Кіріспе

Рим империясында берілген тума құқықтар Латын тілінде "үш балаға құқық" дегенді білдіретін jus trium liberorum - бұл кем дегенде үш бала туған Рим азаматтарына немесе кем дегенде төрт бала туған еркек пен әйел бостандыққа ие болғандарға берілген артықшылық. Бұл заңдар Августтың 18 жылы б.з.д. және 9 жылы б.з.д. енгізген Lex Iulia және Lex Papia Poppaea заңдарының тікелей нәтижесі болды. Бұл заңдар Римнің жоғары санаттағыларының саны азаюына ықпал ету үшін жасалды. Алайда, олар amicitia-ны сыйлауда маңызды екінші реттік функция атқаратын көрінеді, өйткені "Марциал мен Свэтонийге берілген мұралардың маңыздылығы jus trium liberorum-ды алу үшін олардың (жетістікке жеткен) күш-жігерінен шығады". Алайда, қазіргі уақыттағы зерттеушілердің көбісі заңды сенаторлар класы арасында туу деңгейін арттыру үшін саяси ынталы күш ретінде қарастырады. Юс триум либерорум алған ер адамдар мунерадан (міндетті қызметтен) босатылды. Jus trium liberorum иелігінде болған әйелдер енді tutela mulierum (еркек туысының қамқорлығы) міндетін атқармайтын және өз балаларына қарайтын мұраларды ала алатын. Алайда, jus trium liberorum заңына сенаторлардың реакциясы негізінен заңның ойық жерлерін табу болды. Үлкен отбасы болу үміті әлі де қызық емес еді. Бұл заң бойынша, егер біреуді заң бұзғаны анықталса, оның мұрасының бір бөлігін алуға құқығы бар еді. Шалқылаушылар соншалықты кең тарады, ол үшін сыйақы бұрынғы мөлшерінің төрттен бір бөлігіне дейін қысқарды. Уақыт өте келе, jus trium liberorum консулдары кейбір азаматтарға жалпы жақсы істер үшін сыйақы ретінде, маңызды кәсіптерді немесе жеке жақсылық ретінде, тек қана өнімді көбейту үшін емес, берді. Ақырында, 534 жылы Юстиниан I-ге иелік еткен "jus trium liberorum" жойылтылды.

Өмірбаян

Август дәуірінде жоғары санаттағы адамдар, сенаторлық және атлы ордендер саны азайып барады. Бұл таптар империяның азаматтық және әскери басқаруын құрайтын мемлекет тіректерін құраған. Бұл топтар соңғы уақыттағы азаматтық соғыстардан, заңсыздықтардан және ең бастысы, топтар ішіндегі төменгі туу деңгейінен зардап шекті. Туылма санының төмендеуі Римнің дамуындағы өсуге қарағанда тіпті күрт төмендеді. Lex Iulia және Papia Poppaea жоғары таптардағы некеге тұру деңгейін арттыра алды, бірақ туу деңгейі тек осы заңдар арқылы жеткілікті өсе алмады. Осы себепті jus trium liberorum заңына қол қойылды.

Эвгеникалық әсерлері

Айта кетерлігі, Италия халқының саны азайған жоқ. Шын мәнінде, ол өсіп жатқан болуы мүмкін. Халық санының өсуі негізінен Италиядан тыс жерлерден келген құлдардың ағынынан болды. Сондықтан jus trium liberorum ғалымдар евгеникалық шара деп атады, өйткені ол әсіресе қажетті деп саналатын белгілі бір халықты ұлғайтуға бағытталған. jus trium liberorum-дағы халық санының өсу аспектісі екінші кезектегі ниет болды деп айтылады. Ius trium liberorum-ды Lex Iulia және Papia Poppaea контекстіне енгізу маңызды, олар осы таптардағы нәсілдік тазалыққа қатысты мәселелерді, мысалы, некелік серіктестер сияқты мәселелерді қарастырды.

