Кіріспе

Американдық дипломат Лой Уэсли Хендерсон (1892 жылы 28 маусым - 1986 жылы 24 наурыз) - АҚШ Сыртқы істер қызметінің офицері және дипломат.

Өмірбаян

Лой Уэсли Хендерсон 1892 жылы 28 маусымда Арканзас штатының Роджерс қаласында кедей методист уағыздаушысының отбасында дүниеге келген. Ол колледжге Канзастағы шағын қалада оқуға түсіп, солтүстік-батыс университетіне ауысты.

Ерте мансап

Қолына алған жарақат Хендерсонды Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысуға кедергі келтірді, сондықтан ол Қызыл Крест еріктісі ретінде қызмет етті. 1922 жылы Хендерсон АҚШ Сыртқы істер қызметіне кірді.

Шығыс Еуропа және КСРО

Ирландиядағы алғашқы консулдық сапардан кейін Хендерсон 24 жыл бойы Кеңес және Шығыс Еуропа істеріне назар аударды. Содан кейін Латвия, Литва және Эстонияда қызмет еткенде, Совет Коминтернасы мен АҚШ-тағы солшыл ұйымдар арасындағы байланысты зерттеді. 1933 жылы Рузвельт әкімшілігі Кеңес Одағына дипломатиялық танымалдылық берді және Хендерсон Ресейге АҚШ-тың Мәскеудегі елшілігін қайта ашуға көмектесу үшін тағайындалды. Бұл тапсырмада оған Георгий Кеннан мен Чарльз Болен көмектесті. 1935 жылы Кремль АҚШ-тың ішкі саясатына араласпауға берген уәдесін бұзды. Осыған жауап ретінде, елші Буллитт Вашингтонға кері қайтып, Хендерсонды Мәскеуде уақытша іскерлік міндеттеп қалдырды. Хендерсон Вашингтонға кеңестер Германиямен ынтымақтастық жасауы мүмкін екенін ескертті. Төрт жылдан кейін Мәскеу 1939 жылы Кеңес Германиясының агрессиясыз келісімшартына қол қойды. Хендерсон 1940 жылғы Веллс декларациясына үлес қосқандардың бірі болды, ол АҚШ-тың Балтық мемлекеттерін Кеңес Одағының басып алуын мойындамау саясатын белгіледі. Хендерсон Кремльге терең сенім артпай, 1942 жылдың басында көптеген американдықтар мен президент Рузвельт жаңа одақтастары - Кеңес Одағына деген құлшыныстарымен келіспей қалды. Алайда, АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың орнағанына үш жыл толуына орай, ол 1936 жылы 16 қарашада Мемлекеттік хатшы Корделл Халлге Кеңес Одағындағы жауапты ретінде соңғы жылдардың сәтсіздіктерін сипаттап, кеңес жағының жақсы түсіністікті арттыру үшін көптеген дәлелдерге орын берді. Дегенмен Элеонора Рузвельт және басқа да ақ үйдегі кеңестермен жанашырлық танытқандар Мемлекеттік департаментке Хендерсонды кеңес бөлімінен көшіруді талап етті. Нәтижесінде Хендерсон Бағдадқа АҚШ-тың Ирак елшісі болып жіберілді. "Ең жоғары мінезге ие адам, мүлдем сыбайлас жемқорлықсыз. Ол 1943 жылы дивизия бастығы міндетінен босатуды сұрады.

