Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Багидав (,; сондай-ақ Сагаинг Мин,; 23 шілде 1784 - 15 қазан 1846) - Бирманың Конбаунг әулетінің жетінші патшасы. 1819 жылдан 1837 жылы орнынан түсуіне дейін билік құрған. Сагаң ханзадасы, ол 1808 жылы бабасы Бодавайя патшаның тажын иеленуші болып сайланды және 1819 жылы Бодавайяның өлімінен кейін патша болды. Багидау 1823 жылы астананы Амарапурадан Аваға көшірді. Багидаудың билігі кезінде Бірінші ағылшын-бұрма соғысы (1824-1826) болды, бұл Конбаунг әулетінің құлдырауының басталуы болды. Ол ең ірі Мьянма империясын мұра етті, ол тек король Байниннаунгтың империясынан кейін екінші орында болды, сонымен қатар Британдық Үндістанмен жақсы анықталмаған шекаралары бар. Соғысқа дейінгі жылдары король өзінің атасының батыс иеліктеріндегі (Аракан, Манипур және Ассам) британдықтар қолдаған көтерілістерді басуға мәжбүр болды, бірақ британдық аумақтар мен протектораттардан шекарадан тыс рейдтерді тоқтата алмады. Оның Мьянма әскеріне бүлікшілерді анық емес шекарада қуып жүруге рұқсат ету туралы қатаң шешімі соғысқа әкелді. Британдық Үндістан тарихындағы ең ұзақ және ең қымбат соғыс британдықтардың пайдасына шешен аяқталды және бирмалықтар британдық шарттарды талқылаусыз қабылдауға мәжбүр болды. Багидав өзінің ата-бабасының батыс жерлерін және Тенесаримін ағылшындарға беруге мәжбүр болды. Ол елге көп жылдар бойы зақым келтіріп, бір миллион фунт стерлинг өтемақы төледі. Багидау бірнеше жыл бойы Теннасерим өзіне қайтарылады деп үміттеніп, 1832 жылы өтемақының қалдық сомасын өтемақы төледі. Британдықтар 1830 жылы Манипурмен шекараны қайта сызды, бірақ 1833 жылы британдықтардың бұрынғы аумақтардың ешқайсысын қайтарып бермейтыны анық болды. Патша оқшауланып, билік оның патшайымы Нанмадау Ме Ну мен оның ағасына берілді. Оның ағасы Таравадди 1837 жылы ақпанда көтеріліс ұйымдастырды, ал Багидау 1837 жылы сәуірде таққа отырудан бас тартуға мәжбүр болды. Патша Тхарравади Ме Ну патшайым мен оның бауырын өлтіріп, бауырын үй қамауына алды. Багидав 1846 жылы 62 жасында қайтыс болды. Ол мұрагер ретінде тағы бес патшайымды қабылдады (әдеттегі 23 патшайымның ішінде). Оның үшінші және кейінгі бас ханышасы Нанмадау Ме Ну 1818 жылы Маха Аунгмье Бонзан монастырын салған, көбінесе Ме Ну Ок Кяунг (Ме Нуның кірпіш монастыры) деп аталады, бұл бірма монастырлары дәстүрлі түрде ағаш құрылымдар болып табылады. Тақ мұрагері болған кезінде оның бабасы Бодавайя батысқа қарай экспансиялық бағытын қайтадан жаңғыртты. 1814 жылы ақпанда бірмалық экспедициялық күштер Манипурға басып кірді, Авада өскен Маржит Сингхті вассалдық патша етіп қойды. 1816 жылы Ассамдағы Гувахатидің Ахом губернаторы Бадан Чандра Борфукан Бодаупаяның сотына өзінің саяси қарсыласы Ассамдағы Ахом патшалығының премьер-министрі Пурнананда Бурхагохайнды жеңу үшін көмек іздеу үшін барды. Бадан Чандра Борфуканмен бірге генерал Маха Минхла Минкхаунгтың қолбасшылығындағы 16 мыңнан астам күш жіберілді. Бирма әскері 1817 жылы қаңтарда Ассамға кірді және Гиладар шайқасында Ассам әскерін жеңді. Осы арада Пурнаннанда Бурхагохайн қайтыс болады, ал Пурнаннанда Бурхагохайнның ұлы Ручинат Бурхагохайн Гувахатиге қашып кетеді. Билік басындағы Ахом патшасы Чандраканта Сингха Бадан Чандра Борфукан мен оның бірмалық одақтастарымен келісті. Ол Бадан Чандра Борфүканды Mantri Phukan (Премьер-министр) етіп тағайындады. Бірма патшасы Бодавайяға үйлену үшін ахом ханшайымы Хемо Айдео берілді. Бірмелік әскер көп ұзамай Бірмаға қайта оралды. Бір жылдан кейін Бадан Чандра Борфукан өлтіріліп, Ахом патшасы Чандраканта Сингханы Пурнаннанда Бурхагохайнның ұлы Ручинатх Бурхагохайн бастаған саяси топ құлатты. Чандраканта Сингха мен Бадан Чандра Борфуканның достары Бодаупаяға көмек сұрап жүгінеді. 1819 жылы ақпанда бірма әскерлері екінші рет Ассамға басып кірді және Ассам тағына Чандраканта Сингханы қайта орнатты.
