Кіріспе

Британдық актер (1940–2017)

Сэр Джон Винсент Херт (22 қаңтар 1940 – 25 қаңтар 2017) – ағылшын актері, оның мансабы бес он жылдықтан астам уақытқа созылды. Херт Ұлыбританияның ең талантты актерлерінің бірі деп есептелді. Режиссер Дэвид Линч оны «әлемдегі ең ұлы актер» деп сипаттады. Оның даусы «Британиядағы ең ерекше дауыс» деп аталды. Ол көптеген сыйлықтарға ие болды, соның ішінде 2012 жылы BAFTA киноға есімді үлес қосқаны үшін сыйлығын және 2015 жылы драма өнеріне қосқан үлесі үшін Елизавета II патшайымынан рыцарь атағын алды. Ол «Барлық маусымдар үшін адам» (1966) фильмінде Ричард Рич рөлімен танымал болды және «Жылаңаш мемлекеттік қызметкер» (1975) фильмі үшін ең үздік актер сыйлығын жеңіп алды. Ол BBC-нің «I, Claudius» телесериалында Калигула рөлін ойнады (1976). Херт «Ортаңғы экспресс» (1978) және «Сары адам» (1980) фильмдері үшін «Оскар» сыйлығына ең үздік екінші рөлдегі актер номинациясына ие болды. Оның басқа фильмдеріне «Чужая» (1979), «Еден қақпасы» (1980), «Чемпиондар» (1984), «1984» (1984), «Соққы» (1984), «Скандал» (1989), «Дала» (1990), «Роб Рой» (1995) және «Контакт» (1997) кіреді. Ол «Watership Down» (1978), «Сақиналардың иесі» (1978), «Ақтауыш иттер» (1982), «Қара қазан» (1985), «Догвилл» (2003), «Батыл» (2005) және BBC-нің «Мерлин» (2008–2012) сериалдарында, сондай-ақ «Груффалоның баласы» (2011) және «Томас және достары: Содордың жоғалған қазынасы туралы аңыз» (2015) фильмдерінде дауыстап ойнады.

Ерте өмір және білім

Джон Винсент Херт 1940 жылғы 22 қаңтарда Дербиширдің Честерфилд қаласында дүниеге келді. Ол инженер және бір кезде актриса болған Филис (қыздығы Масси; 1907–1975) мен Англия шіркеуінің дін қызметкері болған, Дербиширдегі Ширбрук қаласындағы Қасиетті Үштік шіркеуінің викарі болған математик Арнольд Герберт Херттің (1904–1999) ұлы еді. Оның әкесі бұрын Дурхэм графтығының Сандерленд қаласындағы Сент-Джонс приходының викарі болған. 1937 жылы ол отбасымен Дербиширге көшіп келді, онда ол Қасиетті Үштік шіркеуінің тұрақты қамқоршысы болды. Херт бес жасқа толғанда, әкесі Дербиширдегі Вудвилль қаласындағы Сент-Стефан шіркеуінің викарі болды және 1953 жылға дейін сол жерде қызмет етті. Сегіз жасында Херт Отфордтағы (Кент) Англикандық Сент-Майкл дайындық мектебіне жіберілді, онда ол актерлік өнерге деген құштарлығын дамытты. Морис Метерлинктың «Көк құс» пьесасының мектептік қойылымындағы қыз рөлін сомдағаннан кейін актер болғысы келгенін шешті. Херт мектептегі аға ұстазының оның және басқа балалардың екі жалған алдыңғы тісін алып тастап, тілін олардың аузына салып, беттерін өзінің шашымен сүртіп мазақтағанын және бұл оқиға оған үлкен әсер еткенін айтты. 12 жастағы Херт ағасының оқитын мектебіне емтиханды тапса алмағандықтан Линкольн мектебінде (сол кезде гимназия) интернатқа түсті. Линкольн мектебінің директоры Херт актер болғысы келетінін естігенде күліп, оған: «Мүмкін, мектептегі қойылымдарда жақсы ойнайсың, бірақ бұл мамандықта ешқандай мүмкіндігің жоқ» деді. Херттің әкесі Линкольнширдегі Клитхорпс қаласындағы Сент-Айдан шіркеуіне көшіп барды. Guardian газетіне берген сұхбатында Херт отбасы кинотеатрдың қарсы жағындағы пасторлық үйінде тұрғанын, бірақ фильмдер «жаман көрілгендіктен» оған сонда баруға рұқсат берілмегенін айтты. Алайда, театрға бару «жақсы» деп есептелді және оны, әсіресе анасы ынталандырып, оны Клитхорпстағы репертуарлық театрға жиі алып баратын. Оның ата-анасы оның кейінірек актерлік амбицияларын ұнатпады және оны өнер мұғалімі болуға көндіруге тырысты. Стипендияға қарамастан, оқу ақысын және тұрмыстық шығындарын төлеу қиын болды, сондықтан ол кейбір достарын жалаңаш суретке түсіріп, портреттерін сатуға көндірді. 1960 жылы ол Корольдік драма академиясына стипендия жеңіп алып, екі жыл бойы оқыды.

