Кіріспе

Багидав (,; сондай-ақ Сагаинг Мин,; 23 шілде 1784 - 15 қазан 1846) - Бирманың Конбаунг әулетінің жетінші патшасы. 1819 жылдан 1837 жылы орнынан түсуіне дейін билік құрған. Сагаң ханзадасы, ол 1808 жылы бабасы Бодавайя патшаның тажын иеленуші болып сайланды және 1819 жылы Бодавайяның өлімінен кейін патша болды. Багидау 1823 жылы астананы Амарапурадан Аваға көшірді. Багидаудың билігі кезінде Бірінші ағылшын-бұрма соғысы (1824-1826) болды, бұл Конбаунг әулетінің құлдырауының басталуы болды. Ол ең ірі Мьянма империясын мұра етті, ол тек король Байниннаунгтың империясынан кейін екінші орында болды, сонымен қатар Британдық Үндістанмен жақсы анықталмаған шекаралары бар. Соғысқа дейінгі жылдары король өзінің атасының батыс иеліктеріндегі (Аракан, Манипур және Ассам) британдықтар қолдаған көтерілістерді басуға мәжбүр болды, бірақ британдық аумақтар мен протектораттардан шекарадан тыс рейдтерді тоқтата алмады. Оның Мьянма әскеріне бүлікшілерді анық емес шекарада қуып жүруге рұқсат ету туралы қатаң шешімі соғысқа әкелді. Британдық Үндістан тарихындағы ең ұзақ және ең қымбат соғыс британдықтардың пайдасына шешен аяқталды және бирмалықтар британдық шарттарды талқылаусыз қабылдауға мәжбүр болды. Багидав өзінің ата-бабасының батыс жерлерін және Тенесаримін ағылшындарға беруге мәжбүр болды. Ол елге көп жылдар бойы зақым келтіріп, бір миллион фунт стерлинг өтемақы төледі. Багидау бірнеше жыл бойы Теннасерим өзіне қайтарылады деп үміттеніп, 1832 жылы өтемақының қалдық сомасын өтемақы төледі. Британдықтар 1830 жылы Манипурмен шекараны қайта сызды, бірақ 1833 жылы британдықтардың бұрынғы аумақтардың ешқайсысын қайтарып бермейтыны анық болды. Патша оқшауланып, билік оның патшайымы Нанмадау Ме Ну мен оның ағасына берілді. Оның ағасы Таравадди 1837 жылы ақпанда көтеріліс ұйымдастырды, ал Багидау 1837 жылы сәуірде таққа отырудан бас тартуға мәжбүр болды. Патша Тхарравади Ме Ну патшайым мен оның бауырын өлтіріп, бауырын үй қамауына алды. Багидав 1846 жылы 62 жасында қайтыс болды. Ол мұрагер ретінде тағы бес патшайымды қабылдады (әдеттегі 23 патшайымның ішінде). Оның үшінші және кейінгі бас ханышасы Нанмадау Ме Ну 1818 жылы Маха Аунгмье Бонзан монастырын салған, көбінесе Ме Ну Ок Кяунг (Ме Нуның кірпіш монастыры) деп аталады, бұл бірма монастырлары дәстүрлі түрде ағаш құрылымдар болып табылады. Тақ мұрагері болған кезінде оның бабасы Бодавайя батысқа қарай экспансиялық бағытын қайтадан жаңғыртты. 1814 жылы ақпанда бірмалық экспедициялық күштер Манипурға басып кірді, Авада өскен Маржит Сингхті вассалдық патша етіп қойды. 1816 жылы Ассамдағы Гувахатидің Ахом губернаторы Бадан Чандра Борфукан Бодаупаяның сотына өзінің саяси қарсыласы Ассамдағы Ахом патшалығының премьер-министрі Пурнананда Бурхагохайнды жеңу үшін көмек іздеу үшін барды. Бадан Чандра Борфуканмен бірге генерал Маха Минхла Минкхаунгтың қолбасшылығындағы 16 мыңнан астам күш жіберілді. Бирма әскері 1817 жылы қаңтарда Ассамға кірді және Гиладар шайқасында Ассам әскерін жеңді. Осы арада Пурнаннанда Бурхагохайн қайтыс болады, ал Пурнаннанда Бурхагохайнның ұлы Ручинат Бурхагохайн Гувахатиге қашып кетеді. Билік басындағы Ахом патшасы Чандраканта Сингха Бадан Чандра Борфукан мен оның бірмалық одақтастарымен келісті. Ол Бадан Чандра Борфүканды Mantri Phukan (Премьер-министр) етіп тағайындады. Бірма патшасы Бодавайяға үйлену үшін ахом ханшайымы Хемо Айдео берілді. Бірмелік әскер көп ұзамай Бірмаға қайта оралды. Бір жылдан кейін Бадан Чандра Борфукан өлтіріліп, Ахом патшасы Чандраканта Сингханы Пурнаннанда Бурхагохайнның ұлы Ручинатх Бурхагохайн бастаған саяси топ құлатты. Чандраканта Сингха мен Бадан Чандра Борфуканның достары Бодаупаяға көмек сұрап жүгінеді. 1819 жылы ақпанда бірма әскерлері екінші рет Ассамға басып кірді және Ассам тағына Чандраканта Сингханы қайта орнатты.