Bagyidaw (, ; also known as Sagaing Min, ; 23 July 1784 – 15 October 1846) was the seventh king of the Konbaung dynasty of Burma from 1819 until his abdication in 1837. Prince of Sagaing, as he was commonly known in his day, was selected as crown prince by his grandfather King Bodawpaya in 1808, and became king in 1819 after Bodawpaya's death. Bagyidaw moved the capital from Amarapura back to Ava in 1823. Bagyidaw's reign saw the First Anglo Burmese War (1824–1826), which marked the beginning of the decline of the Konbaung dynasty. He inherited the largest Burmese empire, second only to King Bayinnaung's, but also one that shared ill defined borders with British India. In the years leading to the war, the king had been forced to suppress British supported rebellions in his grandfather's western acquisitions (Arakan, Manipur and Assam), but unable to stem cross border raids from British territories and protectorates. His ill advised decision to allow the Burmese army to pursue the rebels along the vaguely defined borders led to the war. The longest and most expensive war in British Indian history ended decisively in British favor, and the Burmese had to accept British terms without discussion. Bagyidaw was forced to cede all of his grandfather's western acquisitions, and Tenasserim to the British, and pay a large indemnity of one million pounds sterling, leaving the country crippled for years. Devastated, Bagyidaw held out hope for some years that Tenasserim would be returned to him, and paid the balance of indemnity in 1832 at great sacrifice. The British redrew the border with Manipur in 1830, but by 1833, it was clear the British would not return any of the former territories. The king became a recluse, and power devolved to his queen Nanmadaw Me Nu and her brother. His brother Crown Prince Tharrawaddy raised a rebellion in February 1837, and Bagyidaw was forced to abdicate the throne in April 1837. King Tharrawaddy executed Queen Me Nu and her brother but placed his brother under house arrest. Bagyidaw died in October 1846 at age 62. He took on five more queens as crown prince (of the eventual number of 23 queens). His third and later chief queen Nanmadaw Me Nu built the Maha Aungmye Bonzan Monastery in 1818, more commonly known as Me Nu Ok Kyaung (Me Nu's Brick Monastery), unusual in that Burmese monasteries traditionally are wooden structures. During his stay as crown prince, his grandfather Bodawpaya renewed his expansionism in the west. In February 1814, a Burmese expeditionary force invaded Manipur, placing Marjit Singh, who grew up in Ava, as vassal king. In 1816, the Ahom governor of Guwahati in Assam, Badan Chandra Borphukan visited the court of Bodawpaya to seek help in order to defeat his political rival Purnananda Burhagohain, the Prime Minister of Ahom Kingdom in Assam. A strong force of 16,000 under the command of Gen. Maha Minhla Minkhaung was sent with Badan Chandra Borphukan. The Burmese force entered Assam in January 1817 and defeated the Assamese force in the battle of Ghiladhari. Meanwhile, Purnananda Burhagohain died and Ruchinath Burhagohain, the son of Purnananda Burahgohain fled to Guwahati. The reigning Ahom king Chandrakanta Singha came in terms with Badan Chandra Borphukan and his Burmese allies. He appointed Badan Chandra Borphukan as Mantri Phukan (Prime Minister). An Ahom princess Hemo Aideo was given for marriage to Burmese King Bodawpaya along with many gifts to strengthen the ties with the Burmese monarch. The Burmese force returned to Burma soon after. A year later, Badan Chandra Borphukan was assassinated and the Ahom king Chandrakanta Singha was deposed by rival political faction led by Ruchinath Burhagohain, the son of Purnananda Burhagohain. Chandrakanta Singha and the friends of Badan Chandra Borphukan appeal for help to Bodawpaya. In February 1819, the Burmese forces invaded Assam for second time and reinstalled Chandrakanta Singha on the throne of Assam.