1962-1975 жылдар

Херттің алғашқы кинодағы рөлі – Ральф Томас режиссерлік еткен британдық романтикалық драма «The Wild and the Willing» (1962) фильмінде Фил Корбет рөлі болды. Херт Вирджиния Маскелл мен Пол Роджерспен бірге ойнады. 1963 жылы ол «Бұл менің көшеім» реалистік драмасында түсті. Келесі жылы ол «Гидеон жолы» телесериалының «Қоймақ құдай» (1964) атты эпизодында түрмеден қашқан Фредди Тисдейл рөлінде пайда болды. Херттің алғашқы маңызды рөлі Фред Зиннеман режиссерлік еткен «Барлық маусымдарға арналған адам» (1966) тарихи драмалық фильмінде Ричард Рич рөлінде болды. Келесі жылы Херт «The Sweeney» телесериалының «Ертеңгі адам» эпизодында компьютерлік бағдарламалау бойынша тәжірибесіз сарапшы, Энтони Джон Грей рөлінде ойнады.

1976-1980 жылдар

Ол BBC-нің «I, Claudius» (1976) драмалық сериалында Рим императоры Калигула рөлін ойнағаны үшін тағы да үлкен даңққа ие болды. Кейіннен сериал туралы түсірілген «I Claudius: A Television Epic» (2002) деректі фильмінде Херт алғаш ұсынылғанда рөлден бас тартқанын, бірақ сериал режиссері Герберт Уайз оны арнайы дайындыққа шақырды, Херт пікірін өзгертеді деп үміттенді, және ол актерлік құрамның қалған бөлігімен танысқаннан кейін, шешімін кері қайтарып, рөлді қабылдады. Херт 1978 жылы «Midnight Express» фильмінде ойнады, ол үшін ол «Алтын глобус» және BAFTA сыйлықтарын жеңіп алды, сондай-ақ «Үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды (бірақ соңғысын Кристофер Уокен «Айғыр аңшысы» фильміндегі рөлі үшін жеңіп алды). Оның 1970-ші және 1980-ші жылдардың басындағы басқа рөлдерінің ішінде Ридли Скотттың «Alien» (1979) фильміндегі атаулық жандардың алғашқы құрбаны Кейн болды. Ол «Spaceballs» фильмінде осы рөлді пародия ретінде қайта ойнады. 1980 жылы Дэвид Линчтің «The Elephant Man» (1980) тарихи драмалық фильмінде деформацияланған Джозеф Меррик рөлін сомдады. Херт Энтони Хопкинс, Джон Гилгуд және Энн Бэнкрофтпен бірге ойнады. «The Guardian» газетінің Питер Брэдшоу оның өнерін мақтап: «Джон Херт күрделі және мұқият жасалған протездермен Меррикті ұмытылмас, ерекше, жұмсақ және дірілдеп тұрған дауысымен ойнайды», – деп жазды. Ол басты рөлдегі ең үздік актер номинациясы бойынша тағы бір BAFTA сыйлығын жеңіп алды. Ол сондай-ақ «Оскар» сыйлығының «Ең үздік актер» және «Алтын глобус» сыйлығының «Ең үздік актер – драма» номинацияларына ұсынылды. Херт «The Plague Dogs» фильмінде Сниттерге дауыс берді, Джордж Оруэллдің «1984» романының бейімделуінде Уинстон Смит рөлін ойнады және Диснейдің «The Black Cauldron» (1985) фильмінде фильмнің басты қарсыласы, Мүйізді Патшаның дауысын берді. Херт 1986 жылы СПИД-тің қаупі туралы ескертетін қоғамдық ақпараттық фильм «AIDS: Iceberg/Tombstone» үшін дауыс берді, сондай-ақ Джим Хенсонның «The StoryTeller» (1988) телехикаясында баяндаушы рөлін ойнады. Ол Джим Шериданның «The Field» (1990) фильмінде «Bird» О'Доннелл рөлін ойнады, ол оған тағы бір BAFTA номинациясын әкелді. Бұл фильмде Херт Ричард Харриспен бірге ойнады, ол «Оскар» сыйлығының «Ең үздік актер» номинациясына ие болды. «King Ralph» (1991) фильмінде Херт Лорд Персиваль Грейвс рөлін сомдады. Херт Джеймс Грэмді, Монтроздың 1-ші герцогін «Rob Roy» тарихи драмасында Лиам Нисон, Джессика Лэнг және Тим Ротпен бірге бейнеледі. Сол жылы ол Джонни Депптің қатысуымен Джим Джармуштың «Dead Man» батыс фильмінде және Уолтер Хиллдің «Wild Bill» (1995) фильмінде Джефф Бриджеспен бірге ойнады. 1997 жылы ол Ричард Квитнюоскидің «Love and Death on Long Island» фильмінде ойнады, ол үшін ол британдық тәуелсіз фильмдегі актердің үздік рөлі үшін BIFA сыйлығына ұсынылды. Ол 1997 жылы «Contact» фильмінде С.Р.Хадден рөлін ойнады.

