Кіріспе

Коломан (Kálmán; Коломан; 1208 1241) - 1214 жылдан бастап Халычтың билеушісі, 1215 немесе 1216 жылдан 1221 жылға дейін Халычтың патшасы, 1226 жылдан өлімге дейін Славонияның герцогы. Ол Венгрияның Андрей II мен Мераньяның Гертрудасының екінші ұлы болды. Оның әкесі мен Польша герцогы Лешек Ақ Коломанның Лешек қызы Саломеямен некелесуі туралы келісім жасады. 1214 жылдың соңында венгр және поляк әскерлері княздікті басып алды. Андрей II оны Колманның атынан басқаруға венгр дворянын, Бенедикт Тоқалды тағайындады. 1216 жылдың басында папаның рұқсатымен Коломан Халичтің бірінші патшасы болып тағайындалды. Венгрия әскерлері батыс Галиция аумақтарын басып алғаннан кейін Лешек Новгород князі Мстислав Мстиславичпен одақ құрды. Мстислав Галичке шабуыл жасап, Коломан мен оның жақтастарын 1219 жылдың басында Венгрияға қашуға мәжбүр етті. Мстислав өзінің күйеу баласы Даниил Романовичті қолдады, ол 1205 жылдан бастап Польша аумақтарын басып алу үшін Галичті талап етті, бұл Андрей II мен Лешк арасында татулыққа әкелді. Мажарлар мен поляктар қайтадан Галичті басып алып, оны 1219 жылдың күзінде Коломанға қайтарып берді. Мстислав және оның кумандық одақтастары 1221 жылы тамызда Галич маңында мажарларды жеңіп, Коломан мен Саломеяны басып алды. Олардың босатылуына кепілдік беру үшін Андрей II Галичтен бас тартып, кіші ұлы Андрей мен Мстиславтың қызының арасында некелік одақ орнатты. Коломан 1221 жылдың соңында немесе 1222 жылы Венгрияға оралды. Ол 1210-шы жылдардың аяғынан бері ірі иеліктері болған Сзепеске (қазіргі Словакиядағы Спиш) қоныстанды. 1226 жылы Андрей II оны Хорватия мен Далматияда да билік ететін Славония герцогы етіп тағайындады. Ол үлкен ағасы Беламен бірге Андрей II өмір сүрген кезде аталарының қайырымдылықтарын қайта қарастыруда.

Ерте өмір

Коломан - Венгрияның Андрей II мен оның бірінші әйелі Мераньяның Гертруданың екінші ұлы. Андрейдің әкесі (Коломанның ата-бабасы) Венгрияның Бела III 1188 жылы Галич княздігін жаулап алған алғашқы Венгрия патшасы болды. Бела Галичті жасөспірім Андрейге берді, бірақ Андрей танымал емес еді, әсіресе оның әскерлері галициялықтардың православиелік дінін құрметтемеді. 1189 немесе 1190 жылы галициялықтар оны елден қуып шығарды, бірақ ол Галичке деген талабын тастамады. 1205 жылы поляктармен соғысып, қаза тапқаннан кейін, Андрей жыл сайын Халычқа қарсы әскери науқанға шығады. Ол екі княздікке дәулеті бар екенін дәлелдеу үшін "Галиция мен Лодомерияның патшасы" атағын қабылдады. Бастапқыда ол Роман Мстиславичтің кіші ұлдары Даниил мен Василько Романовичті Владимир Игоревич пен оның ағаларына қарсы қолдады, олар да Галичке дәулет жасады. Коломан 1208 жылы дүниеге келген. Тарихшылар Марта Фонт пен Габор Барабас айтқандай, оны 1012 жылы Австрияда шейіт болған ирландтық паломшы Стокераудан келген Коломанның есімімен атаған. Коломанның анасы өзінің неміс туыстары мен сарай қызметкерлеріне айқын фаворитизм көрсетті, бұл жергілікті иелерді ашуландырды. Оны 1213 жылы қыркүйекте күйеуі Халичке қарсы жаңа әскери науқанға шыққаннан кейін көп ұзамай мажар дворяндары өлтірді. Андрей Венгрияға оралды, бірақ ол венгр әскерін Галичке бастап жүруге Галиция боярын (немесе дворянын) Владислав Кормиличичті тағайындағаннан кейін ғана. Кормиличич Андрейдің атынан княздікті өз қолына алды. Польша герцогы Лешк Белый Даниил мен Василько Романовичке баспана берді және Владимирдің Александр Всеволодович және Пересопницаның Мстислав Ярославич княздерімен одақ құрды. Олар Халычқа басып кірді және Кормиличичті талқандады, бірақ князьдіктің астанасын басып ала алмады. Папа Иннокентий III-ге жазған хатында Андрей галисийлік боярлар Халичті Коломанға беруді ұсынғанын айтты. Галисиялық-волындық хроникаға сәйкес, ақ Лешк осы идеяны алғаш ұсынған, сонымен қатар өз қызы Саломеяны Коломанға ұсынған. Андрей мен Лешк 1214 жылдың күзінде Сзепесте кездесті. Олар келіссөзге келді, оның ішінде Коломан мен Саломеяның некелері және Батыс Галисияның екі қаласы - Пржемйшль мен Лубачов Лешке берілді. Венгрия мен Польша әскерлері княздікке басып кірді және жыл соңына дейін Владислав Кормиличичтің билігіне тоқтам жасады. [Андрей II] сол кезде [Даниел Романович] келген [Бай Лезекке] қарсы аттанды. [Осыдан кейін Лешек] өзінің елшісі Лестич пен бояр Пакославты [Андрейге] [осылай] хабар жіберді: "Бойардың [Галичте] билік етуі орынсыз. [Андрюге] Пакославтың [кеңестері] ұнады. Ол [Лезекпен] [Сзепесте] кеңес өткізді және [Лезектің] қызын ұлына алды.