Батыс майдандағы қиындықтар
Бодапая 1819 жылы 5 маусымда қайтыс болды, Багидао қарсылықсыз таққа отырды. 1819 жылы 7 маусымда Амарапурада Шри Павара Сурия Дхармараджа Махараджахираджаның патшалық есімімен таққа отырғызылды. Кейін ол Сири Трибхаванадития Дипати Павара Пандита Махадхаммараджадхиражаға дейін кеңейтілді. Багидау екінші ірі Мьянма империясын мұра етті, сонымен қатар Британдық Үндістанмен ұзақ уақыт бойы белгісіз шекараны бөліскен империя болды. Британдықтар Мәніпур мен Ассамның бірмалықтардың бақылауына алаңдай бастады, бұл Британдық Үндістанның шығыс шекарасындағы өз ықпалына қауіп төндірді, олар аймақтағы көтерілістерді қолдады. Бандула Манипурды қайта басып алды, бірақ ража оның бауыры Чуржит Сингх билеген көршілес Качарға қашып кетті. Сингх ағайындылары Манипурға шабуыл жасауды жалғастырды. 1821 жылы Ассамның Ахом патшасы Чандраканта Сингханың бірмалықтардың ықпалынан арылуға тырысқанынан кейін, тұрақсыздық Ассамға да тарады. Ол бенгалдық жалдамалыларды жалдап, әскерді күшейтуге кірісті. Сонымен қатар, ол бірмалықтардың басып кіруіне жол бермеу үшін бекіністер салуды бастады. Багидау тағы да Бандулаға бет бұрды. Бандуланың 20 мыңнан астам әскері Ассам әскерін жою үшін 1822 жылдың шілдесіне дейін бір жарым жыл қажет болды. Багидав алты ғасырлық Ассам монархиясын жойып, Ассамды әскери генерал-губернатордың қол астында провинция етті. Бұл тарихтың асамдық нұсқаларымен айырмашылығы бар, онда Багидау Асамның жаңа ахом патшасы ретінде Бодавайяға үйленген ахом ханшайымы Хемо Айдеоның ағасы Жогешвар Сингханы орнатқаны және әкімшілікке қарау үшін әскери генерал-губернатор тағайындалғаны жазылған. Ассам патшасы жеңілген соң, британдықтар Бенгалияға қашып кетеді. Британдықтар бірмалықтардың қашқан патшаны тапсыру талаптарын елемеді, оның орнына шекарадағы бекіністерге күшейту бөлімдерін жіберді. Ашық майдандағы табыстарына қарамастан, бірмалықтар Манипур мен Ассамға Качар мен Джайнтия британдық протектораттарынан, ал Араканға Британдық Бенгалиядан көтерілісшілердің шекарадан тыс рейдтерімен қиындықтарға тап болды. Багидаудың сотында генерал Бандула, патшайым Ме Ну және оның ағасы Салиннің иелері бар соғыс тобы Багидауға шешуші жеңіске жету Аваның Аракан, Манипур, Ассам, Качар және Джайниядағы жаңа батыс империясында өз жетістіктерін нығайтуға мүмкіндік беретінін, сондай-ақ шығыс Бенгалияны басып алуға мүмкіндік беретінін айтты. 1824 жылдың қаңтар айында Бандула өзінің ең жоғары лейтенанттары Маха Узанаға көтерілісшілерді қуып шығу үшін Качар мен Джайнияға кіруге рұқсат берді. Британдықтар өз күштерін Качарда бірмалықтарға қарсы жіберді, нәтижесінде екеуінің арасындағы алғашқы қақтығыстар болды. Соғыс ресми түрде 1824 жылы 5 наурызда Аракандағы шекаралық қақтығыстардан кейін басталды.
