Кіріспе

Адом Ярджаниан, Сиаманто (Сиаманто; 15 тамыз 1878 - 15 тамыз 1915) деген псевдониммен танымал, 19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басындағы ықпалды армян жазушысы, ақыны және ұлттық тұлғасы. Ол армян геноциді кезінде Осман билігі тарапынан өлтірілді.

Өмірбаян

Адом Ярджаниан 1878 жылы Евфрат өзенінің жағалауындағы Агн (қазіргі Кемалие, Түркия) қаласында дүниеге келген. Ол 14 жасқа дейін туған қаласында тұрды. Жас кезінде Нерсеан мектебінде оқыған, онда поэзияға қызығушылық танытты. Мектеп директоры оны өлеңдік қабілетін дамытуды жалғастыруға шақырды. Режиссер, белгілі фольклоршы және этнограф Гарегин Срванцтианц оған өзінің бір әңгімесінің кейіпкері Сиаманто есімін берді. Ержанян бұл есімді өмірінің соңына дейін қолданады. Сиаманто жоғарғы орта таптан шыққан. Олар 1891 жылы Константинополға (Истанбул) көшіп барды, онда ол Бербер мектебінде оқуын жалғастырды, 1896 жылы Хамиди қазасы кезінде бітірді. Көптеген армян зиялылары сияқты ол да қуғын-сүргіннен қорқып елден қашып кетті. Ол Мысырға барып, армяндықтардың қырғынға ұшырағанынан қатты күйзеліп қалды. 1897 жылы Сиаманто Парижге көшіп барып, Сорбоннада әдебиет сабағына оқуға түсті. Ол Таяу Шығыстың философиясы мен әдебиеттеріне қызығатын. Ол қаржы жағынан қиын болғандықтан, оқуын жалғастыра жүріп, әр түрлі жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол Париждегі және оның сыртындағы белгілі армян тұлғаларымен көптеген байланыс орнатты. Ол француз және армян тілдерінде кітап оқығанды жақсы көретін. Парижде ол Женеваға көшіп барып, Армения революциялық федерациясының (АРФ) органы Дрошак газетінде еңбек етті. Оның алғашқы поэтикалық шығармалары осы газетте "Тыусазнарен" ("Батырлықпен") және "Асбедин еркек" ("Сыбайдың әні") деген тақырыптармен жарық көрді. Бұл газетте оның отанының жойылуы егжей-тегжейлі баяндалды, Осман үкіметін қатты сынға алды және армяндарға тең құқықтар мен көбірек автономияны талап етті. Сиаманто бұл іске қосылды және Осман империясының қысымынан азат Арменияға шынымен сенді. Осыдан кейін оның көптеген шығармалары мен өлеңдері өте ұлтшыл болды. 1904 жылы Сиаманто өкпе қабынуымен ауырады. Ол Женевадағы ауруханада емделіп, ақырында толық сауығып кетті. Келесі төрт жыл бойы ол Париж, Цюрих және Женева сияқты Еуропаның түрлі қалаларында өмір сүрді. 1908 жылы көптеген басқа армяндармен бірге Осман Конституциясы жарияланғаннан кейін Константинополға оралды. Алайда 1909 жылы Осман үкіметі Адана қырғынын жасап, олардың қауіпсіз еместігін анық көрсетті. Сиаманто тағы бір рет қантөгіске қатты ұшырады. Осы оқиғалар оны өзінің ең танымал шығармасы - Garmir lourer paregames (Досымнан қанды жаңалықтар) -ны жазуға итермеледі.