20002017 жыл

Гарри Поттердің алғашқы фильмі, "Гарри Поттер және сиқыршы тасы" (2001) фильмінде ол шыбық жасаушы Оливандер мырзаны ойнады. Ол "Гарри Поттер және от тостағаны" фильмінің бейімделуіне қайта оралды, бірақ оның сол фильмдегі көріністері қысқартылды. Ол сондай-ақ "Гарри Поттер және өлім сыйы" фильмінің 1 және 2 бөлімдеріне де оралды. 2006 жылы "V for Vendetta" фильмінде ол Norsefire фашистік диктатурасының басшысы Адам Сатлер рөлін ойнады, ал Стивен Спилбергтің "Индиана Джонс және кристалл бас сүйегінің патшалығы" (2008) фильмінде ол Гарольд Оксли рөлінде болды. BBC телесериалы "Мерлин" сериясында болашақ король Артурды қорғаған жас сиқыршы Мерлинге көмектесетін Ұлы Аждаһа Килгарраның дауысын берді (осы телесериал 2008 жылы жарық көрді). 2011 жылы ол BBC деректі фильмі "Планета динозаврдың" баяндамашысы болды, бұл динозаврлар туралы түсірілген алғашқы деректі фильм, ол толығымен CGI арқылы көрсетілді. "Жылаңаш мемлекеттік қызметкер" фильмінен кейін отыз жылдан астам уақыт өткен соң, Херт 2009 жылы "Англишан Нью-Йоркте" фильмінде Квентин Крисп рөлін қайта ойнады. Бұл телефильм Крисптің Нью-Йорктегі соңғы жылдарын көрсетеді. Ол Оруэллдің "1984" романына оралып, 2009 жылғы маусымда Paper Zoo Theatre Company компаниясының романының сахналық бейімделуінде экрандағы Ұлы Бауыр рөлін ойнады. Театрлық қойылымның премьерасы Брэдфордтағы Ұлттық медиа мұражайында өтті және 2010 жылы гастрольдік сапарға шықты. Херт былай деді: "Менің ойымша, Paper Zoo компаниясы Уинстон рөлін ойнаған адамның партияда жоғарылауының ирониялық екенін ойлады. Chestnut Tree кафесінен ол ақыл-есін жинап, 2 мен 2нің 5 екенін түсінеді, содан кейін Ұлы Бауырға айналады. Сондықтан бұл менің қиялымды қоздырды, мен Paper Zoo компаниясын қарап шықтым, және олар біздің елдегі маңызды компаниялар сияқты көрінеді, сонымен қатар көптеген жақсы жұмыстар жасап жатыр". 65-ші Британдық кино академиясының кино сыйлығында Херт киноға ерекше британдық үлесі үшін марапатталды. 2013 жылы Херт алғаш рет "Doctor Who" эпизодының "Доктордың аты" атты эпизодында Доктордың белгілі бір түрі ретінде пайда болды. Ол Big Finish Productions үшін 2015 жылдан 2017 жылға дейін басталған аудио әңгімелер сериясында осы рөлді қайта ойнады, төрт жинақта он екі эпизодты аяқтады. Ол сондай-ақ компания үшін "Көрінбейтін адам" аудио драмалық бейімделуінде басты кейіпкерді ойнады, ол үшін BBC аудио драмалық сыйлығына ұсынылды. Терри Гиллиамның "Дон Кихотты өлтірген адам" жобасын жасауға сегізінші әрекеті кезінде Херт Адам Драйвермен бірге Дон Кихот рөлін ойнауға дайын болды. Алайда, оның денсаулығының нашарлауы және ақырындағы қасіретті оқиға жобаны тағы да тоқтатуға әкелді; ақырында оның орнына Джонатан Прайс тағайындалды. Херт Бен Кингслимен бірге Нил Джорданның режиссерлік жұмысы "Сынған арман" фильмінде пайда болуы керек еді. 2015 жылы Херт "Томас және достар" фильміндегі негізгі қарсыласы Сейлор Джонның дауысын берді, Эдди Редмейн (Райан) және Джейми Кэмпбелл Бауэр (Скифф) де қатысты. Ол қайтыс болған кезде "Осы жақсы түнді" түсіріп бітірген, онда ол өлім аузында жатқан жазушы рөлін ойнады. Херт бастапқыда "Қараңғы сағат" фильмінде Невилл Чемберлен рөлін ойнауға шақырылған. Алайда, Гэри Олдменнің сөзіне сүйенсек, Херт бездік безінің қатерлі ісігіне емделіп жатқан, сондықтан ол алдын ала өндірістегі рөлінен бас тартты; актер Рональд Пикап Чемберлен рөлін ойнады.

