Кіріспе
Ежелгі Иерусалимнің негізгі қонысы деп саналатын археологиялық орын, қазіргі Сильван палестиналық араб ауылының бір бөлігі. Дәуіт қаласы (עיר דוד), жергілікті тұрғындарда көбінесе Уәди Хилве (وادي حلوة) деп аталады, – бұл көптеген ғалымдардың пікірінше, қола және темір дәуірлеріндегі Иерусалимнің бастапқы қоныс ядросы саналатын археологиялық орын. Ол ежелгі Иерусалимнің шығыс жотасының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ерте рим кезеңінен қалған іздерге Силоам тоғаны және ғибадатхана тауына дейін созылған Баспалдақ көшесі кіреді. Археологиялық орынның қазылған бөліктері бүгінде Иерусалим қабырғалары ұлттық паркінің құрамына кіреді. Орын Израиль табиғат және саябақтар басқармасымен басқарылады және Ир Давид қорымен жүзеге асырылады. Ол Шығыс Иерусалимдегі Сильван палестиналық ауданындағы Уәди Хилведе орналасқан, ізраилдік қоныспен байланысты.
the modern neighborhood, part of the Palestinian Arab village of Silwan
The City of David (עיר דוד), known locally mostly as Wadi Hilweh (وادي حلوة), is the name given to an archaeological site considered by most scholars to be the original settlement core of Jerusalem during the Bronze and Iron Ages. It is situated on southern part of the eastern ridge of ancient Jerusalem, Remains from the early Roman period include the Pool of Siloam and the Stepped Street, which stretched from the pool to the Temple Mount. The excavated parts of the archeological site are today part of the Jerusalem Walls National Park. The site is managed by the Israel Nature and Parks Authority and operated by the Ir David Foundation. It is located in Wadi Hilweh, an extension of the Palestinian neighborhood of Silwan, East Jerusalem, intertwined with an Israeli settlement.
Атау беру
"Дәуіттің қаласы" деген атау Израиль патшасы Дәуіттің ебустіктерден Иерусалимді, сол кезде Ебус деп аталған жерді жаулап алғаны туралы Киелі кітаптағы оқиғадан бастау алады. Дәуіттің қаланы басып алғаны туралы Киелі кітапта екі рет айтылған: бірде Самуил кітаптарында, екіншісінде Шығармалар кітаптарында. Осы екі нұсқада кейбір егжей-тегжейлер әртүрлі. Бірінші ғасырдың яһуди-рим тарихшысы Иосиф Флавий өзінің "Иудейлердің ескілігі" атты еңбегінде осы оқиғаны қайталап жазған. Киелі кітаптың осы кезеңдегі тарихқа қатысты сенімділігі ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, "Дәуіттің қаласы" деген атау Иерусалимге Дәуіт оны шамамен 1000 ж.б.э. жаулап алғаннан кейін берілген, және оны сол атпен аталатын қазіргі заманғы ұйыммен шатастыруға болмайды, ол қаланың үлкен бөлігінен қазылған салыстырмалы түрде кішкентай учаскелерін көрсетеді. Бұл атау алғаш рет Еврей Киелі кітаптарында кездеседі, Дәуіт патша Иерусалимді басып алғаннан кейін қалаға берілген есім. Дәуіт бұл қалада 33 жыл билік жүргізді. 1967 жылдан кейін Израиль билігі оны Дәуіттің қаласы деп атағанға дейін, аймақтың көптеген палестиналық араб тұрғындары оны Уади Хилве деп атады. Бұл атауды алғаш рет француз археологы Реймонд Вейл 1913 жылы қолданған. Ранфрид Тель "Дәуіттің қаласы" атағы еврей ұлттық күрес жолына қызмет етеді және оның христиан қолдаушыларына ұнайды деп жазды.
