Кіріспе

"Deaths Head Revisited" – американдық "The Twilight Zone" телесериалының 74-ші бөлімі. Бұл эпизод Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін он бес жыл өткен соң Дахау концлагеріне оралатын бұрынғы СС офицері туралы. Атауы Эвелин Воның "Brideshead Revisited" романымен және лагерьлерді басқарған СС-тің "Өлім бас" бөлімшелерімен байланысты ойын есептеледі. Германияда бұл эпизод телеарналарда көрсетілген емес.

Сюжет

Гюнтер Лютце, бұрынғы СС капитаны, Бавариядағы Дахау қаласындағы қонақ үйге "Шмидт" деген атпен тіркеледі. Ресепшн қызметкері оны танитын сияқты, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданында танк дивизиясында қызмет еткенін айтып, күдіктің ойын алшақтатады. Ол жақын жердегі лагерь түрме ме деп сұрайды. Ресепшн қызметкері бұл жер түрме ретінде пайдаланылғанын айтқанда, ол одан толыққанды түсіндіруді талап етеді, тіпті лагердің нақты мақсатын білетіні анық болғанмен де. Ол енді тасталып кеткен Дахау концлагеріне барады, соғыс кезінде оның командирі болған кезін еске түсіру үшін. Лагерь аумағында серуендеп жүргенде, ол тұтқындарға келтірген азаптарының естеліктеріне ләззаттанады. Ол лагерьдің бұрынғы тұтқындарының бірі, Лютценің қатыгездігінің құрбаны болған Альфред Беккерді көріп таңғалады, сондай-ақ Беккердің арадағы 17 жылда еш өзгермегеніне қайран қалады. Лютце Беккердің қазір лагерьтің күзетшісі болуы мүмкін деп ойлайды, Беккер бұл туралы "бір қандай да бір деңгейде" растайды. Олар сөйлескенде Беккер Лютцеге оның жасаған әрекеттерінің қаншалықты адамдық емес екенін көрсетіп, Лютце оның тек бұйрықтарды орындағанын айтады. Лютце соғыс аяқталғанын және ол өмірмен жалғаса бергенін айтып, Беккердің қатыгездік туралы айтқандарын жоққа шығаруға тырысады. Лютце кетпек болады, бірақ қақпаның жабық екенін көреді. Бекер оның Оңтүстік Америкаға қашқаннан кейін неге оралғанын сұрайды. Лютце уақыт өте келе әлемнің өзгеріп, адамдардың оның "өткендегі шағын қателіктерін" ұмытуға дайын болады деп үміттенгенін айтады. Бекер Лютце жасаған әрекеттер қателік емес, адамзатқа қарсы қылмыс екенін жауап береді. Бекер және басқа он шақты тұтқындар Лютцеге сот процесін өткізеді, оның ішінде сотсыз немесе заңды сот процесіз 1700-ден астам бейкүнә адамды өлімге кесуге бұйрық беру, мыңдаған адамдарды қинау және жарақаттау, әйелдер мен балаларға қатысты қылмыстық тәжірибелер жүргізу, кем дегенде 14 адамды өзінің қолымен өлтіру, және миллион адамды газбен улау және өртеу туралы бұйрықтарға қол қою. Лютце айқайлап, есінен таяды. Оянғаннан кейін Лютце Беккерге сот процесін елестегенін айтады. Беккер оған қарсы шығып, оның кінәлі екенін жариялайды. Бекер сот үкімін оқуға кіріскенде, Лютце оны ақылсыз деп мазақтайды, бірақ 17 жыл бұрын американдық әскерлер Дахауға жақындаған түні ол Беккерді және басқа бірнеше тұтқындарды жеке өзі өлтіргенін және лагерьді өртеп жіберуге тырысқанын есіне түсіреді. Жаза ретінде Лютце тұтқындарға келтірген қорқынышты сезімдерді, соның ішінде қақпада автоматтан оққа ұшу, дарға асылу және қамауда ұстау ғимаратында азаптау сезімін басынан өткізеді. Ол иллюзиялардан қатты ауырып, құлап түседі. Кету алдында Беккердің көлігі оған: "Бұл жек көрушілік емес. Бұл - жаза. Бұл кек алу емес. Бұл әділдік. Бірақ бұл тек бастамасы ғана, капитан. Тек бастамасы. Сенің соңғы үкіміңді Құдай береді". Лютце жергілікті билік өкілдері табады, дәрігер оны тыныштандырып, психиатриялық ауруханаға апарады, өйткені ол иллюзиялық азаптарын сезінуді және оларға ден қоюын жалғастырады. Оны тапқандар екі сағат бұрын тыныш болған адамның қалайша осылайша ақылдан адасқанын таңғалады. Дәрігер айналасына қарап: "Дахау. Ол неге әлі де тұр? Неге біз оны тұрғызып жатырмыз?" дейді.

