Егіс даласын жұмсарту құралы

Кіріспе

Ауыл шаруашылығы құралы

Ауыл шаруашылығында тілгіш – жер бетін өңдеуге арналған құрал. Ол жерді жырғаннан кейін топырақтың бетін қиратқанда және тегістеу үшін қолданылады. Тілгіштің мақсаты – топырақ түйіршіктерін бөлшектеу және тұқым себуге қолайлы топырақ құрылымын жасау. Ірі тілгіштерді арамшөптерді жою және себуден кейін тұқымды жабу үшін де қолдануға болады. Тілгіштер жырғыштардан ерекшеленеді, олар топырақтың жоғарғы 12-25 сантиметрінен (5-10 дюйм) кесіп, параллель жоңқаларды қалдырады. Тілгіштер культиваторлардан да ерекшеленеді, олар топырақтың барлық бетін өңдейді, ал культиватор егін қатары арасындағы тар жолақтарды ғана өңдеп, арамшөптерді жояды. Тілгіштердің төрт негізгі түрі бар: дискілі тілгіштер, тісті тілгіштер (көктемгі тісті тілгіштер, сүйретілмелі тілгіштер және тік тілгіштер), тізбекті тілгіштер және тізбекті дискілі тілгіштер. Бастапқыда тілгіштерді аттар, есектетер немесе өгіздер сияқты жұмыс малдары тартқан, ал кейбір жерлерде қолмен жұмыс істейтін жұмысшылар тартқан. Қазіргі заманда олар көбінесе тракторға тіркелетін құралдар болып табылады, трактордың тіркегіш құрылғысымен тартылады немесе үш нүктелі тіреуге орнатылады. Традициялық тілгіштің қазіргі заманғы жетілдірілген түрі – роторлық қуатты тілгіш, көбінесе қуатты тілгіш деп аталады.

Жағалық әрекет

Қазіргі заманғы механикаландырылған шаруашылықта фермер көбінесе екі шұңғырды бірінен соң бірін қолданады. Алдымен дискілік шұңғыр жыртуға арналған топырақ қозғалтқышпен (қалыптық шұңғырмен) қалдырылған ірі кесектерді тіліп кеседі, содан кейін көктемгі тісті шұңғыр қолданылады. Уақытты және отынды үнемдеу үшін оларды бір трактормен тартуға болады; дискілік шұңғыр тракторға, ал көктемгі тісті шұңғыр дискілік шұңғырға тікелей артына жалғанады. Соның нәтижесінде беткі қабаты ұнтақ топырақтан тұратын тегіс дала пайда болады.

Түрлері

Салқын климатты аймақтарда ең көп таралған түрлері – дискілі тырма, тізбекті тырма, тісті тырма немесе шаншық тырма және серіппелі тісті тырма. Тізбекті тырмалар көбінесе егістікті тегістеу немесе тұқымды жабу сияқты жеңіл жұмыстар үшін қолданылады, ал дискілі тырмалар әдетте ауыр жұмыстарда қолданылады, мысалы, тырмалаудан кейін топырақты ұсату үшін. Сонымен қатар, трактордың қозғалысына емес, трактордан қуат алатын түрлі электрмен жұмыс істейтін тырмалар бар. Тісті тырмалар тұқым себу алдында топырақтың жағдайын жақсарту, өсіп келе жатқан дақылдардағы ұсақ арамшөптерді жою және судың тереңге сіңуіне мүмкіндік беру үшін қатарлар арасындағы топырақты жұмсарту үшін қолданылады. Төртінші түрі – тізбекті дискілі тырма. Дискілер тізбектерге бекітіліп, жер бетімен бұрышталып тартылады. Бұл тырмалар жер бетінде жылдам қозғалады. Тізбек пен дискілер таза болу үшін айналып тұрады, ал беткі қабатты шамамен белгілі бір тереңдікке дейін ұсатады. Бір өткелмен себуге дайын тегіс топырақ жатағы дайындалады. Тізбекті тырмалау шабындық жерлерде тыңайтқыштарды таратуға, шөптегі өлі материалды (шашақты) ұсатуға және спорт алаңдарын күтіп ұстауға қолданылады. Ауыр пайдаланғаннан кейін жерді тегістеу, аяқ киім іздерін және ойықтарды жою және тегістеу үшін жеңіл тізбекті тырмалау жиі қолданылады. Өңделген жерлерде басқа екі түрмен бірге қолданылатын тізбекті тырмалау, үлкен топырақ кесектерін бетке шығарады, онда ауа райы оларды бұзып, тұқымның өніп шығуына кедергі келтірмейді. Төрт түрлі тырманы да бір ретте қолданып, себуге дайын топырақ жасай аласыз. Әртүрлі топырақ өңдеу процестерінде екі тырманың кез келген комбинациясын қолдану да кең таралған. Тырмалау өте жақсы топырақ құрылымын жасаса немесе топырақ өте жеңіл болса, жел оны ұшырып әкетпеу үшін, жиынның соңына ролик қосылады. Тырмалардың түрі мен салмағы олардың мақсатына байланысты әртүрлі болады. Олардың құрамында әдетте дискілерді, тістерді, тізбектерді немесе топырақты жылжытудың басқа құралдарын ұстайтын берік рама болады, бірақ тісті және тізбекті тырмалар көбінесе жиынның алдыңғы жағында тек берік сүйреу таяғымен бекітіледі. Оңтүстік жарты шарында «гигант дискілер» деп аталатын дискілі тырмалар – бұл дискілі тырмалардың ерекше түрі, олар дискілі тырманың шектеулі саны болғандықтан, дискілі тырма тым баяу болғандықтан, ағаштардың түбірлері мен тастарды ұстай алмайтын қатал жерлерде тырмалаудың орнына қолданылады. Үлкен, тісті жиекті дискілер жиын немесе рамада жұмыс істейді, олар кескіш жиектің енуін жақсарту үшін бетон немесе болат блоктармен салмақталған. Мұндай өңдеу әдетте бұрғылау немесе қатарлап себуден гөрі, кеңінен тыңайту және себумен бірге жүргізіледі. Жылқымен жұмыс істеу – ауыр тырма.