Орналасқан жері
Археологиялық орын ғибадатхана тауының оңтүстігінде, Иерусалимнің Ескі қаласының қабырғаларынан тыс, жартасты тіктеп тұрған жерде орналасқан. Оны кейде ежелгі Иерусалимнің оңтүстік-шығыс жотасы деп сипаттайды. Бұл төбе Дунг қақпасынан Гихон бұлағы мен Силоам тоғанына қарай төмен түседі. Бүгінде археологиялық орын Палестиналық ауданға және бұрынғы Сильван ауылының бір бөлігі болып табылады. Сильван тарихи тұрғыдан Дәуіт қаласының шығысында, Зәйтүн тауының оңтүстік беткейлерінде орналасқан. 20-ғасырда ауыл батысқа қарай кеңейіп, аңғардан өтіп, ежелгі қала орналасқан шығыс төбеге жетті. 1948 жылға дейін бұл аймақ араб тілінде Вади әл-Набах деп аталған, бірақ 1948 жылғы араб-израиль соғысында қаза тапқан жергілікті мухтардың әйелінің құрметіне Вади әл-Хильве деп қайта аталды. Дәуіт қаласы – Иерусалимнің ежелгі орталығы, оның шекарасы солтүстікте Храм тауынан басталады. 1909-1911 жылдардағы Луи Хью Винсент пен Монтагу Браунлоу Паркердің жұмысы Иерусалим аймағындағы ең ерте қоныстану іздерін анықтады, бұл аймақ Иерусалимдегі қоныстанудың ежелгі ядросы болғанын көрсетеді. Палестинаны зерттеу қорының (ПЭФ) 1865 жылы құрылғаннан бергі мақсаттарының бірі – Киелі кітаптағы "Дәуіт қаласының" нақты орнын табу және оның табылуы туралы хабарлау болды. Алайда, Иерусалимде 130 жылдық зерттеулер, сараптамалар мен қазба жұмыстарынан кейін, Дәуіт қаласымен байланысты мақсаттардың көп бөлігі орындалмады, Дәуіт пен Сүлейменнің қабірлері мен Офелдің орналасқан жері әлі де белгісіз. Дәуіт қаласы – елдегі ең көп зерттелген археологиялық орындардың бірі және алғашқы зерттелгендердің бірі. Таяу Шығыс тарихының көптеген зерттеушілері Дәуіт қаласындағы қазба жұмыстарына қатысты, олардың ішінде: С. Уоррен (1867-1870 жж.), Г. Гуте (1881 ж.), Ф. Дж. Блис және А. К. Дики (1894-1897 жж.), Р. Вейл (1913-1914 жж. және 1923-1924 жж.), М. Паркер және Л. Винсент (1909-1911 жж.), олар Гихон бұлағының үстіндегі таудың шығыс беткейіндегі Уоррен шахтасының маңындағы және оның айналасындағы тау жынысынан табылған туннельдер мен артефакттарды құжаттады; Р. А. С. Макалистер және Дж. Г. Дункан (1923-1925 жж.), Дәуіт қаласының Уди Хилвехіндегі Офель остраконын тапқан; Дж. В. Кроуфут және Г. М. Фицджеральд (1927-1928 жж.), К. М. Кенион (1961-1967 жж.), Й. Шилло (1978-1985 жж.) және тағы да басқалар. Жақындағы қазба жұмыстарын (2000-2008 жж.) Израильдің Ежелгі заттар басқармасының атынан Р. Рейх және Э. Шукрон жүргізді, олар Гихон бұлағының жанындағы тау жынысына ойылған тоғаннан Темір дәуірінің II кезеңіне жататын табылған заттарды егжей-тегжейлі сипаттады. "Дәуіт қаласының Зиярат орталығында", көпшілікке ашылғанға дейін, IAA археологтары тобы осы орынның жалпы ауданында және айналасында қазба жұмыстарын жүргізді, бұл Темір дәуірінің II кезеңінен басталып, ерте римдік кезеңге дейін жалғасқан қаланың бар екенін растады. Езра мен Нехемия заманында яһудилер Вавилон тұтқындығынан кейін Иерусалимге оралғанда, Силоам тоғанының маңындағы аумақты "Дәуіт қаласы" деп атауын жалғастырды, бірақ бұл ат кейін Акра (חקרא) деп өзгертілді. Гаарец газетінің мәліметінше, "басым теория бойынша, мұндай билеушілер болған болса да, олар шағын артта қалған елде билік құрған монархтар болған". Бүгінде ғалымдар Дәуіт билеген біртұтас монархия туралы Киелі кітаптағы әңгімелердің тарихилығын қолдайтындар, оның бар екенін мүлдем жоққа шығаратындар және оның бар екенін мойындайтындар, бірақ Еврей Киелі кітабында теологиялық асыра ойлар бар деп санайтындарға бөлінген. Финкельштейн, Кох және Липшиц (2011) Дәуіт қаласы Храм тауында орналасқан деген пікірді тарихи география ғалымдары көбінесе қабылдамайды.
