Кіріспе
Жапон императорлық флотының жауынгерлік кемесі
Фусо (扶桑) – Жапон императорлық флоты үшін салынған екі дредноут жауынгерлік кемесінің бас кемесі. 1914 жылы суға түсіріліп, 1915 жылы қолданысқа берілді. Бастапқыда Қытай жағалауында күзет қызметін атқарды, Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатыспады. 1923 жылы Ұлы Канто жер сілкінісінен аман қалғандарға көмектесті. Фусо 1930–1935 жылдары және 1937–1941 жылдары жаңғыртылды, оның бронясы мен қозғалтқыштары жақсартылып, пагода мачта стиліндегі құрылысы қайта салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, тек қана қару-жарағымен жабдықталғандықтан, басқа жапон жауынгерлік кемелерінен кем түсті және соғыстың көп бөлігінде қосалқы рөлдер атқарды. Фусо Лейте шығанағы шайқасында вице-адмирал Шоджи Нисимураның Оңтүстік күшінің құрамында болды. 1944 жылғы 25 қазанның таңғы сағаттарында Суригао бұғазы шайқасында торпедалар мен теңіз артиллериясының оғынан батып кетті. Кейбір хабарлар Фусо екіге бөлініп, екі жартысы да бір сағат бойы өртеніп, суда қалғанын айтады. Алайда, аман қалғандардың мәлімдемесіне сәйкес, кеме 40 минут суға батқаннан кейін өртенді, себебі отын бактерілері ашылып қалған. Аман қалған ондаған экипаж мүшесінің арасынан тек он адам ғана Жапонияға оралуға тірі қалды.
Сипаттама
Кеме перпендикулярлар арасындағы және жалпы ұзындығы аралығында болды. Оның ені және сусыруы стандартты жүктемеде және толық жүктемеде болды. 1915 жылы экипажы 1198 офицер мен сарбаздан, ал 1935 жылы 1396 адамнан тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде экипаж шамамен 1800–1900 адамды құрады. 1930–1933 жылдарғы кеменің алғашқы модернизациясы кезінде оның алдыңғы суперқұрылысы үш аяқты алдыңғы мачтасына қосымша платформалармен кеңейтілді. Оның артқы құрылысы әуеге қарсы (АА) зеңбіректер мен қосымша өрт басқару құралдарына орналастыру үшін қайта жаңартылды. Фусоның су астындағы қорғанысын жақсарту және қосымша броня мен жабдықтардың салмағын өтеу үшін торпедалық бөртпелер қосылды. 1934–1935 жылдарғы алғашқы қайта құрудың екінші кезеңінде Фусоның торпедалық бөртпесі кеңейтілді және оның корпусы ұзартылды. Бұл өзгерістер оның жалпы ұзындығын, енін және сусыруын арттырды. Судағы толық жүктемеде оның сусыруы шамамен артты.