In cooler climates the most common types are the disc harrow, the chain harrow, the tine harrow or spike harrow and the spring tine harrow. Chain harrows are often used for lighter work such as levelling the tilth or covering seed, while disc harrows are typically used for heavy work, such as following ploughing to break up the sod. In addition, there are various types of power harrow, in which the cultivators are power driven from the tractor rather than depending on its forward motion. Tine harrows are used to refine seed bed condition before planting, to remove small weeds in growing crops and to loosen the inter row soils to allow for water to soak into the subsoil. The fourth is a chain disk harrow. Disk attached to chains are pulled at an angle over the ground. These harrows move rapidly across the surface. The chain and disk rotate to stay clean while breaking up the top surface to about deep. A smooth seedbed is prepared for planting with one pass. Chain harrowing can be used on pasture land to spread out dung, and to break up dead material (thatch) in the sward, and similarly in sports ground maintenance a light chain harrowing is often used to level off the ground after heavy use, to remove and smooth out boot marks and indentations. Used on tilled land in combination with the other two types, chain harrowing rolls remaining larger soil clumps to the surface where weather breaks them down and prevents interference with seed germination. All four harrow types can be used in one pass to prepare soil for seeding. It is also common to use any combination of two harrows for a variety of tilling processes. Where harrowing provides a very fine tilth, or the soil is very light so that it might easily be wind blown, a roller is often added as the last of the set. Harrows may be of several types and weights, depending on their purpose. They almost always consist of a rigid frame that holds discs, teeth, linked chains, or other means of moving soil—but tine and chain harrows are often only supported by a rigid towing bar at the front of the set. In the southern hemisphere, so called giant discs are a specialised kind of disc harrows that can stand in for a plough in rough country where a mouldboard plough cannot handle tree stumps and rocks, and a disc plough is too slow (because of its limited number of discs). Giant scalloped edged discs operate in a set, or frame, that is often weighted with concrete or steel blocks to improve penetration of the cutting edges. This sort of cultivation is usually followed by broadcast fertilisation and seeding, rather than drilled or row seeding. A drag is a heavy harrow.

Қуатты қоқыс

Ротациялық электрлік шұңғыр, немесе жай ғана электрлік шұңғыр, бірнеше тік тісті жиынтықтарынан тұрады. Әрбір тісті жиынтығы тік ось бойымен айналып, топырақты көлденең бағытта өңдейді. Соның салдарынан, ротациялық культиватордан өзгеше, топырақ қабаттары аударылмайды немесе кері бұрылмайды, бұл ұйықтап жатқан арамшөп тұқымдарын бетке шығарудың алдын алуға көмектеседі, сондай-ақ тереңдегі топырақтың көлденең кесілуіне жол бермейді, ол қатты қыртыстардың пайда болуына әкелуі мүмкін.

Тарихи деректеме

Еуропада тырмалар ежелгі дәуірде және орта ғасырларда қолданылған. 11 ғасырдағы Байё гобеленінің 10-шы сахнасындағы ең көне белгілі тырма суреті сақталған. Тырма туралы арабша мағлұмат Абу Бакр ибн Вахшияның 10 ғасырдағы "Набатей шаруашылығы" (Kitab al Filaha al Nabatiyya) кітабында кездеседі, бірақ бұл білімді вавилондық көздерден алғандығын айтады.