Кездесу
2017 жылы басталған төрт жылдық жоба "Дауыт қаласындағы уақытты дұрыс белгілеу" деп аталды. Оны Тель-Авив университетінің археологы Юваль Гадот, Элизабетта Боаретто (Вейцман ғылым институты), сондай-ақ Израиль көнеліктер басқармасының екі археологы – Джо Узиел және Дорон Бен Ами Иерусалимдегі нысандарды радиокөміртекпен даттау мақсатымен жүргізіп жатыр. Осы уақытқа дейін қаланың барлық қазбаларынан тек он ғана сенімді радиокөміртек датасы белгілі болған. Гадоттың сөзіне қарағанда, Иерусалимнің тарихнамасы – "бір болжамның үстіндегі тағы бір болжам, одан да кейін тағы болжам". Гихон бұлағының мұнарасы және Уилсон аркасы бойынша соның ішінде бірнеше зерттеулердің нәтижелері жарияланды.
Археологиялық орындар
А, В, С және т.б. деп аталатын бірнеше қазба участалары бар, оларға қала қабырғалары, су жүйелері, ғимараттардың қалдықтары және тағы да басқалары кіреді. Дәуіттің қаласы дәстүрлі түрде батыста Орталық (Тирпоеон) аңғары және шығыста Қидрон аңғары арасындағы қырқада орналасқан деп есептеледі, оңтүстіктен Хинном аңғарымен шектеседі, солтүстіктегі Офельден ерекшеленеді және оңтүстікте Патша бағының алдында қала қабырғаларымен аяқталады. Бұл болжамды қаланың ішіндегі және оған жақын орналасқан археологиялық орындардың толық емес шолуы.
Орталық аңғардың батысындағы Гивати ауданы
Гивати автокөлік тұрағының қазба жұмыстары шамамен 5 дунам (1,2 акр) аумақты қамтиды. Археологтар осы жерде грек мәдениетіне қарсылық көрсеткен Иерусалим тұрғындарын бағындыру мақсатымен Антиох Эпифан салған Акра бекінісінің қалдықтарын тапқандарын айтады.
Қаланың солтүстігіндегі Офель ауданы
Офельге қараңыз: Иерусалим офелі.
Халколит (45003500 б.з.д.)
Халколит кезеңінің қалдықтарына Макалистер мен Дунканның тау жынысындағы жарықтардан тапқан қыш сынықтары жатады. Экспедиция сонымен қатар тау жынысы әртүрлі тәсілдермен кесілген бірнеше орындарды да анықтады. Олардың ішінде тас тегістелген аймақтар және ағын жасау үшін кесілген жерлер болды. Тас бетінде шағын ойықтардың бірнеше тобы да табылды, олар кейде "ішекше белгілері" деп аталады. Олардың қандай да бір ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу үшін пайдаланылғаны болжанады. Макалистер мен Дункан олардың зәйтүн майын өңдеуге қолданылғанын болжады, ал Эйлат Мазар жаңбыр суын жинау үшін пайдаланылғанын айтады.
Бронза дәуірі (15501200)
Осы кезеңге жататын қыш ыдыстар мен қоладан жасалған жебе ұштары табылды. Профессор Кристофер Роллстон бұл құжатта есімдер мен лауазымдар, жер-су аттарының ешқайсысы да көрсетілмегенін атап өтеді. Ол жазудың сапасы жақсы екенін, бірақ бұл оның "халықаралық патшалық хат алмасуы" екенін дәлелдемейді дейді. Қабаттасқан қазба емес болғандықтан, және "судан ілеу" әдісімен қазба жұмысынан кейін табылғандықтан, нақты мерзімін анықтауға асығушылық танытпау қажет екенін де ұсынады.
Бірінші темір дәуірі (1200-980/70 ж.б.)
2024 жылы бірнеше зерттеушілер Давид қаласының бес әртүрлі аймағында жүргізілген бірнеше радиокөміртектік сынақтардың нәтижелерін жариялады, олардың пікірінше бұл Иерусалимде б.з.д. 12-10 ғасырлар бойы қалалық қоныс болғанын көрсетеді.
