Кіріспе

1623 жылы философ Томазо Кампанелланың философиялық еңбегі «Күн қаласы» (; Civitas solis) – итальяндық доминикан философы Томазо Кампанелланың философиялық туындысы. Бұл маңызды ертедегі утопиялық еңбек. Туынды 1602 жылы итальян тілінде жазылған, Кампанелланың дінге қарсылық және бүлік жасады деген айыппен түрмеге қамалуынан кейін жазылған. Латын тіліндегі нұсқасы 1613–14 жылдары жазылып, 1623 жылы Франкфуртта жарияланды.

Қысқаша мазмұны

Кітап "Госпитальдік рыцарьлар орденінің бас ұстазы мен генуэздік теңіз капитаны" арасындағы әңгіме түрінде ұсынылған. Платонның "Мемлекеті" және Тимейдегі Атлантида сипаттамасынан шабыттандырылып жазылған, онда мүліктер, әйелдер және балалар ортақ пайдаланудағы теократиялық қоғам суреттеледі. Бұл, сондай-ақ, араб тіліндегі астрологиялық сиқыр кітабы – Пикатрикстегі Адоцентин қаласына да ұқсас. Шығарманың соңғы бөлігінде Кампанелла, астрологияның сырлы тілімен, испан патшаларының Рим папасымен одақтасып, Құдайдың жоспарын іске асыру құралына айналатынын болжайды: Шын діннің соңғы жеңісі және оның бүкіл әлемге тарауы. Бір жағынан, Кампанелланың Жаңа әлемді жаулап алу туралы ойлап отырғанын айтуға болар, бірақ бұл болжамды "Күн қаласынан" бұрын жазылған "Испаниядағы монархия" еңбегінің жарығында қарастыру дұрыс боларлықтай.