Халич

Коломан Кормиличич құлағаннан кейін көп ұзамай Халычта орнатылды. Коломан кәмелетке толмаған болғандықтан, князьдікті басқаруға Бенедикт Тоқал тағайындалды. 1216 жылға дейін тағы бір мажар ақсүйек, Деметрий Аба, Коломанның сарайдағы басқарушылардың басшысы болды. Кормиличичтің бұрынғы одақтасы Судислав Коломанды қолдаған басты галициялық боярлардың бірі болды. Андрей Рим папасы Иннокентийге хат жазып, Естергом архиепискобы Иоаннға Коломанды патша етіп тағайындауға рұқсат беруін сұрады. Келесі хатында Андрей папаға Коломанның таққа отырғызуына келісім бергені үшін алғыс білдірді, сонымен қатар оған Коломанға қарсы бүлік шыққанын және көтерілісшілер Халичті қоршауға алғанын хабарлады. Андрей Иннокентийді өзінің билігінің заңдылығын нығайту үшін Коломанға легат пен алтын тәж жіберуге шақырды. Папа Онорий III 1222 жылы жазған хатында Естергом архиепискобы Коломанды "Қасиетті орынның батасымен" тәжге отырғызғанын айтты, бірақ рәсімнің мән-жайы белгісіз. Тарихшылар Фонт, Барабас және Карол Холли хат-хабардан Коломан екі рет таққа отырғызылған болуы мүмкін деп тұжырымдады: алдымен (1214 жылдың аяғында немесе 1215 жылдың басында) Венгрияда уақытша таққа, кейіннен (1216 жылдың басында) папа жіберген таққа. Басқа тарихшылар, соның ішінде Тибор Алмаси, Наташа Прохазкова және Джура Харди, Коломан алғаш рет майланған және ол тек 1216 жылдың басында ғана таққа отырғызылды деп қорытындылады. Осы уақыт аралығында Андрей мен Ақ Лесек арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп кетті. Лешк Владимирді Вохиньяда, Волиньядағы ең беделді князьдік орынды Даниил мен Василько Романовичке берді. Ол сондай-ақ, Халич қоршауында Коломанды қолдамады. Венгрия әскері батыс Галицияға басып кірді және 1215 жылдың аяғында немесе 1216 жылдың басында Пржемышль мен Лубачовті басып алды. Лесшек Новгород князі Мстислав Мстиславичке мажарларға қарсы көмек сұраған. Одан кейінгі оқиғаларды қайта құру қиын, өйткені олардың датасы белгісіз. Фонт пен Барабастың айтуынша, Мстислав 1215 және 1219 жылдар аралығында, әрине 1219 жылдың басында, Галичке шабуыл жасап, Коломанды, Бенедикт Тоқал және Судиславты Венгрияға қашуға мәжбүр етті. Мстислав өзінің қызы Аннаны Даниял Романовичке берді, ол көп ұзамай Лесзектен Випрц пен Буг өзендерінің арасындағы жерлерді басып алды. Даниялдың шабуылға ұшырауына ашуланған Лесшек Андрей ІІ-мен жаңа одақ құрды. Олардың біріккен күштері 1219 жылдың қазан айында үш шайқаста Мстислав әскерін жеңді. Мстислав пен Даниэль Халичті тастап кетуге мәжбүр болды, ал Коломан княздікке оралды. Андрей Судиславтың күйеу баласы Филнийді осы уақытта Галичтегі венгр әскерінің қолбасшысы етіп тағайындаған болуы мүмкін, дейді Фонт пен Барабас. Мстислав кумандықтарды жалдап, 1220 жылдың аяғында