Қозғалтқыш
Кемеде екі Браун Кертис тікелей бу турбинасы болды, олардың әрқайсысы екі пропеллер білігін қозғалтады. Турбиналар 24 Miyahara типті су түтікті қазандықтардан алынған буды пайдаланып, барлығы 500 тонна қуат өндірді, олардың әрқайсысы көмір мен май қоспасын тұтынды. Фусоның 1600 тонна көмір және 300 тонна отын майы сақтауға мүмкіндігі болды, бұл оған 8000 теңіз шақырым қашықтықты, 25 тоған жылдамдықпен қамтамасыз етті. Кеме теңіз сынақтары кезінде жобалық жылдамдығын 28 тоғанға дейін арттырды. Алғашқы модернизация кезінде Браун Кертис турбиналары төрт редукторлы Канпон турбиналарымен ауыстырылды, олардың жобалық қуаты 80000 а.к. болды. Мұнаралар 2-1-1-2 схемасымен орналастырылды, алдыңғы және артқы бөліктерде мұнаралар жұптармен орналасқан, ал ортаңғы мұнаралар бір-біріне қарама-қарсы болды, олардың арасында түтік орналасқан. Басты қарулар мен мұнаралары кеме 1930 жылы қайта құрылған кезде жаңартылды. Басты қарулардың көтерілу бұрышы +43 градусқа дейін арттырылды, олардың максималды ату қашықтығы 42 200 метрге дейін жетті. Бастапқыда қарулар минутына 1,5 оқпен атылатын, ал алғашқы модернизация кезінде бұл көрсеткіш жақсартылды. Үшінші мұнараның бағыты модернизация кезінде өзгертілді, ол енді алға қарады. Бастапқыда Фусо корпусының жоғарғы бөлігінде орналасқан 16 152 мм 41-жылдық типті қаруларымен жабдықталған, олар казематтарға орнатылған. Қарудың максималды ату қашықтығы 19 300 метрді құрады және минутына 6 оқпен атылатын. 1918 жылы кемеге бес 76 мм 40 калибрлі зениттік қарулары орнатылды. Жоғары бұрышты қарулар алдыңғы суперструктураның екі жағында, екінші түтіктің екі жағында және артқы суперструктураның сол жағында орналасқан. Кемеде әр жағында үштен бес 533 мм торпедалық түтік болды. 1930 жылдардың басында Фусоны модернизациялаудың бірінші кезеңінде барлық бес 76 мм қарулары алынып тасталды және төрт екі қарулы орнатымдағы сегіз 127 мм 40 калибрлі екі мақсатты қарулармен ауыстырылды, олар алдыңғы және артқы суперструктуралардың екі жағына орнатылды. Жер бетіндегі нысаналарға оқ ату кезінде олардың қашықтығы 26 700 метрді құрады, ал максималды көтерілу бұрышы +90 градусқа жеткенде олардың максималды биіктігі 11 900 метрді құрады. Олардың максималды атыс жылдамдығы минутына 14 оқ болды, бірақ тұрақты атыс жылдамдығы минутына 8 оқ құрады. Осы уақытта кемеге лицензия бойынша салынған 93 типті 13,2 мм пулеметтерге арналған төрт төрттік орнатым орнатылды, екеуі пагода мачтасында және біреуі түтіктің әр жағында. Бұл қарулардың максималды ату қашықтығы 3000 метрді құрады, бірақ ұшақтарға қарсы тиімді қашықтығы 1500 метрді құрады. Циклдік жылдамдық минутына 425-тен 475 оққа дейін реттелетін, бірақ 30 оқтық дүкендерді ауыстыру қажеттілігі тиімді жылдамдықты минутына 250 оққа дейін төмендетті. Бірінші қайта құру кезінде жасалған жақсартулар Фусоның сусыруын 1,2 метрге арттырды, нәтижесінде ең алдыңғы екі 152 мм қарулары суға батты, сондықтан олар 1937 және 1938 жылдары кемелерді екінші модернизациялаудың бірінші кезеңінде алынып тасталды. Осы кезеңде 93 типті пулеметтер сегіз 25 мм 96 типті жеңіл зениттік қарулармен ауыстырылды. Осы орнатымдардың төртеуі алдыңғы суперструктураға, біреуі түтіктің әр жағына және екеуі артқы суперструктураға орнатылды. Зениттік қарулардың конфигурациясы айтарлықтай өзгерді; 1943 жылдың шілдесінде 17 бір және екі екі қарулы орнатым қосылды, барлығы 37 қару болды. 1944 жылдың шілдесінде кеме қосымша зениттік қарулармен жабдықталды: 23 бір, алты екі және сегіз үш қарулы орнатым, оның соңғы конфигурациясында барлығы 95 қару болды. Бұл қарулардың тиімді қашықтығы 3000 метрді құрады, ал +85 градус көтерілу бұрышында тиімді биіктігі 2000 метрді құрады. Максималды тиімді атыс жылдамдығы минутына 110-120 оқтан аспады, өйткені 15 оқтық дүкендерді жиі ауыстыру қажет болды.
