Кіріспе
Рим империясында берілген тума құқықтар Латын тілінде "үш балаға құқық" дегенді білдіретін jus trium liberorum - бұл кем дегенде үш бала туған Рим азаматтарына немесе кем дегенде төрт бала туған еркек пен әйел бостандыққа ие болғандарға берілген артықшылық. Бұл заңдар Августтың 18 жылы б.з.д. және 9 жылы б.з.д. енгізген Lex Iulia және Lex Papia Poppaea заңдарының тікелей нәтижесі болды. Бұл заңдар Римнің жоғары санаттағыларының саны азаюына ықпал ету үшін жасалды. Алайда, олар amicitia-ны сыйлауда маңызды екінші реттік функция атқаратын көрінеді, өйткені "Марциал мен Свэтонийге берілген мұралардың маңыздылығы jus trium liberorum-ды алу үшін олардың (жетістікке жеткен) күш-жігерінен шығады". Алайда, қазіргі уақыттағы зерттеушілердің көбісі заңды сенаторлар класы арасында туу деңгейін арттыру үшін саяси ынталы күш ретінде қарастырады. Юс триум либерорум алған ер адамдар мунерадан (міндетті қызметтен) босатылды. Jus trium liberorum иелігінде болған әйелдер енді tutela mulierum (еркек туысының қамқорлығы) міндетін атқармайтын және өз балаларына қарайтын мұраларды ала алатын. Алайда, jus trium liberorum заңына сенаторлардың реакциясы негізінен заңның ойық жерлерін табу болды. Үлкен отбасы болу үміті әлі де қызық емес еді. Бұл заң бойынша, егер біреуді заң бұзғаны анықталса, оның мұрасының бір бөлігін алуға құқығы бар еді. Шалқылаушылар соншалықты кең тарады, ол үшін сыйақы бұрынғы мөлшерінің төрттен бір бөлігіне дейін қысқарды. Уақыт өте келе, jus trium liberorum консулдары кейбір азаматтарға жалпы жақсы істер үшін сыйақы ретінде, маңызды кәсіптерді немесе жеке жақсылық ретінде, тек қана өнімді көбейту үшін емес, берді. Ақырында, 534 жылы Юстиниан I-ге иелік еткен "jus trium liberorum" жойылтылды.
The jus trium liberorum, meaning "the right of three children" in Latin, was a privilege awarded to Roman citizens who had produced at least three children or freedmen of either sex who had produced at least four children. It was a direct result of the Lex Iulia and the Lex Papia Poppaea, laws introduced by Augustus in 18 BC and 9 AD, respectively. These laws were intended to increase the dwindling population of the Roman upper classes. However, they seem to have also had an important secondary function in the rewarding of amicitia, as the "importance of legacies to Martial and Suetonius can be deduced from their (successful) efforts to obtain the jus trium liberorum"
The intent of the jus trium liberorum had led scholars to interpret it as eugenic legislation. However, most current scholarship sees the law as a politically motivated effort to increase birth rates among the senatorial class. Men who had received the jus trium liberorum were excused from munera (compulsory services). Women with jus trium liberorum were no longer subject to tutela mulierum (guardianship by a male relative) and could receive inheritances which would otherwise descend to their children. The senatorial reaction to the jus trium liberorum was largely to find loopholes, however. The prospect of having a large family was still not appealing. A person who caught a citizen in violation in this law was entitled to a portion of the inheritance involved, creating a lucrative business for professional spies. The spies became so pervasive that the reward was reduced to a quarter of its previous size. As time went on, the jus trium liberorum was granted by consuls to some citizens as rewards for general good deeds, holding important professions or as personal favors, not just prolific propagation. Eventually the jus trium liberorum was repealed in 534 AD by Justinian.
Өмірбаян
Август дәуірінде жоғары санаттағы адамдар, сенаторлық және атлы ордендер саны азайып барады. Бұл таптар империяның азаматтық және әскери басқаруын құрайтын мемлекет тіректерін құраған. Бұл топтар соңғы уақыттағы азаматтық соғыстардан, заңсыздықтардан және ең бастысы, топтар ішіндегі төменгі туу деңгейінен зардап шекті. Туылма санының төмендеуі Римнің дамуындағы өсуге қарағанда тіпті күрт төмендеді. Lex Iulia және Papia Poppaea жоғары таптардағы некеге тұру деңгейін арттыра алды, бірақ туу деңгейі тек осы заңдар арқылы жеткілікті өсе алмады. Осы себепті jus trium liberorum заңына қол қойылды.
Эвгеникалық әсерлері
Айта кетерлігі, Италия халқының саны азайған жоқ. Шын мәнінде, ол өсіп жатқан болуы мүмкін. Халық санының өсуі негізінен Италиядан тыс жерлерден келген құлдардың ағынынан болды. Сондықтан jus trium liberorum ғалымдар евгеникалық шара деп атады, өйткені ол әсіресе қажетті деп саналатын белгілі бір халықты ұлғайтуға бағытталған. jus trium liberorum-дағы халық санының өсу аспектісі екінші кезектегі ниет болды деп айтылады. Ius trium liberorum-ды Lex Iulia және Papia Poppaea контекстіне енгізу маңызды, олар осы таптардағы нәсілдік тазалыққа қатысты мәселелерді, мысалы, некелік серіктестер сияқты мәселелерді қарастырды.