Құқықтық ерекшеліктер

Юс триум либерорум Lex Iulia және Papia Poppea-ға сәйкес келетін сыйақы болды. Бұл мәртебе екі жынысқа да қатысты, бірақ ерлерге қарағанда әйелдерге көбірек әсер етті. Юс триум либерорумның ерекшеліктері Адольф Бергердің Рим заңдары энциклопедиясында былайша анықталады: Әкелер қоғамдық айыптардан және заң бойынша шақырылған қамқорлықтан босатуды (excusatio) талап ете алады (tutela legitima). Ius liberorum-тың ең маңызды қолданылуы әйелдерге қатысты болды. Үш балалы ерікті әйел және төрт балалы ерікті әйел (jus trium vel quattuor liberorum) әйелдерге қатысты қамқоршылықтан (tutela mulierum) босатылды және олардың балаларының мұрагерлік құқығына ие болды. Әйелдердің jus liberorum құқығы тіпті балалардың тірі болмағанына қарамастан қолданылды. Қысқаша айтқанда, бұл еркек заңды түрде кәмелетке толмаған әйелдің қамқорлығын алуға мәжбүр бола алмайды, әйтпесе ол tutela mulierum бойынша міндетті болады. Балалары жеткілікті болған әйелдерге, олармен бірге болған әйелдерге, опекун қажет емес. Бұл дегеніміз, әйел енді әкесі (patria potestas) немесе күйеуі (manus) билігіне бағынбайтын болса, ол өз бетінше әрекет ете алатын. Сондай-ақ, ол балаларына берілетін мұралық құқыққа ие болды. Бұл әйелге күйеуінің өліміне байланысты мұра болып қалған. Жоғарыда айтылғандай, балалар jus liberorum санауға тірі болудың қажеті жоқ еді. Олар еркек пен әйелдің заңды балалары деп саналды. Әкесінің аты-жөні белгісіз (spurius) болған балалар jus trium liberorum бойынша әйелдің балаларының санына қосылады. Портентум деп саналатын бала (сөзбе-сөз монстр немесе монстрлық зат) адам болып саналмайды, бірақ ius trium liberorum бойынша ананың балаларының санына есептеледі. Алайда, Lex Iulia және Papia Poppaea-да баласыз ата-аналарға қарсы заңдар бойынша бала балаға есеп бере алады.

Әсері

Бұл құқық қабылданғаннан кейін құнды деп саналды, бірақ көп ұзамай ол азаматқа үш немесе одан да көп бала тууға байланысты емес артықшылыққа айналды. Көптеген адамдар балалардың ауыртпалығын қаламайды, бірақ олар әлі де ius trium liberorum-ды іздейді. Бұл көптеген адамдарды заңдағы кемшіліктерді пайдаланып, заңсыз жолмен жүзеге асыруға итермеледі. Егер тыңшы заңсыз түрде басқаларды иемденіп жүргенін анықтаса, оған мұраның бір бөлігін беретін. Бұл сыйлық өте көп ақшаға ие болғандықтан көптеген тыңшыларды пайдаланды. Шпиондар мәселесін азайту үшін сыйақы бұрынғы мөлшерінің төрттен бір бөлігіне дейін қысқартылды. Императордың сыйлығы ретінде jus trium liberorum императордың сыйлығы ретінде адамдарға берілген. Көбінесе ол жақсы іс-әрекетпен, әскери қызметпен немесе жеке қайырымдылық ретінде берілді. Көптеген атақты римдіктер jus trium liberorum сыйлығын алды, соның ішінде Траяннан Плиний Кішіге жеке пайдасы арқылы Суэтоний, Домицианның Марцианның жағымпазданыуына сыйақы ретінде Марциал және Ливияға б.з.д. Империя кезінде ірі кемелердің иелеріне jus trium liberorum құқығы берілді. Юс триум либерорумды 534 жылы Юстиниан жойды.