During her first modernization, the Miyahara boilers were replaced by six new Kampon oil fired boilers fitted in the former aft boiler room, and the forward funnel was removed. The Brown Curtis turbines were replaced by four geared Kanpon turbines with a designed output of The turrets were arranged in an uncommon 2 1 1 2 style with superfiring pairs of turrets fore and aft; the middle turrets were not superfiring, and had a funnel between them. The main guns and their turrets were modernized during the ship's 1930 reconstruction; the elevation of the main guns was increased to +43 degrees, increasing their maximum range from Initially, the guns could fire at a rate of 1.5 rounds per minute, and this was also improved during her first modernization. The orientation of Turret No. 3 was reversed during the modernization; it now faced forward. Originally, Fusō was fitted with a secondary armament of sixteen 50 caliber six inch 41st Year Type guns mounted in casemates on the upper sides of the hull. The gun had a maximum range of and fired at a rate of up to six shots per minute. She was fitted with five 40 caliber three inch (76 mm) AA guns in 1918. The high angle guns were in single mounts on both sides of the forward superstructure and both sides of the second funnel, as well as on the port side of the aft superstructure. The ship was also fitted with six submerged torpedo tubes, three on each broadside. During the first phase of Fusōs modernization of the early 1930s, all five three inch guns were removed and replaced with eight 40 caliber 127 millimeter dual purpose guns, fitted on both sides of the fore and aft superstructures in four twin gun mounts. When firing at surface targets, the guns had a range of ; they had a maximum ceiling of at their maximum elevation of +90 degrees. Their maximum rate of fire was 14 rounds a minute, but their sustained rate of fire was around eight rounds per minute. At this time, the ship was also provided with four quadruple mounts for the license built Type 93 13.2 mm machine guns, two on the pagoda mast and one on each side of the funnel. The maximum range of these guns was , but the effective range against aircraft was only The cyclic rate was adjustable between 425 and 475 rounds per minute, but the need to change 30 round magazines reduced the effective rate to 250 rounds per minute. The improvements made during the first reconstruction increased Fusōs draft by , soaking the two foremost six inch guns, so they were removed during the first phase of the ship's second modernization in 1937 and 1938. During this same phase, the Type 93 machine guns were replaced by eight 25 mm Type 96 light AA guns in twin gun mounts. Four of these mounts were fitted on the forward superstructure, one on each side of the funnel and two on the rear superstructure. The configuration of the AA guns varied significantly; in July 1943, 17 single and two twin mounts were added for a total of 37. In July 1944, the ship was fitted with additional AA guns: 23 single, six twin and eight triple mounts, for a total of 95 in her final configuration. These guns had an effective range of , and an effective ceiling of at an elevation of +85 degrees. The maximum effective rate of fire was only between 110 and 120 rounds per minute because of the frequent need to change the fifteen round magazines.
Қару-жарақ
Кеменің су сызығындағы бронь белдеуі қалың болды; оның астында бронь қабаты орналасқан. Палуба бронінің қалыңдығы әртүрлі болды. Мұнаралардың алдыңғы бетіне арналған бронь қалыңдығы , бүйірлеріне – , ал төбесіне – болды. Мұнаралардың барбеттері 305 мм қалыңдық броньмен, ал 152 мм зеңбіректердің казематтары 152 мм бронь пластиналарымен қоршалған. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалың болды. Кемеде 737 герметик бөлік болды (574-і бронь палубасының астында, 163-і үстінде), бұл жауынгерлік қимылдар кезінде зақымдану жағдайында жүзу қабілетін сақтауға арналған. Бірінші модернизация кезінде Фусоның броні күрт жаңартылды. Палуба бронінің максималды қалыңдығы дейін арттырылды. Су астындағы қорғанысты жақсарту үшін жоғары сортты болаттан жасалған бойлық перегородка қосылды.
