Пауль Йохан Людвиг фон Гейсе: Немец жазушысы және аудармашысы

Кіріспе

Неміс жазушысы және аудармашысы (1830–1914)

Пол Иоганн Людвиг фон Хейзе (; 15 наурыз 1830 – 2 сәуір 1914) – көрнекті неміс жазушысы және аудармашысы. Ол Берлиндегі Tunnel über der Spree және Мюнхендегі Die Krokodile атты екі маңызды әдеби қоғамның мүшесі болды. Ол роман, поэзия, 177 әңгіме және шамамен алпыс драма жазды. Хейзенің көптеген және алуан түрлі туындылары оны неміс әдебиетінің ірі тұлғасына айналдырды. Ол 1910 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды, «лирикалық ақын, драматург, романист және әлемдік деңгейде танымал қысқа әңгімелер авторы ретіндегі ұзақ және жемісті мансабындағы идеализмге толы, көркемдігімен ерекшеленетін өнеріне құрмет ретінде» берілді. Нобель сыйлығының төрешілерінің бірі Вирсен: «Гетеден бері Германияда одан асқан әдеби талант болған емес» деді. Хейзе – Әлиса Мунро, Ярослав Сейферт, Теодор Моммсен және Дорис Лессингтен кейін әдебиет саласындағы бесінші ең үлкен лауреат.

Берлин (1830-54)

Пол Хейзе 1830 жылдың 15 наурызында Берлин қаласындағы Heiliggeiststraße көшесінде дүниеге келген. Оның әкесі, көрнекті филолог Карл Вильгельм Людвиг Хейзе, Берлин университетінің профессоры болған және Вильгельм фон Гумбольдттың кіші ұлына (1815–17 жылдары) және Феликс Мендельсонға (1819–27 жылдары) тәрбиешілік жасаған. Оның әкесінің әкесі Иоганн Кристиан Август Хейзе (1764 жылдың 21 сәуірінде, Нордхаузен – 1829 жылдың 27 шілдесінде, Магдебург) – белгілі неміс грамматигі және лексикографы болған. Пауль Хейзенің анасы еврей болған. Хейзе 1847 жылға дейін Фридрих Вильгельм гимназиясында оқыды. Кейін ол үлгілі оқушы ретінде есте қалды. Оның отбасылық байланыстары Берлиннің өнер ортасына ерте кіруіне мүмкіндік берді, онда ол өзінің әдеби ұстазы және өмір бойына досы болған, өзінен он бес жыл үлкен Еммануэль Гейбельмен танысты, ол оны болашақ қайын атасы, өнер тарихшысы және жазушы Франц Куглермен таныстырды. Мектепті бітіргеннен кейін Хейзе классикалық филологияны оқуға кірісті. Ол Якоб Буркхардт, Адольф Менцель, Теодор Фонтане және Теодор Штормпен кездесті, сонымен қатар 1849 жылы «Туннель убер дер Шпрее» әдеби тобына қосылды. 1848 жылғы көктемде жарық көрген Хейзенің алғашқы өлеңдері, «Frühlingsanfang», соңғы төңкеріске деген ынтасын білдірді. Студенттік жасақтарды көруге жасаған қысқа сапарынан кейін ол үйге қайтып келді, бірақ оларға қосылмады, көрінеу ата-анасы мен достарының алаңдауын ескерді. Берлин университетінде екі жыл оқығаннан кейін, ол 1849 жылдың сәуір айында өнер тарихы мен роман тілдерін оқу үшін Боннға кетті. 1850 жылы ол жазушы мамандығын таңдады және Германиядағы роман филологиясының негізін қалаушы Фридрих Дицтің жетекшілігімен диссертация қорғады. Бірақ ол профессорларының бірінің әйелімен қарым-қатынаста болғаны анықталған соң Берлинге қайтарылды. Хейзенің алғашқы кітабы «Der Jungbrunnen» (әңгімелер мен поэзия жинағы) сол жылы әкесі анонимді түрде жариялады, сондай-ақ «Франческа фон Римини» трагедиясы да жарық көрді. Сонымен қатар, Хейзе сол кездегі белгісіз Теодор Штормның қолжазбасын баспагер Александр Данкерден алды. Хейзенің «Sommergeschichten und Lieder» туындысын жасаған қызу сын олардың болашақ достығының негізін қалады. 1851 жылы Хейзе «Туннель» мүшелері ұйымдастырған «Das Tal von Espigno» балладалар конкурсында жеңіске жетті, ал оның алғашқы «Marion» (1852) атты әңгімесі де осыған ұқсас құрметке ие болды. 1852 жылы одан кейін Гейбель мен Хейзенің өлеңдері мен халық әндерінің аудармаларынан тұратын «Spanisches Liederbuch» жинағы жарық көрді, ол Роберт Шуман (Op. 74 және 138), Адольф Йенсен (Op. 21) және Хьюго Вольф (Lieder жинағы Spanisches Liederbuch, 1891) сияқты композиторлардың арасында сүйікті туындыға айналды. Вольф сонымен қатар Хейзенің 1860 жылғы «Italienisches Liederbuch» жинағынан өлеңдерді де музыкаға қосты (Lieder жинағы Italienisches Liederbuch 189296). Мансабының барысында Хейзе аудармашы ретінде жұмыс істеді, ең алдымен итальян әдебиетін (Leopardi, Giusti) аударды. «Туннельдің» бірнеше мүшелері оның формальдылығы мен қоғамдық сипатын ұнатпай бастады, нәтижесінде 1852 жылдың желтоқсанында кішігірім «Рютли» тобы құрылды: оған Куглер, Лепель, Фонтане, Шторм және Хейзе кірді. 1852 жылдың мамыр айында Хейзе трубадурлар туралы жұмысы үшін докторлық диссертациясын қорғады, ал Пруссия стипендиясы оған Италияға барып, ежелгі провансаль қолжазбаларын іздеуге мүмкіндік берді. Ол Арнольд Беклинмен және Жозеф Виктор фон Шеффельмен достық қарым-қатынас орнатты, бірақ жарияланбаған қолжазбалардан үзінділерді көшіріп алғаны анықталған соң Ватикан кітапханасынан шығарылды. Ол 1853 жылы Германияға оралды, онда итальян пейзажы әлі де есінде болғандықтан, оны алғаш рет танымал еткен туындыларын жазды: оның ең танымал әңгімесі «L'Arrabbiata». 1900 жылы ол Мюнхеннің құрметті азаматы атанды, сонымен қатар оның 70 жылдық мерейтойына арналған бірнеше арнайы басылымдар жарық көрді, ал 1910 жылы ол 10 желтоқсанда әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Ол салтанатқа қатыса алмады, Швецияда оның орнына граф фон Пюклер қатысты. Оның соңғы жарық көрген туындылары – «Letzten Novellen» және «Italienischen Volksmärchen» (1914). Ол 1914 жылдың 2 сәуірінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бірнеше ай бұрын қайтыс болды және Вальдфридхофтың ескі бөлігінде жерленді (No. 43 W 27). Мюнхендегі «Paul Heyse Strasse» және «Paul Heyse Unterführung» көшелері мен туннельдері, сондай-ақ Гамбург Бергедорфтағы «Heysestrasse» оның есімімен аталады.

