Кіріспе

Араб шөмірі (Struthio camelus syriacus), Сирия шөмірі немесе Таяу Шығыс шөмірі - Арабия түбегінде және Таяу Шығыста 20 ғасырдың ортасына дейін өмір сүрген, қазір жойылған шөмірткелердің бір түрі.

Тарату

Арабиялық страустың таралу аймағы тарихқа дейінгі дәуірде жалғасқан сияқты, бірақ Арабия түбегінің кеуіп кетуімен ол Арабия шөлінің Руб' әл-Хали сияқты қонақжайсыз аймақтарынан жоғалып кетті. Тарихи заманда құс екі бөлек популяцияларда кездескен көрінеді: Арабия түбегінің оңтүстік-шығысында кішірек және қазіргі Сауд Арабиясы, Иордания, Ирак пен Сирия шекаралары кездесетін аймақта үлкен. Израильдің Негев аймағында жиі кездесетін буналар 1920 жылдары кеңінен таралған аңшылықтың нәтижесінде өліп қалды. Сондай-ақ, Катар, Біріккен Араб Әмірліктері (тарихқа дейінгі дәуірлерде), Оман және Кувейтте де болған. Араб страустарының жұмыртқа қабықтары Бахрейнде табылған, бірақ бұл аралға енгізілген емес, діни жерлеу түрі. Митохондриялық ДНҚ зерттеулері Солтүстік Африканың түйеқұйрық түрінің жақын туыстығын көрсетті, бұл екеуінің арасында интерградация болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл түрдің аналықтары аналықтарынан мүлдем ерекшеленбейтін, олар сәл ашық түсті болған. Камелюс пен сириакты ажыратудың жалғыз сенімді жолы соңғысының кішігірім мөлшері болды, тек шеткі жағы ғана: тарс сириактың ұзындығы 390465 мм, камелюстің ұзындығы 450530 мм.

Адамдармен қарым-қатынасы

Арабиялық страустың бұл аймақтың мәдениетінде ұзақ уақыттан бері маңызды орны бар. Риядтың маңында орналасқан әйгілі "Граффити I" тақтасында 11 ұрпағы бар ересек адам бейнеленген. Месопотамияда ол құрбандыққа шалатын мал ретінде қолданылған және өнер туындыларында, тостағандарда және басқа да заттарда бейнеленген. Тан Қытайда страусс императорға лайықты экзотикалық сыйлық болды: страустар 706 жылы аяқталып, жабылған Цянлинь кесенесінің безендіруінде бейнеленген. Яһудилер бұл құсқа бұдан да жағымсыз қарады. Әйел өркөкірек ұядан қараусыз кетуі мүмкін (себебі жұмыртқалар жыртқыш аңдар оңай сындыра алмайтын қалың қабықшалы) - бұл құстың Әйүп кітабындағы ақсақалдың ата-аналық инстинктімен қарама-қарсы болуының себебі (Әйүп 39:13 18 (31). Бұл да "Жазғырулар кітабының" (Жазғырулар 4:3 (31) әйел щетканы жүрексіз деп атауына себеп. леуіліктер кітабындағы (Леуіліктер 11:16 (47)) кашрут бойынша яһудилерге таза емес деп тыйым салынған құстардың қатарында, бірақ исраилдіктер сол кезде Мысырдың Нил аңғарында таралған Солтүстік Африканың құс түрлерін білген болуы мүмкін. Римдіктер кезінде құс аулау ойынында немесе тамақ пісіруде пайдаланылатын. Бұл құстар әдетте араб түрінен гөрі Солтүстік Африка түрінен келген болар еді, өйткені соңғысы Рим империясының бүлікшіл шекаралық аймақтарында ғана кездесті, дегенмен, көп ұзамай, араб страусының қауырсындары Солтүстік Африка түрлеріне қарағанда шляпа жасау үшін жоғары материал деп саналды. Ислам дінінің пайда болуынан кейін араб страусі байлық пен сән-салтты білдіретін болды; страуст аулау байлар мен асыл адамдардың сүйікті ойын-сауығына айналды (егер дұрыс сойылса, страуст еті мұсылмандарға халал), ал жұмыртқа, қауырсын және былғары қолөнерде кеңінен қолданылды. Арабиялық сойқышы өнімдері, сондай-ақ тірі құстар Қытайға дейін экспортталды. Тан дәуіріне жататын бір кітапта Арабияда мекендеген "темір құстың" биіктігі "төрт чи немесе одан да жоғары, аяқтары түйеге ұқсайды, мойны өте мықты, адамдар оның арқасына мініп жүре алады" деп жазылған. Араб страусі Бағдад халифаты кезіндегі Месопотамияның ғалымдарының жазбаларында, мысалы, Закария әл Казунидің "Аджа'иб әл Махлукат ва Гара'иб әл Мавжудат" космографиясында, Аль Джахиздің "Китаб әл Хаяван" ("Жануарлар кітабы") немесе Ибн Манзурдың "Лисан әл Араб" сөздігінде талқыланды. Араб страусі туралы Т. Е. Лоуренс "Даналықтың жеті тірегі" кітабында бір араб тайпасы бейбітшілік үшін Ирактың Фейсал І-ге жұмыртқа әкелген кезде айтады. Бұл рудың аумағында сойқы көп екені айтылған.

Құрып кету

Өрт сөндіру қаруларының, кейіннен автокөліктердің кеңінен таралуы бұл түрдің жойылуына әкеліп соқты. Бұрынғы аң аулау әдістері садақ, жебе және иттер арқылы топтағы жануарлардың көпшілігі қашып құтыла алды, бірақ мылтық пен машиналар браконьерлік пен шамадан тыс аң аулау түрлерін құрып кетуіне әкелді. ХХ ғасырдың басында араб страусі сирек кездесетін болды. Оның негізгі бекінісі солтүстік Ан Нафуд болды, солтүстікке қарай Сирия шөліне дейін, 34°С және 25°С ендіктері мен 38°С бойлық аралығында шығысқа қарай Евфрат аңғарына дейін, ал ол ең көп болды Әл-Джауф провинциясында, ол Сауд газельдері мен араб ориксінің үйірлерімен байланысты, олар қазір жойылған немесе өте сирек кездесетін жануарлар. Соңғы кездескендердің бірі 1928 жылы Иордания мен Ирак шекарасындағы Талл әл Расатиннің шығысында, 1940 жылдардың басында Джубайл ауданында құбыржол жұмыскерлері атып өлтіріп жеген құс (кейбір дереккөздер 1941 жылы), 1948 жылы осындай тағдырға ұшыраған құстардың екі апокрифтік жазбасы және 1966 жылы Петрадан солтүстікке қарай жоғары Уди әл Хасадан табылған өліп бара жатқан адам. Ескі жұмыртқалардың қалдықтары әлі де оңтүстік субпопуляцияның бұрынғы аймағында кездеседі, олар 1900-жылдан 1920-жылға дейін жоғалып кетті, негізінен құрғақшылықтың артуына байланысты. 1931 жылы Арабияның Махадир-Сумман қаласынан Сент-Джон Филби жұмыртқа қабығының кейбір бөлшектерін жинады.

Қайта енгізуге тырысу

Арабиялық және Солтүстік Африкалық тұқымдықтардың тығыз туыстығын растаған мтДНК бақылау аймағы гаплотиптерінің талдауынан кейін 1994 жылы Сауд Арабиясы мен Катарда S. c. camelus-ті қолдана отырып, қайта енгізу жобасы құрылды. 2004 жылы Израильдің Негев аймағында қайтадан құрттар әкелуге тырысқанда, бұл әрекеті сәтсіз болды.