Ұшақ
Фусо 1924 жылы қысқа мерзімге 2-мұнарадағы платформадан ұшып шығатын ұшақпен жабдықталды. Бірінші жаңғыртудың бірінші кезеңінде 3-мұнараның төбесіне катапульт орнатылды және кеме үш гидроұшақты пайдалануға жабдықталды, бірақ ангар қарастырылмады. Алғашқы Nakajima E4N2 бипландары 1938 жылы Nakajima E8N2 бипландарымен ауыстырылды. 1940–41 жылдардағы екінші жаңғыртудың екінші кезеңінде Фусоның ұшақтарды пайдалану мүмкіндігі күрт жақсарды, ұшақтарды басқару жабдықтары кормаға көшіріліп, жаңа катапульт орнатылды. 1942 жылдан бастап Mitsubishi F1M бипландары E8N-ді ауыстырды.
Өртке қарсы басқару және сенсорлар
1915 жылы аяқталғанда Фусоның алдыңғы суперструктурасында екі және екі қашықтық өлшегіш, 2-мұнараның төбесіне орналасқан қашықтық өлшегіш болды. 3, 4 және 5-мұнараларда 4,5 метрлік қашықтық өлшегіштер орнатылған. 1917 жылдың соңында кемеге өртке бақылау директоры орнатылды. 1923 жылы 4,5 метрлік қашықтық өлшегіштердің орнына жаңа құралдар орнатылды. Кеменің алғашқы модернизациясы кезінде 12,7 мм зениттік қаруларға арналған төрт директор қосылды, алдыңғы және артқы суперструктуралардың әр жағында бірер және пагода мачтасының жоғарғы жағына сегіз метрлік қашықтық өлшегіш орнатылды. 1938 жылы бұл директор қашықтық өлшегішпен ауыстырылды. Осы уақытта алдыңғы суперструктурадағы екі 3,5 метрлік қашықтық өлшегіш 25 мм зениттік қаруларға арналған директорлармен ауыстырылды. Қосымша 25 мм директорлар түтікшенің екі жағындағы платформаларға орнатылды. 1943 жылдың шілдесінде құрғақ докта болған кезде, пагода мачтасының жоғарғы жағындағы 10 метрлік қашықтық өлшегіштің үстіне 21-типті әуе іздеу радарі орнатылды. 1944 жылдың тамызында пагода мачтасына екі 22-типті беттік іздеу радары орнатылды, ал түтікшеге екі 13-типті ерте ескерту радары орнатылды. Фусо – радар орнатылған жалғыз жапондық жауынгерлік кеме.
Құрылыс және қызмет көрсету
Жапонияның дәстүрлі аты Фусо 1912 жылғы 11 наурызда Куре теңіз арсеналында салына бастады және 1914 жылғы 28 наурызда суға түсірілді. 1915 жылғы 8 қарашада әскери қызметке қабылданып, 13 желтоқсанда капитан Козо Сато басшылығымен 1-ші флоттың 1-ші дивизиясына бекітілді. Кеме Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ешқандай шайқасқа қатыспады, себебі ол дайын болған кезде Азияда Орталық державалардың күштері қалмаған еді; сол кезде ол Қытай жағалауында күзетшілік қызметін атқарды. 1917 және 1918 жылдары 1-ші дивизияның флагманы болды. 1918 жылы кеме резервке жіберілген кезде бес 76,2 мм зениттік қару орнатылды. 1923 жылғы 9-22 қыркүйек аралығында болған Ұлы Канто жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмектесті. Капитан Мицумаса Йонаи 1924 жылғы 1 шілдеде басшылыққа тағайындалып, 1 қарашада капитан Санкичи Такахасимен ауыстырылды. Кеменің алғашқы модернизациясының бірінші кезеңі 1930 жылғы 12 сәуірде Йокосука теңіз арсеналында басталды; механизмдер жаңартылды, броня күшейтілді және торпедалық бөлімдер қосылды. Фусо 1932 жылғы 26 қыркүйекте Куре теңіз арсеналына жетіп, қару-жарағы жаңартылып, торпедалық түтікшелері алынып тасталды. 