Таяу Шығыс мәселелері

АҚШ-тың Ирактағы министрі (1943-45), Үндістандағы елшісі (1948-51) және Ирандағы елшісі (1951-54) қызметін атқару аралығында Хендерсон 1945 жылы Вашингтонға келіп, Мемлекеттік департаментте Таяу Шығыс істері басқармасының директоры болып қызмет етті. 1945 жылы Дамаскідегі сириялықтар француз билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Жауап ретінде француз әскерлері Дамаскіді бомбалады. Хендерсон Таяу Шығыс істерінің басшысы ретінде президент Гарри Трумэнге француздарды кері шегінуге мәжбүрлеуді ұсынды. Хендерсон француз бомбалауы жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымына ғана емес, Батыс пен араб әлемінің қарым-қатынасына да нұқсан келтірді деп мәлімдеді. Хендерсон егер Батыс Сириямен тығыз қарым-қатынас жасамаса, ол Совет одағының қолына түседі деп дұрыс болжаған. 1946 жылдың басында Кеңес әскерлері оңтүстікке қарай Иранның солтүстік-батысындағы Тәбриз қаласының маңына қарай алға жылжи бастады, бұл Иран дағдарысы деп аталатын суық соғыстың алғашқы тұрақсыздығына себеп болды. Хендерсон Трумэн әкімшілігіне мұндай қозғалыстар Түркияға, Иракқа және Иранның мұнай кен орындарына қалай қауіп төндіретінін көрсетті. Хендерсонның кеңесіне сай, Трумэн Сталинге қатаң ескерту жасады. Содан кейін Сталин әскерлерін кері тартты. Хендерсон Сан-Францискодағы адвокат Бартли Крумның қатты сын-пікірлеріне ұшырады, ол Англо-американдық тергеу комитетінің мүшесі болды. Крам Хендерсонды Палестинадағы араб мәселесін қолдаудағы Мемлекеттік департамент екіжүзділігінің символы деп атады. 1946 жылдың соңында Кремль Анкараны Түркияның шығысындағы аумақтарды және Дарданеллдерді басқаруға мәжбүрлеуге тырысты, бұл Мәскеуге ұзақ уақыт бойы қалаған жылы су портын береді. Хендерсон, мемлекеттік хатшы міндетін атқарушы Дин Эчесонмен бірге Трумэнді Түркияға қолдау білдіруге және Жерорта теңізінің шығысына әскери-теңіз бөлімдерін жіберуге сендірді. Бұған жауап ретінде Кеңес Одағы кейбір талаптарын қайтарып алды. 1947 жылы Вашингтондағы британдық елшілік Хендерсонға Ұлыбритания енді грек азаматтық соғысындағы коммунистік агитаторларға қарсы батысқа жақтас күштерді нығайта алмайтынын хабарлады. Хендерсон тағы да Трумэнді Батыс мүддесін Жерорта теңізінде Кеңес Одағының ықпалына қарсы қорғауға көндірді. Хендерсон Грекия мен Түркияны нығайту үшін Трумэн доктринасының жоспарын жасады, бұл АҚШ-тың алдағы онжылдықтардағы ұстану саясатына әсер ететін ерте қадам болды. 1948 жылы Хендерсон Израиль мемлекетін құру үшін үгіт-насихат жасаған отандық топтармен қақтығысты. Мемлекеттік хатшы Джордж Маршалл мен Хендерсон Мемлекеттік департамент атынан сөйлеген кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны еврей және араб мемлекеттеріне бөлетін қарарына қарсы болды, өйткені олар Израиль өзін-өзі қорғап тұра алмайды және Вашингтонның араб әлемімен қарым-қатынасын бұзады деп ойлады; олардың пікірі бойынша бұл аймақ БҰҰ-ның сенімгерлік құрамында қалуы керек еді. Екінші жағынан, Дэвид Найлс және Кларк Клиффорд сияқты Президент кеңесшілері, американдық еврей топтары мен көпшілік қоғам Палестинаны Израиль мемлекеті мен араб мемлекеті болып бөлуді жақтырады. Хендерсон Израильдің құрылуына қарсылық білдіргені үшін қатты сынға ұшырады. Оның көзқарастары 1948 жылы басымдыққа ие болмады және оның Үндістан елшісі қызметіне ауысуы оның жақтастары сионисттік топтардың саяси қысымының нәтижесі деп болжам жасады. 1954 жылы мемлекеттік басқару жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі болып тағайындалды. Хендерсон 1951 жылы Таяу Шығысқа Иран елшісі ретінде оралды. Ол жаңадан сайланған премьер-министр Мохаммед Мосадегпен бұрын британдықтардың меншігіндегі, бірақ Мосадег жақында мемлекет меншігіне берген Иранның мұнай қорымен байланысты мәселелер бойынша келісті. АҚШ ұлттандыруға қарсы болды, ол 1953 жылы ЦРУ-ның көмегімен Моссадекті, демократиялық жолмен сайланған көшбасшыны, алып тастаған төңкерісті ұйымдастырды. 1956 жылы Карьералық елші болып тағайындалды. 1960 жылы зейнеткерлікке шығып, жеті жыл бойы Вашингтондағы Америка университетінде халықаралық қатынастар пәнінен сабақ берді. Оның "Сыбайлас жемқорлық туралы мәселе: АҚШ-тың совет дипломатиялық қарым-қатынастарының бастамасы" атты естеліктері 1986 жылы жарық көрді.

Өлім

Хендерсон 1986 жылы 24 наурызда Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы қарттар үйінде 93 жасында қайтыс болды.

Мұра

Мемлекеттік департамент штаб-пәтеріндегі конференц-зал, Гарри С. Трумэн ғимараты, оның құрметіне аталған.

Еңбек жолы

+ Міндеті Қонақ ел немесе ұйым ЖылАҚШ консулдық қызметі Дублин, Ирландия 1922-1924АҚШ сыртқы қызметі Рига, Латвия 1924-1927АҚШ сыртқы қызметі Ковно, Литва 1927-1930АҚШ сыртқы қызметі Таллин, Эстония 1930-1933АҚШ сыртқы қызметі Мәскеу, Кеңес Одағы 1934-1938АҚШ сыртқы қызметі АҚШ, Шығыс Еуропа істері бюросы 1938-1943АҚШ сыртқы қызметі Мәскеу, Кеңес Одағы 1943 АҚШ елшісі Бағдат, Ирак 1943-1945АҚШ сыртқы қызметі АҚШ, Таяу Шығыс істері бюросының басшысы 1945-1948АҚШ елшісі Нью-Дели, Үндістан 1948-1951АҚШ елшісі Тегеран, Иран 1951-1954АҚШ сыртқы қызметі АҚШ, 1955-1960 жылдардағы Мемлекеттік басқару жөніндегі мемлекеттік хатшысының орынбасары