Батыс майдандағы қиындықтар

Бодапая 1819 жылы 5 маусымда қайтыс болды, Багидао қарсылықсыз таққа отырды. 1819 жылы 7 маусымда Амарапурада Шри Павара Сурия Дхармараджа Махараджахираджаның патшалық есімімен таққа отырғызылды. Кейін ол Сири Трибхаванадития Дипати Павара Пандита Махадхаммараджадхиражаға дейін кеңейтілді. Багидау екінші ірі Мьянма империясын мұра етті, сонымен қатар Британдық Үндістанмен ұзақ уақыт бойы белгісіз шекараны бөліскен империя болды. Британдықтар Мәніпур мен Ассамның бірмалықтардың бақылауына алаңдай бастады, бұл Британдық Үндістанның шығыс шекарасындағы өз ықпалына қауіп төндірді, олар аймақтағы көтерілістерді қолдады. Бандула Манипурды қайта басып алды, бірақ ража оның бауыры Чуржит Сингх билеген көршілес Качарға қашып кетті. Сингх ағайындылары Манипурға шабуыл жасауды жалғастырды. 1821 жылы Ассамның Ахом патшасы Чандраканта Сингханың бірмалықтардың ықпалынан арылуға тырысқанынан кейін, тұрақсыздық Ассамға да тарады. Ол бенгалдық жалдамалыларды жалдап, әскерді күшейтуге кірісті. Сонымен қатар, ол бірмалықтардың басып кіруіне жол бермеу үшін бекіністер салуды бастады. Багидау тағы да Бандулаға бет бұрды. Бандуланың 20 мыңнан астам әскері Ассам әскерін жою үшін 1822 жылдың шілдесіне дейін бір жарым жыл қажет болды. Багидав алты ғасырлық Ассам монархиясын жойып, Ассамды әскери генерал-губернатордың қол астында провинция етті. Бұл тарихтың асамдық нұсқаларымен айырмашылығы бар, онда Багидау Асамның жаңа ахом патшасы ретінде Бодавайяға үйленген ахом ханшайымы Хемо Айдеоның ағасы Жогешвар Сингханы орнатқаны және әкімшілікке қарау үшін әскери генерал-губернатор тағайындалғаны жазылған. Ассам патшасы жеңілген соң, британдықтар Бенгалияға қашып кетеді. Британдықтар бірмалықтардың қашқан патшаны тапсыру талаптарын елемеді, оның орнына шекарадағы бекіністерге күшейту бөлімдерін жіберді. Ашық майдандағы табыстарына қарамастан, бірмалықтар Манипур мен Ассамға Качар мен Джайнтия британдық протектораттарынан, ал Араканға Британдық Бенгалиядан көтерілісшілердің шекарадан тыс рейдтерімен қиындықтарға тап болды. Багидаудың сотында генерал Бандула, патшайым Ме Ну және оның ағасы Салиннің иелері бар соғыс тобы Багидауға шешуші жеңіске жету Аваның Аракан, Манипур, Ассам, Качар және Джайниядағы жаңа батыс империясында өз жетістіктерін нығайтуға мүмкіндік беретінін, сондай-ақ шығыс Бенгалияны басып алуға мүмкіндік беретінін айтты. 1824 жылдың қаңтар айында Бандула өзінің ең жоғары лейтенанттары Маха Узанаға көтерілісшілерді қуып шығу үшін Качар мен Джайнияға кіруге рұқсат берді. Британдықтар өз күштерін Качарда бірмалықтарға қарсы жіберді, нәтижесінде екеуінің арасындағы алғашқы қақтығыстар болды. Соғыс ресми түрде 1824 жылы 5 наурызда Аракандағы шекаралық қақтығыстардан кейін басталды.

Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен соғыс

Соғыстың басында, "еуропалық күштердің жорығына айтарлықтай кедергі" болған жер бедерімен жақсы танысқан, шайқасқа төзімді болған Мьянма әскерлері еуропалық және үндістандық сарбаздардан тұратын жақсы қаруланған британдық күштерді кері қайтара алды. Мамыр айына қарай Узананың әскерлері Чачар мен Джайнтияны басып алды, ал Мяваддидің әскерлері Бенгалияның ішінде ағылшындарды жеңіп, Калькуттада үлкен үрей тудырды. Британдықтар қатал жермен күресудің орнына, Бірманың құрлықтағы жеріне ұрыс жасады. 11 мамырда Арчибальд Кэмпбелл бастаған 10 000-нан астам британдық әскери-теңіз күштері Янгон порт қаласына кірді, бұл мьянмалықтарды таң қалдырды. Бірмалықтар үшін бұл келісім - шарттың барлығы қорлық пен ұзақ уақытқа созылатын қаржылық ауыртпалық болды. Бір ұрпақ адам соғыста қаза тапқан. Бірмалықтардың 75 жыл бұрын қол жеткізген әскери табыстарының арқасында қалыптасқан, жаулап алу мен жауынгерлік мақтаныш туралы білген дүниелері құлап түсті. Авадағы шақырусыз келген британдық резидент жеңілістің масқаралығын күнделікті еске түсіреді. Багидав территориялардың жоғалуымен келісе алмады, ал британдықтар Теннасеримді бирмалықтарға өтемақы төлемдерін төлеу үшін жем ретінде қолданды. 1830 жылы ағылшындар Манипуридің Бірмамен шекарасын қайта сызуды келісті, бұл Кабау аңғарыны бірмалықтарға қайтарып берді. Багидов өтемақының қалған бөлігін 1832 жылдың қарашасында үлкен құрбандықпен тапсырды. Алайда 1833 жылы британдықтардың бұл аумақтарды қайтарып алу ниеті жоқ екені анық болды. Театр мен қайық жарыстарын жақсы көретін патша бірден-бір депрессияға ұшырап, өзін-өзі тастап кетті. Сарай билігі оның бас ханымы Ме Ну мен оның інісі Маунг О-ға берілді. 1837 жылы ақпанда Багидаудың мұрагер ханзадасы мен ағасы Тхаравади бүлік шығарып, екі айдан кейін сәуірде Багидау биліктен бас тартуға мәжбүр болды. Тхарравади Ме Ну мен оның бауырын өлтіріп, бауырын үй қамауында ұстады. Багидав 1846 жылы 15 қазанда 62 жасында қайтыс болды. Бұрынғы патшаның 23 ханымы, 5 ұлы мен 5 қызы болған.