиторияға көрсетілмегенімен және бастапқыда көптеген газет сыншылары тарапынан елеусіз қалғанымен, оның пьесалары Еуропа, Австралия және Оңтүстік Америкада кеңінен қойылды. 2005 жылы театр режиссері Доминик Дромгул оның "халықаралық аренадағы ең көп қойылған жаңа драматург" екенін жазды. Оның әріптесі Марк Равенхилл оның пьесаларының "қаншалықты да канондық мәртебеге ие болғанын" айтты. Бір кезде Германияда оның туындыларының 17 бірдей қойылымы бір уақытта өтті. 2010 жылдың қараша айында New York Times газетінің театр сыншысы Бен Брантли Сохо Рептің "Кейннің "Бластед" пьесасының (екі жыл бұрын ашылған) "соққы берумен толы қойылымын" "онжылдықтың ең маңызды New York премьераларының бірі" деп сипаттады. 2011 жылдың желтоқсанында драматург Дэвид Элдридж: "Менің буынымдағы кез келген драматург үшін Сара Кейннің рухы мен тәжірибелік театры үлкен әсер етеді. Сара форманың экспрессивті болуы керек және пьесаның мазмұнындай күшті мағынаны жеткізуі керек деп сенді. "Бластед" менің "Фестен" фильмін сахнаға қоюыма үлкен ықпал етті" деді. 2015 жылы "Hand to God" пьесасы үшін Tony сыйлығына ұсынылған драматург Роберт Аскинс Кейнді өзіне үлкен шабыт берген тұлға ретінде атады. Украинада режиссер Роза Саркисян 2017 жылы Британдық Кеңес үшін Кейннің пьесасының бір бөлігін қоюды шешті және оны шабыт көзі деп санайды.