немесе 1221 жылдың басында Халычқа қайтадан шабуыл жасады, бірақ астананы басып ала алмады. Мстиславтың сәтсіздігі Филнийді Лешектің Волыньге қарсы жорығына қосылуға талпындырды, Коломан мен Саломеяны Галичтегі жаңа бекіністі Мария Мәриям шіркеуінде қалдырды. Мажар әскерінің басым бөлігі болмағандықтан, Мстислав мен кумандар 1221 жылдың тамызында Халичті қоршауға алды. Фильний шабуылдан оралды, бірақ Мстислав оның әскерін жеңді және ол тек 14 тамызда Галисиялық бояр Жирославтың көмегімен қашып кете алды. Коломанның қолбасшылары бекіністі шіркеуде қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ судың жетіспеушілігі оларды берілуге мәжбүр етті. Польшалық хроникашы Ян Дюгосс Коломан мен Саломеяның Торческ бекінісінде тұтқындалғанын жазған. Венгриядағы ішкі жанжалдар Коломанның әкесіне Мстиславқа қарсы әскери экспедиция бастауға кедергі жасады. Андрей Мстиславпен келіссөздерге кірісіп, 1221 жылдың аяғында немесе 1222 жылдың басында келісімге келді. Келісімге сәйкес, Коломан Халыч патшасы атағынан бас тартуы керек еді, бірақ Мстислав өзінің қызы Марияны Коломанның кіші інісі Андрейге беруге келісті, оған Коломанның патшалық атағы берілді. [Принц] Мстислав пен [Володимир] Киевтен [Галичке] патша ұлына қарсы аттанды, ал [Галич] ер адамдары оларға қарсы шықты және [Чехтер] мен [Поляктар], Моравиялықтар мен венгрлер, және күштер бірікті. Құдай Мстиславқа көмектесіп, ол [Халич] қаласына кірді. Олар патшаның ұлы мен оның әйеліне қол жұмсап, патшамен татуласып, ұлын босатып жіберді. Мстислав [Халич] мен [Володимир] Киевте өз орнын иеленді.

Сзептер

1221 жылдың аяғында немесе 1222 жылдың басында босатылғаннан кейін Коломан Венгрияға оралды. Көп ұзамай әкесі Рим папасы III Гонорийге барып, Мстиславпен жасаған келісімін күшін жоюды өтінді. Рим папасы корольдік атақты Коломанның кіші інісіне беру туралы ережені тек қана жойды, өйткені папа таққа отырғызу туралы шешім қабылдау құқығын сақтады. Коломан өмірінің соңына дейін өзін "Галиция патшасы" деп атады, бірақ ол ешқашан Галичке қайтып оралмады. Ол әйелімен бірге Галициямен шекаралас Сзепеске қоныстанды. Фонт пен Барабас 1210-шы жылдардың соңында Коломан аймақта игіліктерді алған деп айтады. Кейінгі бір дереккөзде (1279 жылы Елизавета Куманның хатында) Коломанның Сзепесті өмірінің соңына дейін ұстағаны туралы айтылған. Коломанның Сзепестегі қызметі нашар құжатталған. Ол Сзепесолаццидегі (қазіргі Словакиядағы Спишское Влахи) "жұмысшы қонақтарға" артықшылықтар берді. Ол 1220 жылдары Сзепесте құрылған цистерциан монастырына садақа берді. Коломан сонымен қатар Ясзода (қазіргі Словакиядағы Ясов) Премонстраторлық провизорлық құруды қолдады. Ғалымдардың бір теориясына сәйкес, Сзепес қамалының мұнарасы Коломанның бұйрығымен салынған.