Шығармалары

Тиуцазнорен (Батырлықпен) 1897 жылдан бастап жазылды және ақыры 1902 жылы Парижде басылды. Онда Осман империясының қатал билігі астында өмір сүрген армяндардың қиындықтары туралы айтылады. Сиаманто жастарды өз құқықтарын қорғауға, теңдік пен әділдікті талап етуге шақырды. "Армениялықтар" 1902-1908 жылдары жазылған және үш томды қамтиды. Біріншісі 1905 жылы жарық көрді және Хамиди қазаларынан және басқа да түрік қатыгездіктерінен кейін көпшілікке төзуге тура келген терең қайғы мен жоқтаумен айналысты. 1907 жылы жарық көрген "Хокэварки ев хоуси чахер" (Агония мен үміттің отшары) фильмінде қырғын, қантөгіс және қайғы-қасірет көріністері таңғажайып егжей-тегжейлі сипатталған. Ол құрбандардың терең ой-сезімдерін және күнделікті азаптарын суреттеді. Бұл шығарманы оқығанда бүкіл халықтың күйін сезінесің. Автор оқырманға кейіпкерлерді сезінетін етіп, олардың көңілінен шығуды оңайға соғады. Гармир лоурер парегамесі (Досымнан қанды хабарлар) 1909 жылы Адана қырғынынан кейін жазылды. Бұл - автордың өз отандастары үшін сезінген қайғысын бейнелейтін поэтикалық шығарма. "Хайрени хравер" (Туған жердің шақыру қағазы) 1910 жылы басып шығарылды және АҚШ-та жарық көрді. Ол өзінің елін сағынып жүргені туралы жазды және шетелде тұратын армяндарды туған жеріне оралуға шақырды. 1913 жылы жарық көрген "Сурп Месроб" (Святой Месроп) - армян әліпбиін ойлап тапқан Месроп Маштоцқа арналған ұзын поэма.

Жазу стилі

Сиаманто әрмен поэзиясының ізашарсы болды. Оның стилі жаңа әрі ерекше, әдістемесі де ерекше болды. Оның тақырыптары өте қараңғы болды және өлім, азаптау, жоғалту, қайғы-қасірет және қайғы-қасірет туралы кеңінен сөз болды. Ол қырғын, асылу, қанды көшелер, тоналған ауылдар туралы әңгімеледі. Басқаша айтқанда, олар әрмен еркек пен әйелдерінің қырғынға ұшырауымен айналысты. Халықтың қасіреті оның да жүрегін әрдайым мазалайтын. Ол көп ұйқысыз түндерді өлгендерді ойлап өткізді. Олардың тағдыры туралы жазу оның қайғы-қасіретті жеңу жолы болды және олар үндемей өлтірілмеуіне көз жеткізді. Осман империясының тұсында армяндардың өмірі өте қиын болды, Сиамантоның шығармалары бұл өмірдің шынайылығын өте жақсы сипаттайды. Алайда оның өлеңдері мен жазбалары қайғыдан да асып түседі. Ол үміт, қысымнан арылу және болашақтың жақсы болуы мүмкін екендігі туралы жазды. Оның идеялары революциялық тақырыптарға, қаза тапқандардың қайырылуына қатысты. Сиамантоның жазуының екі жағы бар: бірі - зар жылау, екіншісі - қарсылық. Осы қарсылық идеологиясынан оның революциялық көзқарастары пайда болды. Ол өз халқының құтқарылуы қарулы күрес арқылы болатынына сенімді болды. Ол армяндықтардың жас ұрпақтарында революциялық рухты оятуды және оларды бей-жайлық пен әрекетсіздік құтқара алмайтынын түсіндіруді үміттенді. Ол осы қиындықтарға қатты ұшырап, өзі, жеке өмірі, махаббаты немесе қуанышы туралы сирек жазды. Сиамантоның қиялы өте тереңдейтін. Оның тудырған суреттері кейде тіпті әдеттен тыс болып көрінетін шығар. Ол өзінің шығармаларында символикалық мектептің көптеген аспектілерін қолданды. Ол кішіпейілділік танытпады, біз үміт пен үміт туралы жазғанда да, жазғанда да шектен шықтық. Оның таңдаған тақырыптарға деген ықыласы өзінің ісіне деген құлшынысын көрсетті. Оның еңбектері сол кездегі көптеген армян халқының ой-пікірлерін анық көрсетеді.

Өлім

1910 жылы ол АҚШ-қа көшіп барып, АРФ газетінің редакторы болды. Бір жылдан кейін Константинополға оралды. 1913 жылы Тифлиске барды. Ол өз мақсатына жету жолында әрмен мәдениеті мен тарихымен байланысты көптеген ескерткіштерге, соның ішінде Арарат тауы, Хор Вирап және Эчмиадзинге барды. Ол 1915 жылы армян геноциді кезінде Осман империясы тарапынан азапқа ұшыраған және өлтірілген армян зиялыларының бірі болды.