Темір дәуірі IIa (1000925/900 BCE)
Біздің заманымыздан бұрынғы 10-шы және 9-шы ғасырлар аралығы қалысқан ғалымдардың қызу пікірталасына, сондай-ақ үздіксіз археологиялық зерттеулерге ұшырады. 2005 жылы археолог Эйлат Мазардың б.з.д. X ғасырға жататын үлкен тас құрылысты ашуы, сол кездегі орталықтандырылған мемлекеттің астанасына лайықты өлшемдегі Иерусалимдегі ғимараттардың болғанын көрсетеді. Басқалар, әсіресе Тель-Авив университетінің профессоры Израиль Финкельштейн, құрылыстың көп бөлігі Хасмоней дәуірінің кейінгі кезеңінен болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, қазба жұмыстарынан жаңа мәліметтер пайда болып келеді. Мазардың мерзімін Ірі тас құрылыста табылған 10-ғасырлық импорттық сәнді заттар, соның ішінде темір бұйымдарына бекітілген екі финикиялық стильдегі піл сүйегінің инкрустациясы растайды. Ахивтегі финикиялықтардың қабірінен табылған ұқсас заттар семсер сапасын әшекейлеген болуы мүмкін. Қызыл сырмен жабылып, қолмен жылтыратылған көптеген сәнді дөңгелек, иілген ыдыстар Х ғасырдың мерзімін және жоғары деңгейдегі қалалық өмір салтын қолдайды. Вейцман институтында Элизабетта Боаретто жүргізген радиокөміртек талдауы сүйектің б.з.д. 1050 және 780 жылдар аралығындағы болу ықтималдығын көрсетті. 2010 жылы Мазар 10-ғасырлық қала қабырғасы деп санайтын жаңалықты жариялады. Мазардың сөзіне сүйенсек, "Бұл Израильдегі Бірінші ғибадатхана дәуірінен қалған ең маңызды құрылыс" және "Бұл сол кезде, 10-ғасырда Иерусалимде осындай құрылысты жүзеге асыруға қабілетті билік болғанын білдіреді". Бар-Илан университетінің археология профессоры Арен Маир Мазардың айтқандай, бұл бекіністердің осы деңгейде көне екенін көрсететін дәлел әлі табылмағанын айтты. Дорон Бен Ами 2014 жылы өзінің "Дәуіт қаласымен" шектес Givati тұрақ аймағындағы қазба жұмыстарының нәтижесінде 10-ғасырлық қала қабырғасы болмаған сияқты екенін мәлімдеді: "Егер Дәуіт қаласында бекінілген қоныс болған болса, онда батыстағы қала қабырғасы Givati қазба аймағынан өтуі керек еді. Мұндай қабырға әлі табылған жоқ. Бұл Темір ғасыры IIa қонысының [б.з.д. 1000–925 ж.ш.] бекінілмегенін білдіреді". Бен Амидің тұжырымдары Р. Рейх пен Э. Шукронның зерттеулеріне қайшы келеді. Олар өздерінің зерттеулерінің нәтижесінде Уорреннің Дәуіт патшаның (б.з.д. 1000 ж.ш.) қазіргі Уоррен шахтасы арқылы қалаға кіріп Иерусалимді басып алғаны туралы теориясын жоққа шығарды және шахта сол кезде көптеп пайдаланылмағанын, бірақ қаланың ішінде болғанын және қала монументалды қабырғамен қоршалған екенін көрсетті. Бұл ежелгі қабырға, Гивати тұрағынан емес, ежелгі Дәуіт қаласының Қидрон аңғарының шығыс жағында табылған, толық биіктігі (6 м) және ені 2 м сақталған. Бұл айырмашылықты Givati тұрағының шектеулі аумағымен түсіндіруге болады, себебі Бен Ами мен оның командасы қазба жүргізілген тұрақтың шегінен тыс жерде ежелгі қабырғаны табуды күткен.
Темір дәуірі IIb (шамамен б.з.д. 925720)
Бен-Ами өзінің Гиватидегі қазбалары "Темір IIB дәуіріндегі Дәуіт қаласы мен Батыс төбесін қамтыған бекінілген қаланың, осы екі аймақ арасында қорғаныс қабырғасына мұқтаждығы болмағанын" көрсетеді дейді. Бұл – шығыс беткейінің тас бетіне шеберлікпен қашалған, тек бай қоғамның жоғары лауазымды өкілдері ғана тұрғыза алатын ірі, күрделі мазарлар. Дэвид Уссишкиннің сөзіне қарағанда, "мұнда Яһуда патшалығының министрлері, ақсүйектері және көрнекті тұлғалары жерленген". Уссишкин финикиялық қалалардың сәулеттік стилімен ұқсастығының, финикиялықтардың израильдік патшалықтарға тигізген әсерін Библиядағы сипаттамамен сәйкес екенін айтады, бірақ бұл қабірлердің кейбіреулерін немесе барлығын Иерусалимде тұратын финикиялық аристократтар салған болуы мүмкін деп болжайды.
