Кіріспе
Джон Колет (1467 жылдың қаңтары – 1519 жылдың 16 қыркүйегі) – ағылшын католик дін қызметкері және білім берудегі бастамашы. Колет – ағылшын ғалымы, Ренессанс дәуірінің гуманисті, теолог, Мерсерлердің құрметті компаниясының мүшесі және Лондонның Сент-Пол соборының деканы. Колет адамдардың өмірдегі жолбасшы ретінде Киелі кітапты қарастыруын қалады. Одан әрі, ол теологияны жаңартып, христиан дінін қайта жандандыруды көздеді. Колет гуманизм мен реформаны байланыстырғандықтан, христиан гуманизмінің маңызды ертедегі көшбасшысы болып табылады. Джон Колет христиан гуманизмінің маңызды тұлғасы Эразмның досы болды.
John Colet (January 1467 – 16 September 1519) was an English Catholic priest and educational pioneer. Colet was an English scholar, Renaissance humanist, theologian, member of the Worshipful Company of Mercers, and Dean of St Paul's Cathedral, London. Colet wanted people to see the scripture as their guide through life. Furthermore, he wanted to restore theology and rejuvenate Christianity. Colet is an important early leader of Christian humanism as he linked humanism and reform. John Colet was a friend of Erasmus, a key figure in Christian humanism.
Балалық шағы мен білімі
Сэр Генри Колеттің (1486 және 1495 жылдары Лондонның лорд-мэрі болған) үлкен ұлы, ол 1467 жылғы қаңтарда Лондонда дүниеге келді. Білімін Санкт-Антоний мектебінде және Оксфордтағы Магдалена колледжінде алды, онда 1490 жылы магистр дәрежесін алды. Ол бұрын-ақ Данингтон (Саффолк) және Сент-Данстан (Степни) шіркеулерінің пасторы болған, енді Тернинг (Хантс) шіркеуінің ректоры болды. 1493 жылы ол Парижге, содан кейін Италияға барып, канондық және азаматтық құқық, шіркеу әкелерінің еңбектері және грек тілін оқыды.
Шетелде болған уақыт
Шетелде болған кезінде ол Будей (Гийом Буде) және Эразмпен, сондай-ақ Савонароланың ілімімен танысты. 1496 жылы Англияға оралғаннан кейін діни қызметкер болып орденге кірді және Оксфордта қоныстанды, онда Киелі Пауылдың хаттары бойынша лекция оқыды, ескі схоластикалық түсіндіру әдісін жаңа ғылыммен үйлесетін әдіспен алмастырды. Олардың ықпалымен Англияға оралғанда ол тек гуманист ғана емес, сонымен қатар христиан реформаторы болып қайтты. Оның әдістері 1498 жылы Оксфордқа келген Эразмға үлкен әсер етті, ал кейіннен ол Колеттен жылдық жәрдем алды.
Лауазымды атқару
1494 жылдан бастап Колет Йорк соборындағы пребендарий және Лондонның Сент-Мартин-ле-Гранд шіркеуінің каноны болды. 1502 жылы ол Солсбери соборындағы пребендарий, 1505 жылы Сент-Пол соборындағы пребендарий, содан кейін дереу оның деканы болды, ал бұрын діни ғылым докторы дәрежесін алған еді. Ол Киелі кітаптарды оқытуды жалғастырды және көп ұзамай аптасына үш күннен тұрақты діни дәріс ұйымдастырды, тікелей Сент-Пол соборында. 1505 және 1519 жылдар аралығында Сент-Пол соборында қызмет еткен кезде Колет уағыздауымен, басқаруымен, жазбаларды түсіндіруімен және білімімен шіркеу реформасына үлкен үлес қосты. Шамамен 1508 жылы әкесінен мүлік мұраға алғаннан кейін Колет Сент-Пол мектебін қайта құру жоспарын жасады, оны 1512 жылы аяқтады және жылдық кірісі 122 фунт стерлингтен аспайтын мүлікпен қамтамасыз етті. Бұл мектеп Жаңа Туған Исаға арналған және жас балаларға христиандық білім беру мақсатында құрылды. Белгілі грамматик Уильям Лили алғашқы ұстаз болды, ал 1510 жылы мерсерлер компаниясы мүлікті сақтаушылар ретінде тағайындалды, бұл білім беруде діни емес басқарудың алғашқы мысалы еді. Кейбір адамдар Колеттің діни көзқарастарын еретік деп санады, бірақ Кентербери архиепископы Уильям Уорхэм оны соттаудан бас тартты. Патша Генрих VIII француз соғыстарына қарсы уағыздар айтқанына қарамастан, оны жоғары бағалады. Колет Сент-Пол соборындағы Иса гильдиясының ректоры және Генрих VIII-нің капелланы болды. 1514 жылы ол Кентербериге қажылық жасады, ал 1515 жылы Вулси кардинал болып тағайындалғанда уағыз айтты.