Жеке өмір

Херттің ағасы Бр. Анзельм (шынайы аты Майкл), Гленсталь аббаттығында монах және жазушы болған, Рим-католик дініне кірген адам; Херт ағасының кітаптарына үлес қосты. Херттің Моника есімді асырап алған қарындасы да болған. 1962 жылы Херттің әкесі Клиторпстағы приходтан кетіп, Орталық Америкадағы Британдық Гондурастағы Сент-Михаил колледжінің директоры болды. Херттің анасы 1975 жылы, ал әкесі 1999 жылы 95 жасында қайтыс болды. 1962 жылы Херт актриса Аннет Робертсонға үйленді. Неке 1964 жылы ажырасып бітті. 1967 жылы ол француздық модель Мари Лиз Вольпелье Пьерромен ең ұзақ қарым-қатынасын бастады. Олар 15 жыл бірге болғаннан кейін үйленуді жоспарлаған. 1983 жылдың 26 қаңтарында Херт пен Вольпелье Пьерро Оксфордширдегі Уайчвудтағы Аскотттағы үйлерінің жанында таңертең атпен саяхаттап жүргенде, Вольпелье Пьерро аттан құлап кетті. Ол комаға түсіп, сол күні көз жұмды. 1984 жылдың қыркүйегінде Херт ескі досы, американдық актриса Донна Пикокқа жергілікті тіркеу кеңсесінде үйленді. Олар Кенияға көшіп, 1990 жылдың қаңтарында ажырасты. 1990 жылдың 24 қаңтарында Херт американдық өндіріс ассистенті Джоан Далтонға үйленді. Ол Норфолк графтығындағы Кромерде тұрды. 2007 жылы Херт BBC-нің генеалогиялық телешоуына – «Сіз кім ойлайсыз?» қатысты, ол оның отбасы тарихының бір бөлігін зерттеді. Бағдарламаға дейін Херт Ирландияны жақсы көріп, оның арғы әжесі Слайго маркизінің заңды емес қызы болған деген «өте тартымды» отбасылық аңызға ғашық болған. Анықталған генеалогиялық деректер отбасылық аңызға қайшы келді, бұл ұсынысты күмәнді етті. Іздеу кезінде оның арғы әжесі бұрын Гримсбиде, Херт оқыған өнер колледжінен бір шақырымдай жерде тұрғаны анықталды. 2016 жылы Херт Ұлыбританияның Еуроодақта қалуын қолдайтынын мәлімдеді.

Ауру және өлім

2015 жылдың 16 маусымында Херт өзіне ерте сатыдағы бүйрек безінің қатерлі ісігі диагнозы қойылғанын жариялады. Ол емделу кезінде де жұмысын жалғастыратынын растап, өзін емдеген медициналық командамен бірге "қолайлы нәтижеге толық сенімді екендерін" айтты. Емдеуден кейін ол 2015 жылдың 12 қазанында қатерлі ісігінің ремиссияға енгенін хабарлады. Херт 2017 жылдың 25 қаңтарында, 77 жасқа толып үш күннен кейін Норфолк графтығының Кромер қаласында қайтыс болды.