Эпизодтар мен актерлік құрамның жазбалары

Венгрияда туған актер Оскар Береги (SS капитаны Лютце), оның әкесі еврей болған, көптеген экрандық рөлдерді жауыздық пен "қатаңдық" сипаттағы кейіпкерлер ретінде ойнады және ол кездегі американдық теледидар көрермендеріне танымал болған. Ол "The Untouchables" (Тиіспейтіндер) атты танымал детективтік телесериалдағы қайта-қайта келетін тұлға – қарапайым қылмыскер Джо Кулак рөлімен де белгілі болды. Бұл эпизод Берегидің "The Twilight Zone" (Көңілдің аймағы) сериалында екінші рет пайда болуын белгіледі, алғашқысы "Рип Ван Винклдің Хикаясы" атты 2-ші маусымдағы эпизодта қылмыстық топтың басшысы болды. Лютцеге қарсы тұратын мистикалық күштерге ие және судья рөлін атқаратын Альфред Беккерді танымал австриялық актер Джозеф Шилдкраут сомдады. Ол "Эмиль Золаның өмірі" (1937) фильміндегі капитан Альфред Дрейфус рөлін орындағаны үшін "Оскар" сыйлығын жеңіп алды, бірақ қазіргі көрермендерге ол "Анна Франк күнделігінің" Бродвейдегі сахналық және 1959 жылғы фильмдегі Отто Франк рөлімен танымал болды. Эпизодтың басында қонақ үйдің ресепшн қызметкері рөлінде шағын эпизодта ойнаған Каарен Верн ("Карен Верн" деп көрсетілген), 1938 жылы Германиядан қашуға мәжбүр болғанға дейін Берлин мемлекеттік театрында сәтті мансапқа ие болды. Соңынан ол АҚШ-қа қоныстанды және нацистік режимге қарсы белсенді түрде күресті. 1940-жылдардың ортасында ол бірнеше жыл бойы мажар туған еврей актері Питер Лорреге үйленді. Тәжірибелі британдық актер Бен Райт (Доктор), Ида Лупиномен бірге RADA-да оқыды және 1946 жылы АҚШ-қа көшіп кетер алдында Ұлыбританияда сахнада және экранда жұмыс істеді. Голливудта беделді болғаннан кейін, Райттың акценттер мен диалекттерді меңгеру қабілеті оған радиода және экранда түрлі кейіпкерлерді сомдауға мүмкіндік берді. Ол "Қиямет түні" фильмінде де ойнады. Сонымен қатар, ол "Музыканың дыбысы" фильмінде Австрияның гаулейтері Херр Зеллер рөлінде ойнады. Ол сонымен қатар дауыс беру шебері болды және Диснейдің "101 далматин" және "Кішкентай теңіз қызы" фильмдерінде дауыстау рөлдерін орындады, бұл оның өлімінен бұрынғы соңғы жұмысы болды. "The Twilight Zone" DVD жинағына қосымша материал ретінде қоса берілген аудио сұхбатта, сериал продюсері Бак Хоутон осы эпизод үшін өндіріс тобының жақында аталмаған батыс телесериалының пилоты үшін салынған үлкен шекаралық бекініс декорациясында эпизодтың сыртқы көріністерін түсіре алғанын еске алды. Сериал желілердің бірінен қолдау таппағандықтан, бұл өте қымбат декорация – Хоутонның сөзіне сүйенсек, 200 000 АҚШ долларына (2016 жылы шамамен 1,6 миллион АҚШ доллары) бағаланған – MGM студиясының артқы жағында тасталып қалды және эпизодтың түсірілім орны ретінде пайдалану үшін минималды өзгерістер қана қажет болды, яғни Дахау концлагері. Хоутон эпизод режиссері Дон Медфордтың көбінесе "әрекетке" бағытталған режиссер ретінде танылғанын, бірақ оның тиімді "шок" эффектілерін жасау қабілеті және эмоционалды көріністерді қажет болғанша ойнатуға дайындығы үшін таңдалғанын айтты. Хоутонның сөзіне сүйенсек, Медфорд мұқият дайындықпен де танымал болды, бірақ Хоутон сонымен қатар Медфордтың өндіріс кезіндегі жағдайларға (мысалы, актердің күтпеген жерден қол жетімсіз болуы) байланысты өндіріс жоспарларынан ауытқуға мәжбүр болған жағдайда, шаршауы мүмкін екенін еске алды. Хоутон сондай-ақ британдық актер Бен Райттың (эпизодтың соңында Доктор рөлінде шағын эпизодта ойнайды) жұмысын жоғары бағалады, Райттың кез келген акцентті немесе диалектті сенімді түрде меңгеру қабілетіне тоқталып, оның ұзақ экрандық мансабында түрлі ұлттарды сомдауға мүмкіндік бергенін атап өтті. Бұл оқиға кейіннен "The Twilight Zone Radio Dramas" радио драмасы үшін бейімделді, онда Оскар Береги рөлін Х. М. Уайнант сомдады.

Сыни жауап

Гордон Ф. Сандер, «Серлинг: Теледидардың соңғы ашулы адамының өрлеуі мен құлдырауы» кітабынан үзінді:
Серлинг «Өлім басы қайта қарастырылды» (режиссері Дон Медфорд) эпизодында қорқынышты әділеттілікті одан да жаман түрде көрсетті. Бұл Серлингтің Холокостқа қатысты пікірі, сол кездегі Эйхман сот процесіне жауап ретінде жазылған. Эпизодта бұрынғы нацист, Оскар Береги сомдаған, Дахауға ностальгиялық сапарға барған адам, соғыс кезінде ол жерде өлтірген тұтқындардың көріністерімен қиналып, ақырында ақыл-есінен айырылады.

Танымал мәдениетте

1990 жылы ауыр металл тобы Anthrax-тың "Persistence of Time" альбомындағы "Intro to Reality" атты аспаптық әннің кіріспесінде Альфред Беккер кейіпкері "Бізге не істеу керегін айтты, соны істедік" деп, содан кейін Лютцеге қарата: "Олар сіздің қазіргі заманның барлық құбыжықтары үшін кешірім сұрағаныңызды естіді" деген сөздерді айтады. Бұл аспаптық бөлім келесі әнге, "Жануардың ішегіне" жалғасады, ол Беккердің көзқарасынан оқиғаның өзіне арналған құрмет.