Дін уағыздары
Коледе көптеген көрнекті уағыздар болды. Олардың бірі – 1512 жылғы 6 ақпанда Лондон соборында Кантербери провинциясының дін қызметкерлерінің жиналысының басталған сөзі. Кентербериялық архиепископ Уорхэм Колетті сөз сөйлеуге шақырды. Колеттің сөзі тікелей және ойлы. Бұл оның еңбегін көрсетеді, немесе Колеттің өзі айтқандай, ол «шынайы ынтамен, шіркеудің құлдырауына қайғыратын адам» ретінде сөйлеп тұр. Сонымен қатар, Коле өзінің «Бүгін, әкелер, осы кеңесте шіркеуді реформалау туралы барлық ойларыңызбен ойлануыңызды ескерту үшін келдім» деп мәлімдеді. «Конвокация» уағызы – оның ең белгілі уағыздарының бірі. Бұдан өзге, Коле 1513 жылғы Ұлы жұма күні патша сарайында маңызды уағыз айтты. Ол бұл сөзді саяси шиеленіс күшті болған кезде, атап айтқанда, Англияның Францияға қарсы соғыс бастауға ұмтылған кезінде жасады. Сөзінде Коле соғысты айыптап, христиандарды тек Иса Мәсіх үшін күресуге шақырды.
Христиан гуманисі
Коледің жазбалары терең ойлы және христиан гуманизмінің дәстүрін байытқан. Ол Цицерон, Августин, Жером, Иоанн Златоуст, Антиохиялық Игнатий, Лактанций және Поликарпты оқыды. Коле өз жазбаларында итальяндық гуманистер мен платониктер Марсилио Фичино мен Пико делла Мирандолаға сілтеме жасайды. Эразм Коле туралы: «Колетті тыңдағанда, мен Платонның өзін тыңдап отырғандаймын» деген. Эразм, Колеттің бейнесі арқылы, дін қызметкері адал болса да, шіркеуді қатты сынға ала беруге болатынын көрсетуі мүмкін. Оның Колетті суреттеуі, ішінара, өзінің өзін бейнелеуі болды.
Уақыт өте келе зерттеледі
Колет уақыт өте келе жиі зерттелді және танымалдылығы бірнеше рет артып тұрды. Епископ Кеннетт Колетті XVII және XVIII ғасырларда зерттеді. Кеннетт өзінің жазбаларын Сэмюэл Найтқа тапсырды, ол оларды 1724 жылы жарық көрген Колеттің өмірбаянын жазу үшін пайдаланды. XIX ғасырда Колетке деген қызығушылық күшейді. Осы кезеңде оның еңбектерінің бірнеше басылымы және қосымша өмірбаяны жарық көрді. Ғалымдар Колеттің досы Эразм мен Англия реформациясына зор әсер еткенін айтады. Кейінгі сыншылар Колетті протестанттыққа жақын деп санады, ал басқалары Колетті тек шіркеудің жағдайын жақсартуды көздеген реформатор деп есептейді. Колет 1519 жылы "терлеу қызбасынан" қайтыс болды. Оның ескерткіші Сент-Пол соборындағы хордың оңтүстік бөлігіне орнатылған, бірақ Лондонның Ұлы өрті кезінде қирады.
Басқа жұмыстар
Оның уағыздарынан өзге, Колеттің еңбектеріне Киелі кітаптарға түсініктемелер, сондай-ақ "Күнделікті діни амалдар" және "Құдайға адал өмірге шақыру" атты еңбектер кіреді. Лили, Эразм және Вольсимен бірлесіп, Колет ағылшын мектептерінде ғасырлар бойы қолданылған ресми латын грамматикасының негізін қалаған материалдарды жасады. Колеттен Эразмға жазылған бірнеше хаттар да жетіп келді.
Colet- тің ұзаққа созылатын әсері
Осы күнге дейін Колеттің жетістігі Санкт-Полс мектебі, Санкт-Полс қыздар мектебі және Санкт-Полс кіші мектебі (бұрын Колет соты деп аталған) тарапынан Санкт-Полс соборында Джон Колет күнінде тойланады (2003 жылдан бастап). Букингемширдегі Вендовер қаласындағы Джон Колет мектебі, сондай-ақ Лондонның Хаммерсмит ауданындағы Колет бағы және W6 мекенжайындағы, Австралияның Сидней қаласындағы Джон Колет мектебі оның құрметіне аталған.