Құқықтық ерекшеліктер
Юс триум либерорум Lex Iulia және Papia Poppea-ға сәйкес келетін сыйақы болды. Бұл мәртебе екі жынысқа да қатысты, бірақ ерлерге қарағанда әйелдерге көбірек әсер етті. Юс триум либерорумның ерекшеліктері Адольф Бергердің Рим заңдары энциклопедиясында былайша анықталады: Әкелер қоғамдық айыптардан және заң бойынша шақырылған қамқорлықтан босатуды (excusatio) талап ете алады (tutela legitima). Ius liberorum-тың ең маңызды қолданылуы әйелдерге қатысты болды. Үш балалы ерікті әйел және төрт балалы ерікті әйел (jus trium vel quattuor liberorum) әйелдерге қатысты қамқоршылықтан (tutela mulierum) босатылды және олардың балаларының мұрагерлік құқығына ие болды. Әйелдердің jus liberorum құқығы тіпті балалардың тірі болмағанына қарамастан қолданылды. Қысқаша айтқанда, бұл еркек заңды түрде кәмелетке толмаған әйелдің қамқорлығын алуға мәжбүр бола алмайды, әйтпесе ол tutela mulierum бойынша міндетті болады. Балалары жеткілікті болған әйелдерге, олармен бірге болған әйелдерге, опекун қажет емес. Бұл дегеніміз, әйел енді әкесі (patria potestas) немесе күйеуі (manus) билігіне бағынбайтын болса, ол өз бетінше әрекет ете алатын. Сондай-ақ, ол балаларына берілетін мұралық құқыққа ие болды. Бұл әйелге күйеуінің өліміне байланысты мұра болып қалған. Жоғарыда айтылғандай, балалар jus liberorum санауға тірі болудың қажеті жоқ еді. Олар еркек пен әйелдің заңды балалары деп саналды. Әкесінің аты-жөні белгісіз (spurius) болған балалар jus trium liberorum бойынша әйелдің балаларының санына қосылады. Портентум деп саналатын бала (сөзбе-сөз монстр немесе монстрлық зат) адам болып саналмайды, бірақ ius trium liberorum бойынша ананың балаларының санына есептеледі. Алайда, Lex Iulia және Papia Poppaea-да баласыз ата-аналарға қарсы заңдар бойынша бала балаға есеп бере алады.
Fathers might claim exemption (excusatio) from public charges and from guardianship to which they were called by law (tutela legitima). The most important application of jus liberorum concerned women. A freeborn woman with three children and a freedwoman with four children (jus trium vel quattuor liberorum) were freed from guardianship to which women were subject (tutela mulierum) and had a right of succession to the inheritance of their children. The women’s jus liberorum was applied even when the children were no longer alive. In short this meant that a man could not be forced to take over the obligation of guardianship of a woman, legally a minor, that he would otherwise be obligated under the tutela mulierum. Women who had the appropriate number of children no longer needed to have a guardian as they would under the tutela mulierum. This meant that when a woman was no longer subject to the power of her father (patria potestas) or her husband (manus) she could act independently. She also gained the right to inheritance that would have otherwise been awarded to her children. Often this meant that she inherited and owned her husband's estate upon his death. As stated above children did not need to be alive for them to count toward the jus liberorum. Legitimate children were counted for men and women. Children born to an unknown father (spurius) did count toward a woman's number of children under the jus trium liberorum. A child considered to be a portentum (literally a monster or monstrous being) was not considered to be a human but still counted toward the mother's number of children under the jus trium liberorum. Both parents could count a child deemed a portentum under the laws against childless parents in the Lex Iulia and Papia Poppaea, however.
Әсері
Бұл құқық қабылданғаннан кейін құнды деп саналды, бірақ көп ұзамай ол азаматқа үш немесе одан да көп бала тууға байланысты емес артықшылыққа айналды. Көптеген адамдар балалардың ауыртпалығын қаламайды, бірақ олар әлі де ius trium liberorum-ды іздейді. Бұл көптеген адамдарды заңдағы кемшіліктерді пайдаланып, заңсыз жолмен жүзеге асыруға итермеледі. Егер тыңшы заңсыз түрде басқаларды иемденіп жүргенін анықтаса, оған мұраның бір бөлігін беретін. Бұл сыйлық өте көп ақшаға ие болғандықтан көптеген тыңшыларды пайдаланды. Шпиондар мәселесін азайту үшін сыйақы бұрынғы мөлшерінің төрттен бір бөлігіне дейін қысқартылды. Императордың сыйлығы ретінде jus trium liberorum императордың сыйлығы ретінде адамдарға берілген. Көбінесе ол жақсы іс-әрекетпен, әскери қызметпен немесе жеке қайырымдылық ретінде берілді. Көптеген атақты римдіктер jus trium liberorum сыйлығын алды, соның ішінде Траяннан Плиний Кішіге жеке пайдасы арқылы Суэтоний, Домицианның Марцианның жағымпазданыуына сыйақы ретінде Марциал және Ливияға б.з.д. Империя кезінде ірі кемелердің иелеріне jus trium liberorum құқығы берілді. Юс триум либерорумды 534 жылы Юстиниан жойды.