Қала

Қала жеті қабырғамен қоршалған, олар сарайлардан тұрғызылған, олар қала тұрғындарының баспаналары болып табылады. Қала табиғат жағдайына қарай, дене саулығына қолайлы, таудың беткейінде орналасқан, себебі ондағы ауа жеңіл және таза. Осы қауымдастықтың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – еңбектің бөлінуі. Кампанелла тағы да Аристотельмен пікір таластырады, ол қолөнершілерді, шаруаларды және жеңіл жұмыспен айналысатын адамдарды толыққанды азаматтықтан және жоғары моральдық қасиеттерден шығарған еді. Күн қаласында ешқандай мамандық арсыз немесе төмен емес, барлығы бірдей құрметті – тіпті, қолөнершілер мен құрылысшылар сияқты көп күш жұмсауды қажет ететін жұмысшылар көбірек мақтауға ие. Әркімнің барлық мамандықтарды білуі керек, содан кейін әр адам өзінің ең жақсы қабілеттерін көрсететін салаға бейімделуі керек. Оларда қызметшілер де, қызмет көрсететін адамдар да жоқ. Олар тек бос жұмыс істеуді ғана жақтырмайды, осылайша еңбектің қадірін жоғары қойып, жамандықпен байланысты әдепсіздік туралы түсінікті жоққа шығарады. Еңбектің тең бөлінуінің арқасында әр адам күніне төрт сағат жұмыс істеуі жеткілікті, бірақ олардың барлығы жұмыс істеуі керек, өйткені біреудің бос болуы басқалардың табысына және күш-жігеріне әсер етеді. Азаматтардың мүлкі жоқ, керісінше, барлығы ортақ: тамақтан үйге дейін, білім алудан іс-әрекетке дейін, құрметтен ойын-сауыққа дейін, әйелдерден балаларға дейін. Әр нәрсенің әділ таратылуын бақылайтын "қызметшілер" бар, бірақ ешкім ештеңені өзіне иеленуге болмайды. Олардың пікірінше, үйге немесе отбасына ие болу "өздік сүйіспеншілікті" күшейтеді, бұл ауыр зардаптарға әкеледі. Олар "философтар сияқты ортақ" өмір сүреді, себебі олар тауарлардың тең емес бөлінуінің әлеуметтік және моральдық деңгейдегі жағымсыз әсерін біледі. "Күн қаласы" кітабының ең көркем және қиялы бар көріністерінің бірі – қаланың боялған қабырғалары. Қаланы қоршап, қорғаудан басқа, қабырғалар сонымен қатар ерекше театрдың пердесі және білімнің суретті энциклопедиясының беттері болып табылады. Сарайлардың қабырғаларына барлық өнер мен ғылымдардың суреттері салынған. Ғибадатхананың бағаналарын ұстап тұрған қабырғадан бастап, планеталардың ретімен, Меркурийден Сатурнға дейін біртіндеп төмен түсіп, біз аспан мен жұлдыздардың, математикалық фигуралардың, жер бетіндегі әрбір елдің және минералды, өсімдік және жануарлар әлемінің барлық ғажайыптары мен құпияларының бейнелерін көреміз. Кампанелла барлық тапқырлық жаңалықтарға қызығушылық танытқан, ал "Күн қаласы" кітабында желсіз және желкенсіз жүзуге қабілетті кемелер және тек аяқпен атты бағыттап, қолды босататын тіректер сияқты қызықты өнертабыстардың көптеген мысалдарын келтіреді. Сыртқы қабырғада заң шығарушылар бейнеленген, ал бұл жерде, "үлкен құрметте", бірақ Мұсамен, Озириспен, Юпитермен, Меркуриймен және Мұхаммедпен бірге генуэздік теңізші Мәсіхті және он екі елшіні таниды. Білім кітапханалар сияқты бөлек орындарда сақталған кітаптарға жабылып қалмайды, ол әркімнің көзіне ашық көрінеді. Осылайша бейнелеу жылдам, жеңіл және тиімді оқыту формасын ұсынады, өйткені ол бейнелердің есте сақтау және эмоционалдық күшін көрсететін есте сақтау өнерімен байланысты. Балалар кішкентай кезінен бастап осы білім театрында жүгіріп, дұрыс бағыт-бағдармен жүреді, ойын ойнау сияқты қуанышпен, күш-жігерсіз, ауыртпалықсыз білім алады. Тауарлардың ортақтығынан және боялған қабырғалардан басқа, Күн қаласының тағы бір ерекшелігі, ол қиын және алаңдататын, тіпті Кампанелла өзі "қатты және қиын" деп сипаттайтын әйелдердің ортақтығы. Бұл азаматтардың ұрпақ мәселесіне қабылдаған шешімі. Пифагорлық Оцел Луканустың ілімін қайталап, Кампанелла адамдардың өздеріне немқұрайды қарап, жылқы мен итті өсірумен айналысқанына таңғалатынын айтады. Бала туу ата-ананың үлкен жауапкершілігін талап етеді, ал егер ол дұрыс қолданылмаса, онда ұзақ уақыт бойы азап шегуге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, адамның табиғи "темпераменті" немесе кейінірек өзгертілмейтін мінезі мен тамыр жайып, өркендеу үшін қолайлы жағдайды қажет ететін моральдық ізгілік арасында тығыз байланыс бар. Сондықтан ұрпақ нақты нормаларды сақтауы керек, оларды кездейсоқ немесе жеке сезімдерге сендіруге болмайды. Азаматтар махаббат пен жынысты ажыратады. Адамдар арасындағы махаббат, жыныстық тартымдылықтан гөрі достық пен құрметке негізделген, сыйлар алмасу, әңгімелесу және билеу сияқты жыныстық қатынастан алыс әрекеттерде көрінеді. Алмалы-салмалы жыныстық қатынас, керісінше, ата-ананың физикалық және моральдық қасиеттеріне және ұрықтың уақтылы болуына қатысты қатаң ережелерді сақтауы керек, оны астролог анықтайды. Мұндай одақ жеке, эмоционалды немесе құмарлық қатынастың көрінісі емес, бірақ ұрпақ берудің әлеуметтік жауапкершілігімен және ұжымдық қауымдастыққа деген махаббатпен байланысты. Қауымдастықтың діни сенімдері, христианның негізгі принциптерін қамтыса да (жанның мәңгілігі және құдайлық қамқорлық сияқты), қала мен жұлдыздар арасында белгілі бір байланыс орнататын табиғи дін болып табылады. Ғибадатхана ашық және қабырғалармен қоршалмаған. Кампанелла өзінің бірінші өлеңдерінің бірінде уәде береді: "Мен аспанды ғибадатханаға, ал жұлдыздарды құрбандыққа шаламын". Ғибадатхананың күмбезінде жұлдыздар және олардың жердегі оқиғаларға тигізетін әсері бейнеленген. Құрбандық шалатын жер, онда жер және аспан шарлары орналасқан, күннің пішінінде. Дұғалар аспанға бағытталған. Ғибадатхананың ең жоғары бөлігінде орналасқан бөлмелерде тұратын жиырма төрт дін қызметкерінің міндеті жұлдыздарды бақылау және барлық қозғалыстарын астрономиялық құралдармен есепке алу. Олардың жұмысы ұрпақ беруге және егіс жұмыстарына ең қолайлы уақытты көрсету, осылайша Құдай мен адамдар арасында делдалдық қызмет атқару.

Трентоның 1602 жылғы қолжазбасы

Тренто қалалық кітапханасында "Күннің қаласы" атты 1602 жылғы қолжазба сақталады (кітапхана белгісі BCT1 1538), оны 1943 жылы итальяндық тарихшы Луиджи Фирпо тапқан. Бұл қолжазба қазірге дейін сақталған ең ежелгі түптеме деп есептеледі. Мәтін кітапханаға барон Антонио Маццеттидің (1781–1841) өсиеті арқылы келген. Ол кітап коллекционері және библиофил болған, өсиеті бойынша кітап мұрасын қалалық кітапханаға сыйлаған. Қолжазба 1980 жылы қалпына келтірілді. Ол қағаз картонға байланған парқтан жасалған. Ол жазылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң біріктірілген екі кодекс бірлігінен тұрады: біріншісі – 1297 жылдан 1582 жылға дейінгі Венеция тарихи жылнамасы, одан кейін "Hospedali di Venezia" ("Венециядағы ауруханалар") тізімі келеді. Астыңғы бөлігіне жеке нөмірленген шағын кітапша тігілген: ол белгісіз автордың "Күннің қаласы" қолжазбасының көшірмесі. Көшіру өте мұқият жасалған, тек бірнеше ұсақ қателер бар.