Bodawpaya died on 5 June 1819, and Bagyidaw ascended to the throne without opposition. On 7 June 1819, he was crowned at Amarapura with the reign name of Sri Pawara Suriya Dharmaraja Maharajadhiraja. It was later expanded to Siri Tribhawanaditya Dhipati Pawara Pandita Mahadhammarajadhiraja. Bagyidaw inherited the second largest Burmese empire but also one that shared a long vaguely defined borders with British India. The British, disturbed by the Burmese control of Manipur and Assam which threatened their own influence on the eastern borders of British India, supported rebellions in the region. Bandula reconquered Manipur but the raja escaped to neighboring Cachar, which was ruled by his brother Chourjit Singh. The Singh brothers continued to raid Manipur using their bases from Cachar and Jaintia, which had been declared as British protectorates. The instabilities spread to Assam in 1821, when the Ahom king of Assam, Chandrakanta Singha tried to shake off Burmese influence. He hired mercenaries from Bengal and began to strengthen the army. He also began to construct fortification to prevent further Burmese invasion. Bagyidaw again turned to Bandula. It took Bandula's 20,000 strong army about a year a half, until July 1822, to finish off the Assamese army. Bagyidaw now scrapped the six century old Assamese monarchy and made Assam a province under a military governor general. This differs with the Assamese versions of history where it is written that Bagyidaw installed Jogeswar Singha, a brother of Hemo Aideo, the Ahom princess who was married to Bodawpaya as the new Ahom king of Assam and a military governor general was appointed to look after the administration. The defeated Assamese king fled to British territory of Bengal. The British ignored Burmese demands to surrender the fugitive king, and instead sent reinforcement units to frontier forts. Despite their success in the open battlefield, the Burmese continued to have trouble with cross border raids by rebels from British protectorates of Cachar and Jaintia into Manipur and Assam, and those from British Bengal into Arakan. At Bagyidaw's court, the war party which included Gen. Bandula, Queen Me Nu and her brother, the lord of Salin, made the case to Bagyidaw that a decisive victory could allow Ava to consolidate its gains in its new western empire in Arakan, Manipur, Assam, Cachar and Jaintia, as well as take over eastern Bengal. In January 1824, Bandula allowed one of his top lieutenants, Maha Uzana, into Cachar and Jaintia to chase away the rebels. The British sent in their own force to meet the Burmese in Cachar, resulting in the first clashes between the two. The war formally broke out on 5 March 1824, following border clashes in Arakan.
Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен соғыс
Соғыстың басында, "еуропалық күштердің жорығына айтарлықтай кедергі" болған жер бедерімен жақсы танысқан, шайқасқа төзімді болған Мьянма әскерлері еуропалық және үндістандық сарбаздардан тұратын жақсы қаруланған британдық күштерді кері қайтара алды. Мамыр айына қарай Узананың әскерлері Чачар мен Джайнтияны басып алды, ал Мяваддидің әскерлері Бенгалияның ішінде ағылшындарды жеңіп, Калькуттада үлкен үрей тудырды. Британдықтар қатал жермен күресудің орнына, Бірманың құрлықтағы жеріне ұрыс жасады. 11 мамырда Арчибальд Кэмпбелл бастаған 10 000-нан астам британдық әскери-теңіз күштері Янгон порт қаласына кірді, бұл мьянмалықтарды таң қалдырды. Бірмалықтар үшін бұл келісім - шарттың барлығы қорлық пен ұзақ уақытқа созылатын қаржылық ауыртпалық болды. Бір ұрпақ адам соғыста қаза тапқан. Бірмалықтардың 75 жыл бұрын қол жеткізген әскери табыстарының арқасында қалыптасқан, жаулап алу мен жауынгерлік мақтаныш туралы білген дүниелері құлап түсті. Авадағы шақырусыз келген британдық резидент жеңілістің масқаралығын күнделікті еске түсіреді. Багидав территориялардың жоғалуымен келісе алмады, ал британдықтар Теннасеримді бирмалықтарға өтемақы төлемдерін төлеу үшін жем ретінде қолданды. 1830 жылы ағылшындар Манипуридің Бірмамен шекарасын қайта сызуды келісті, бұл Кабау аңғарыны бірмалықтарға қайтарып берді. Багидов өтемақының қалған бөлігін 1832 жылдың қарашасында үлкен құрбандықпен тапсырды. Алайда 1833 жылы британдықтардың бұл аумақтарды қайтарып алу ниеті жоқ екені анық болды. Театр мен қайық жарыстарын жақсы көретін патша бірден-бір депрессияға ұшырап, өзін-өзі тастап кетті. Сарай билігі оның бас ханымы Ме Ну мен оның інісі Маунг О-ға берілді. 1837 жылы ақпанда Багидаудың мұрагер ханзадасы мен ағасы Тхаравади бүлік шығарып, екі айдан кейін сәуірде Багидау биліктен бас тартуға мәжбүр болды. Тхарравади Ме Ну мен оның бауырын өлтіріп, бауырын үй қамауында ұстады. Багидав 1846 жылы 15 қазанда 62 жасында қайтыс болды. Бұрынғы патшаның 23 ханымы, 5 ұлы мен 5 қызы болған.
In the beginning of the war, battle hardened Burmese forces, who were more familiar with the terrain which represented "a formidable obstacle to the march of a European force", were able to push back better armed British forces made up of European and Indian soldiers. By May, Uzana's forces had overrun Cachar and Jaintia, and Lord of Myawaddy's forces had defeated the British inside Bengal, causing a great panic in Calcutta. Instead of fighting in harsh terrain, the British took the fight to the Burmese mainland. On 11 May, a British naval force of over 10,000 men, led by Archibald Campbell entered the port city of Yangon, taking the Burmese by surprise. For the Burmese, the treaty was a total humiliation and a long lasting financial burden. A whole generation of men had been wiped out in battlefield. The world the Burmese knew of conquest and martial pride, built on the back of impressive military success of prior 75 years, had come crashing down. An uninvited British Resident in Ava was a daily reminder of humiliation of defeat. Bagyidaw could not come to terms with the loss of the territories, and the British used Tenasserim as bait for the Burmese to pay the installments of indemnity. In 1830, the British agreed to redraw the Manipuri border with Burma, giving back Kabaw Valley to the Burmese. Bagyidaw delivered the balance of the indemnity at great sacrifice in November 1832. But by 1833, it was clear that the British had no intention of returning any of the territories. The king, who used to love theater and boat racing, grew increasingly reclusive, afflicted by bouts of depression. The palace power devolved to his chief queen Me Nu and her brother Maung O. In February 1837, Bagyidaw's crown prince and brother Tharrawaddy rebelled, and two months later in April, Bagyidaw was forced to abdicate. Tharrawaddy executed Me Nu and her brother, and kept his brother under house arrest. Bagyidaw died on 15 October 1846, at age 62. The former king had 23 queens, five sons and five daughters.