Paul Heyse was born on 15 March 1830 in Heiliggeiststraße, Berlin. His father, the distinguished philologist Karl Wilhelm Ludwig Heyse, was a professor at the University of Berlin who had been the tutor of both Wilhelm von Humboldt's youngest son (during 1815–17) and Felix Mendelssohn (during 1819–27). His paternal grandfather Johann Christian August Heyse (21 April 1764, Nordhausen – 27 July 1829, Magdeburg), was a famous German grammarian and lexicographer. Paul Heyse's mother was Jewish. Heyse attended the renamed Friedrich Wilhelms Gymnasium until 1847. He was later remembered as a model student. His family connections gained him early entry to the artistic circles of Berlin, where he made the acquaintance of Emanuel Geibel, a man fifteen years his elder who was to become his literary mentor and lifelong friend, and who introduced him to his future father in law, the art historian and writer Franz Kugler. After leaving school Heyse began studying classical philology. He met Jacob Burckhardt, Adolph Menzel, Theodor Fontane and Theodor Storm, and in 1849 joined the Tunnel über der Spree literary group. Frühlingsanfang 1848, the first of Heyse's poems to see print, expressed his enthusiasm for the recent Revolution. After a brief excursion to see the student militias he returned home without joining them, apparently out of consideration for the concerns of his parents and friends. Having studied for two years at the University of Berlin he left for Bonn in April 1849 in order to study art history and Romance languages. In 1850, he finally resolved on a career as a writer and began a dissertation under the supervision of Friedrich Diez, a pioneer of Romance philology in Germany; but when it was discovered he was conducting an affair with the wife of one of his professors he was sent back to Berlin. Heyse's first book, Der Jungbrunnen (a collection of tales and poetry) was published anonymously by his father that same year as was his tragedy Francesca von Rimini. About the same time, Heyse received from the publisher Alexander Duncker a manuscript by the then unknown Theodor Storm. Heyse's enthusiastic critique of Sommergeschichten und Lieder laid the foundations of their future friendship. In 1851, Heyse won a contest held by the members of the "Tunnel" for the ballad Das Tal von Espigno, and his first short story, "Marion" (1852), was similarly honoured. It was followed in 1852 by the Spanisches Liederbuch, a collection of translations of poems and folk songs by Geibel and Heyse which was to be a favourite with composers, including Robert Schumann (Opp. 74 & 138), Adolf Jensen (Op. 21) and Hugo Wolf (Lieder collection Spanisches Liederbuch, 1891). Wolf also set poems from Heyse's collection Italienisches Liederbuch of 1860 (Lieder collection Italienisches Liederbuch 189296). Throughout his career Heyse worked as a translator, above all of Italian literature (Leopardi, Giusti). Several members of the "Tunnel" began to find its formalities and public nature distasteful, and a smaller circle, the Rütli, was formed in December 1852: it included Kugler, Lepel, Fontane, Storm, and Heyse. In May 1852, Heyse was awarded a doctorate for his work on the troubadours, and a Prussian scholarship allowed him to depart for Italy to look for old Provençal manuscripts. He made friends with Arnold Böcklin and Joseph Victor von Scheffel but was banned from the Vatican library after being discovered copying passages from unpublished manuscripts. He returned to Germany in 1853, where, with the Italian landscape still fresh in his mind, he wrote the works which first made him famous: his most famous short story, "L'Arrabbiata" In 1900, he was named an honorary citizen of Munich, and several special publications honoured his 70th birthday; and in 1910, he was made a member of the nobility, before being awarded the Nobel Prize for Literature on 10 December. He could not attend the ceremony, and was represented in Sweden by Count von Pückler. His last published works were Letzten Novellen and Italienischen Volksmärchen (1914). He died on 2 April 1914, several months before the outbreak of World War I, and was buried in the old section of the Waldfriedhof (Nr. 43 W 27). A street and tunnel in Munich, "Paul Heyse Strasse" and "Paul Heyse Unterführung" are named after him as well as “Heysestrasse” in Hamburg Bergedorf.