1933 жылғы 12 мамырда теңізде сынақ жүргізілді, ал бір жылдан кейін модернизацияның екінші кезеңі басталды. Кеменің корпусы ұзартылып, 1935 жылғы наурыз айында жұмыс аяқталды. Капитан Дзиничи Кусака 1935 жылғы қарашадан 1936 жылғы желтоқсанға дейін басшылық етті. Келесі екі жыл бойы оқу мақсатында пайдаланылғаннан кейін, Фусо 1936 және 1937 жылдары оқу кемесі ретінде тағайындалды. Фусо екінші модернизациясының бірінші кезеңін 1937 жылғы 26 ақпанда бастады, ал капитан Хироаки Абэ 1 желтоқсанда басшылыққа келді. 1938 жылғы 1 сәуірде капитан Руитаро Фуджита оны алмастырды. Кеме 15 қарашада қайтадан 1-ші флоттың 1-ші дивизиясына бекітілді. 1939 жылдың басында қытай суларында қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін, 1940 жылғы 12 желтоқсанда екінші модернизациясының екінші кезеңі басталды. Бұл 1941 жылғы 10 сәуірде аяқталды, содан кейін Фусо 1-ші флоттың 2-ші дивизиясына тағайындалды. Капитан Мицуо Киношита 15 қыркүйекте басшылыққа тағайындалды, сол кезде дивизия екі Фусо класты және екі крейсерден тұрды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылғы 10 сәуірде Фусо 1-ші флоттың 2-ші дивизиясына бекітілді. Жапондық «Нагато» және «Муцу» линкорларымен, сондай-ақ «Хошо» жеңіл авианосецімен күшейтілген дивизия Хаширажимадан Бонин аралдарына қарай, Перл-Харборға шабуыл жасаған 1-ші әуе флотына қашықтықтан қолдау көрсету үшін жолға шығып, алты күннен кейін қайта оралды. 1942 жылғы 21 ақпанда кеме жөндеу үшін Куредегі кемежайға келді. 2-ші линкор дивизиясының қалған бөлігімен бірге, 1942 жылғы 18 сәуірде Дулиттл рейдін ұйымдастырған американдық авиациялық күштерін қуды, бірақ оларды ұстай алмады. Вице-адмирал Сиро Такасу басқаратын дивизияда Фусоны қоса алғанда, Жапонияның ең көне төрт линкоры, екі жеңіл крейсер, 12 эсминец және екі жанармай құю кемесі болды. Ресми мәліметтерде дивизия АЛ операциясы ретінде танымал Мидуэй операциясының құрамында көрсетілмеген; олар адмирал Исороку Ямамотоның флотына ілесіп жүруі керек еді, бірақ қажет болған жағдайда Алеут аралдарындағы күштерге қолдау көрсетуге ғана дайындалған. 14 маусымда Фусо Йокосукаға оралып, 24 маусымда Хаширажимаға жетті. Мидуэй шайқасында жоғалған авианосецтерді ауыстыру мақсатында флот екі Фусо класты кемені гибридті линкор-авианосецке айналдыруды жоспарлады, бірақ оның орнына екі Исе класты линкор таңдалды. Кеме 1942 жылғы 15 қарашадан 1943 жылғы 15 қаңтарға дейін Хиросимадағы Этажимадағы Императорлық жапон теңіз академиясында оқу кемесі ретінде пайдаланылды. Капитан Кейдзо Комура 5 желтоқсанда басқаруды өз мойнына алды және келесі жылғы 1 маусымда капитан Нобумичи Цуруока оны алмастырды. Жеті күннен кейін Фусо Хаширажимада жарылған «Муцудан» 353 аман қалғанды құтқарып алды. Бір аптадан кейін капитан Масами Бан Цуруоканы алмастырды. Кеме 13-27 сәуір аралығында Сингапурда жөнделді және Лингаға қайта оралды. 11 мамырда Тави-Тавиге ауыстырылды. Фусо шілде айының басында Борнео аралының жанындағы Тараканға отын құю үшін көшірілді, содан кейін Жапонияға оралып, «Помфрет» суасты қайығының шабуылынан құтылды. Тамыз айының басында Куреде қосымша радарлар мен жеңіл зениттік қарулар орнатылды. 