Славония

Андрей II 1226 жылы Коломанға Славония, Хорватия және Далмация үкіметін сеніп тапсырды. Бұл үш өлкеге Коломанның ағасы Бела билік жүргізді. Коломанның юрисдикциясына Венгрияның өзінде орналасқан Баранья, Поцсега, Сомоги, Валько, Варасд және Зала сияқты округтер кірді. 1226 жылдың жазында Коломан Далмацияға барып, қалаларда салтанатты түрде қабылданады. Ол Трогир епископлығына садақа берді және анасының Hájszentlőrinc тарауына берген грантын растады. Оның келесі сақталған дипломдары 1229 жылы шығарылды. Фонт пен Барабас жазғандай, Сзепесте орналасқан елдiктер екі дипломның да тақырыбы болды, бұл Коломанның 1226 жылдан 1229 жылға дейін негізінен Сзепесте болғанын білдіреді. Коломан Беланың атасының гранттарын қайта қарастыруға тырысуын Андрей II өмір сүрген кезден бастап қолдады. Екі ағайынды 1231 жылы Хорватияның бұрынғы тыйым салуымен жасалған грантты бірлесіп растады. Коломан Темплирлер сапындағы ерлер мәртебесін елемеді және олардың жерлеріне салық жинауды қалады. Папа Пекс аббатшылығының абысы мен Пекс кафедрасының провистымен бірге дауды шешу үшін Пекс епискобы Бартоломей ле Гросты тағайындады, бірақ оларға оның арнайы рұқсатынсыз Коломанды қауымнан шығаруға тыйым салды. Үш прелат Коломанды 1231 жылдың 31 шілдесінде рыцарьлардың артықшылықтарын растауға көндірді, бірақ толық татуласуға 1239 жылы ұзақ келіссөздерден кейін ғана қол жеткізілді. Коломан 1239 жылы Вуковардың неміс, саксон, венгр және славян "жұмыскер қоныстарын" еркіндікке ие етті. Сонымен қатар, ол Вараждиннің "жұмысшы қонақтарының" өздерінің судьяларын сайлау және өздерінің міндеттемелерін жазбаша түрде қою құқығын растады. Коломан Сплит архиепископтығы мен Загреб епископтығының бірігуін бастады, бірақ Папа Григорий IX 1240 жылы оған екі епархия Калокса архиепискобының және олардың бөлімдерінің келісімінсіз бірігуі мүмкін емес екенін еске салды. 1231 жылы Коломан Вуковарға (Вальковар) артықшылықтар берді. Коломан, ағасына ұқсас, әкесі Беатрис д'Эстемен үшінші некеге тұруға қарсы болды және король Андрей ІІ-нің өлімінен кейін (21 қыркүйек 1235 ж.) олар жас өгей аналарын неке адалдығын бұзуда айыптапты. Папа Григорий IX оны өз провинцияларында және көршілес аумақтарда еретиктерді қудалауға көндірді; сондықтан ол Босния мен Захлумияны басып алып, басып алды, бірақ босниялық шіркеуді құрта алмады. Ол Босния епархиясын құруды қолдады және оның епискобына Дяковоны (Дяковар) берді. Моңғолдардың патшалықты басып алғаны туралы хабар алған соң, ол ағасының әскеріне қосылды. Алайда, олардың әскерлері Мохи шайқасында (1241 жылы 11 сәуірде) жеңілді. Коломан ауыр жарақат алып, шайқастан бірнеше аптадан кейін қайтыс болды.

Атаулары

Коломан 1226 жылы өзінің алғашқы жарғысында "Құдайдың рақымымен, русилердің патшасы және оның атақты әкесінің жомарттығымен, Далмация мен Хорватия герцогы" деп аталды. Сплит архиепискобы Гонкол 1229 жылы Коломанды "Славонияның патшасы және герцогы" деп атады. Коломанның "Барлық Славонияда" билік еткенін атап өтетін алғашқы құжатты 1230 жылы Загреб тарауы шығарды. Осылайша 1230-шы жылдардың аяғында "Барлық Славонияның патшасы және герцогы" деп аталды.