IIIb темір дәуірі (б.з.д.
Бұл кезең Библиядағы Езекиядан Жосияға дейінгі патшалар дәуіріне және Набуходоносор II-нің Яһуда патшалығын қиратуына сәйкес келеді. Езекия патша қаланың сумен қамтамасыз етілуін қоршаудан сақтау үшін өзінің адамдарын мелектегі әк тастың тереңінен су өткізу арнасын қазуға жіберді, соның арқасында Гихон бұлағының суын Дәуіт қаласының батыс жағына бұрып, бұлақ көзінің барлық белгілерін және оны бұрын қоршаған бекіністерді жапты. Ол Силоам тоғанын су сақтау үшін салды. Езекия содан кейін жаңа су сақтағыш пен қаланың батысындағы кеңейіп келе жатқан шағын елді мекендерін жаңа қала қабырғасымен қоршады. Еремия кітабында есімдері аталған Ехухал, Шелемияның ұлы, және Гедалия, Пашхурдың ұлы, есімдері жазылған мөрлер табылды. 2019 жылы Гивати тұрақжайындағы қазба жұмыстары кезінде "Патшаның қызметшісі Натан Мелекке" жататын палео-иврит жазуы бар мөр табылды.
Вавилондық және парсы кезеңдері (б.з.д. 586322 ж.)
Нео-Вавилон стилінде жасалған екі мөр, бірінде Мардук және Набу құдайларына арналған құрбандық тақтасының жанында тұрған дін қызметкері бейнеленген. Жылтыратылған, қара түсті, қоңырақты пішіндегі тас мөрде "Бабылдық діни көрінісі" – екі сақалды адам бабылдық ай құдайы Синге арналған құрбандық тақтасының екі жағында тұрған бейнесі көрсетілген. Бұл мөр Бабылда жасалған деп саналады, құрбандық тақтасының астында жеке есім жазуға арналған орын қалдырылған. Сол орында Питер ван дер Вен Шеломит деген есім деп оқыған еврей әріптері жазылған.
Хасмонеялықтар, Иродтықтар және Рим губернаторлары (б.з.д. 167 - б.з. 70 жылдары)
Маңызды археологиялық жаңалықтардың қатарында Силоам тобы және Пилат салған, әсерлі каналмен суы кептірілген монументалды баспалдақ жол бар. Givati тұрақ қазбасында рим дәуіріне қатысты қазба жұмыстары да белсенді түрде жүріп жатыр.
Византия кезеңі (б.з. 324-628)
"Евсевий" үйі деп аталатын Византия дәуіріне жататын сарай қазіргі келушілер орталығының астында, Э. Мазардың Үлкен тас құрылымының орталық бөлігінде орналасқан болатын. Батыс жаққа қарай жатқан аумақты қазу жұмыстары барысында, Гивати тұрақжайының қазбалары кезінде көптеген Византия дәуірінен қалған заттар табылды, соның ішінде император Гераклийдің (7 ғасыр) тұсындағы 264 алтын монета да болды.
Даулар
2018 жылы Еуропалық Одақтың құпия баяндамасында бұл аймақ Израильдің халықаралық құқық бойынша заңсыз деп есептелетін қоныстарын ақтау үшін туризмді дамыту мақсатында пайдаланылып жатқаны айтылды, сондай-ақ палестиналық контекстін ескермей, еврей мұрасына басымдық беріліп жатқаны көрсетілді. Израиль археологиясы сынға ұшырады; Тель-Авив университетінің профессоры Рафи Гринберг бұл жердегі археологиялық практиканың «саяси және корпоративтік мүдделерге толығымен бағынышты екенін, бірақ оны «бетарап» саналатын мамандар мойындамайтынын, нәтижесінде далалық жұмыстардың күмәндігіне және тарихтың айқын бұрмаланған түсіндірмелеріне әкеліп соқтыратынын» мәлімдеді.
Туризм
Бүкіл аумақ, оның ішінде Гихон бұлағы және Силоамның екі тоғаны, жұртшылыққа ашық археологиялық саябаққа біріктірілген. Зияратшылар ежелгі бұлақтың сулары әлі де ағып жатқан Силоам туннелінен өте алады, бірақ соңғы кездегі жер асты сулары деңгейінің өзгеруі, бұрынғы кезде аралық сипаттағы карстық бұлақтың қазір сорғы станциялары арқылы жасанды түрде қолдаумен сақталуын қамтамасыз етеді.