10 қыркүйекте Фусо және оның бауырлары 2-ші флоттың 2-ші линкор дивизиясына ауыстырылды, ал 23 қыркүйекте Фусо вице-адмирал Сёджи Нисимура басқаратын дивизияның флагманы болды. Олар 23 қыркүйекте Куреде Лингаға қарай жолға шығып, келесі күні «Плейс» суасты қайығының шабуылынан құтылып, 4 қазанда келді, онда Нисимура өзінің штаб-пәтерін «Ямасироға» көшірді. Содан кейін кемелер Лейтеге шабуыл жасаған американдық флотты жоюға арналған «Сё-Го» операциясына дайындалу үшін Брунейге жеткізілді. 24 қазанда сағат 09:08-де Фусо, Ямасиро және «Могами» ауыр крейсері 27 ұшақтың тобын байқады, оның ішінде «Грумман TBF Avenger» торпедолық бомбалаушылары, «Curtiss SB2C Helldiver» пикируші бомбалаушылары және «Грумман F6F Hellcat» истребительдері. Олардың бірінен жасалған бомбалық шабуыл катапультаны және екі гидросамолетті жойды. Тағы бір бомба 2-ші мұнараның жанынан кемеге тиді және палубаларды тесіп өтіп, 1-ші қосалқы батареядағы барлық адамды өлтірді; кеме оң жаққа 2 градусқа иілді. Келесі күні таңертең, шамамен сағат 01:05-те Фусо сол жаққа қарап бір нысанды байқағаннан кейін атып бастады; ол «Могами» болып шықты; Фусоның атысынан сол кеменің санитарлық бөлімінде үш теңізші қаза тапты. 25-і күні сағат 03:09-да «Мелвин» эсминецінен атылған бір немесе екі торпеда Фусоның оң жағына орта тұсында тиді; кеме оң жаққа иілді, жылдамдығы төмендеді және колоннадан шығып қалды. Кейбір жапондық және американдық куәгерлер Фусо екіге бөлінгенін, ал екі бөлігі де бір сағат бойы жанып, су бетінде қалғанын мәлімдеді, бірақ олар судағы оттың мөлшерін ғана атап өтті, кеменің ешқандай егжей-тегжейін айтпады. 1970 жылы тарихшы Джон Толанд Фусо екіге бөлінгенін мойындады, бірақ 2009 жылы тарихшы Энтони Таллидің айтуынша: Фусо 03:38 мен 03:50 аралығында батып, су бетінде тұтанған мұнайдың көп мөлшерін шығарды; тез батып, одан кейінгі мұнай өртінен аман қалғандардың саны ондаған адамды құрады. Олардың кейбіреулерін «Асагумо» жапондық эсминеці құтқарып алған, ол аз уақыттан кейін батқан; сонымен қатар суға батқаннан аман қалғандардың кейбіреулері Лейтеге жеткені мүмкін, бірақ филиппиндіктер оларды өлтірген, өйткені Суригао бұғазы шайқасында басқа жапондық әскери кемелерінің аман қалғандары да болған. Барлығы он адам аман қалған, олардың барлығы Жапонияға оралған. Қаза тапқандардың жалпы саны шамамен 1620 теңізші деп есептеледі.
Fusō sank between 03:38 and 03:50, releasing a large quantity of oil which ignited on the surface as she went down; only a few dozen men survived the rapid sinking and subsequent oil fire. There is evidence that some of these were rescued by the destroyer Japanese destroyer Asagumo, which was itself sunk a short time later; it is also possible that some who escaped the sinking reached Leyte only to be killed by Filipinos, as is known to have happened to survivors from other Japanese warships sunk in the Battle of Surigao Strait. Ten crew members are known to have survived, all of whom returned to Japan. The total number of casualties is estimated at 1,620 sailors.