Колеттің жиналыстағы уағызы (1512)
Кіріспе абзацта Колет Кеңестің шіркеу реформасын қарастыру қажеттілігіне байланысты оның қатысу себебін айтады. Біріншіден, Колет діни қызметкерлердің өмір салтын сынап, олардың өзгелерге үлгі болуға, жарық шашуға тиіс екенін түсіндіреді. Егер олар қараңғылықтың көрінісі болса, шіркеу қараңғылыққа тоналады. Колет елшіге сілтеме жасай отырып, діни қызметкерлердің бұзылған өмірін құрайтын төрт жамандыққа тоқталады: шайтандық мақтаныш, тәндік құмарлық, дүниелік ашкөздік және дүниелік азаматтық. Біріншіден, өмірге деген мақтанышқа қатысты, Колет сол кездегі діни қызметкерлердің дін қызметкері болу арқылы алатын құрмет пен қадір-қасиетке көбірек құмарланғанын айтады. Шіркеуге қызмет ету – тек қарапайым қызмет болуы керек. Екіншіден, көптеген діни қызметкерлер тәндік құмарлыққа беріліп, той-думан ұйымдастырып, бос сөздерге бойдай, спортпен айналысып, ойын-сауық көріп, аң аулап, бүркіт салады. Олар «осы дүниелік ләззаттың құшағында» мас болып, «өздеріне қызмет ететіндерді қолдап-қорғайды». Үшіншіден, дүниеқұмарлық – үшінші дүниелік жамандық, ол құмарлық деп те аталады. Колет оны көптеген діни қызметкерлерді басып алған және соқыр еткен оба деп сипаттайды. Көптеген адамдар шіркеуге тек байлық пен жоғары лауазымға үміттенеді. Діни қызметкерлер өздерінің табысқа жетуінен гөрі, жасаған игіліктеріне көңіл бөлгені жөн. Пауыл ашкөздікті барлық жамандықтың түбі деп атады. Одан пайда мен жеңілдіктер өсіп шығады, оның ішінде зейнетақы мен ондықтар. Колет былай дейді: «Барлық бұрылыс, шіркеудің барлық құлауы, әлемнің барлық жамандықтары – діни қызметкерлердің ашкөздігінен туындайды». Төртінші жамандық – діни қызметкерлердің Құдайға емес, адамдарға қызмет етуге бейімделуі. Пауылдың айтуынша, діни қызметкерлер Құдай мен адамдар арасында делдал болуы керек. Сондықтан, соғыс тек рухани сипатта болуы керек және Исаның бейнесін көрсететіндей болуы тиіс. Олар сондай-ақ Жазбаларды оқып, зерделеп, дұға етуі керек. Олар Құдайдың сөзін уағыздап, құтқарылудың қасиетті рәсімдерін орындап, адамдар үшін құрбандық шалып, олардың жандары үшін дұға жасауы керек. Содан кейін Колет қажетті дін қызметкерлерінің реформасын талқылай бастайды. Пауыл адамдардың «ой-саналарын жаңаруы керек» деп ескертеді. Адамдар кішіпейілділікке, салмақтылыққа, қайырымдылыққа және рухани істерге бет бұруы керек. Реформа діни қызметкерлерден басталып, бүкіл шіркеуге таралуы керек. Колет жаңа заңдар қабылдаумен келіспейді, оның орнына ескі заңдарды орындау керек деп санайды. Колет бірнеше нәрсенің маңызды екенін айтады: ізгі, таза және қасиетті өмір, бекем моральдық қағидалар, Жазбалардың орташа білімі, қасиетті рәсімдерді білу, Құдайдан қорқу және көктегі өмірге құштарлық. Соңында, Колет адамдарды «сүйіспеншілік пен тыныштықтың Құдайына қайтуға, Мәсіхке қайтуға шақырады, Онда барлық түсініктен асқан Киелі Рухтың шынайы тыныштығы бар, шынайы діни өмірге қайтуға». «Ақыл-ойыңды жаңарып, Құдайдың қасиеттерін танып біл, сонда Оның тыныштығы сенімен бірге болады».
Ескерткіш
Ол үшін ескерткіш ескі Сент-Полс соборының оңтүстік қанатында болған. 1902 жылы Хамо Торникрофт жасаған Джон Колеттің екі шәкіртімен бірге жасалған қола мүсіні Лондонның Сент-Полс мектебінің кіреберісіне жақын маңызды орында тұр.