Кіріспе
Месопотамияның құдайы Нингишзида (сумер. - Жақсы. ЗИД. DA, мүмкін "Жақсы ағаштың Иесі") - Месопотамияның өсімдіктер, жер асты және кейде соғыс құдайы. Ол көбінесе жыландармен байланысты. Дюмузи сияқты ол да жылдың бір бөлігін өлілер елінде өткізеді деп саналады. Ол көптеген міндеттерін әкесі Ниназумен бөлісті. Мифтерде ол әдетте жер асты әлемінде көрінеді, бірақ Адапа мифінде ол көктегі құдай Анудың қақпашыларының бірі ретінде сипатталады.
Ningishzida (Sumerian: DNIN. G̃IŠ. ZID. DA, possible meaning "Lord [of the] Good Tree") was a Mesopotamian deity of vegetation, the underworld and sometimes war. He was commonly associated with snakes. Like Dumuzi, he was believed to spend a part of the year in the land of the dead. He also shared many of his functions with his father Ninazu. In myths he usually appears in an underworld setting, though in the myth of Adapa he is instead described as one of the doorkeepers of the sky god Anu.
Атауы
Торкильд Якобсеннің пікірі бойынша, шумерлік Нингишзида атауын "жақсы ағаштың иесі" деп түсіндіруге болады. Бұл аударманы ассириологтар әлі күнге дейін қабылдайды. Әр түрлі сөз тіркесімдері белгілі, соның ішінде dNi gi si da, dNin nigi si da, dNin ki zi da және dNin gi iz zi da. "Нин" кейбір жағдайларда "ханым" деп аударылуы мүмкін, бірақ ол шумер тілінде грамматикалық жағынан бейтарап болған және көптеген құдайлардың есімдерінде кездеседі, екеуі де еркек (Нингишзида, Ниназу, Нинурта және т.б.) және әйел (Ninlil, Ninkasi және т.б.). Нингшизаданы "Гишбанда" ("кішкентай ағаш") деп те атауға болады.
Функциялар
Нингшизаның атақтары оны өсімдіктер мен ауыл шаруашылығымен байланыстырады. Ол үй жануарларына шөп беретін деп саналатын шөппен байланысты жиі аталады. Өсімдіктердің өлімі оның жер асты әлеміне жыл сайынғы сапарымен байланысты болды. Оның есіміндегі "ағаш" кейбір ассириологтар, соның ішінде Уилфред Г. Ламберт, оның араларында алкогольдік сусындармен (әсіресе шарап) байланысы бар екені жақсы расталған, мысалы, бір мәтінде ол сыра құдайы Нинкасимен бірге аталады, ал оның бір атағы "жатақхана иелерінің иесі" болды. Әкесі Ниназу сияқты ол жыландармен де байланысты, соның ішінде мифтік мушуссу, ушумгал және башму және бір жағдайда Нира. Ол сондай-ақ жер астының құдайы болды және осы рөлінде "жер астының креслосын ұстаушы (немесе камеральян) " деп аталды. Франс Виггерман осы ұқсастықтардың негізінде өзін және әкесімен бірге "Транстигридиан жылан құдайлары" тобының мүшелері деп санайды, оның айтуынша, олар жер асты, әділдік, өсімдіктер мен жыландармен байланысты. Нингишзида мен оның әкесі арасындағы тағы бір ұқсастық - оның кейде жеңіске байланысты (соның нәтижесінде Ирнана құдайымен, оның тұлғасы) жауынгер құдай ретінде рөлі болды. Алайда олардың барлық функциялары бір-бірімен жапсарласқан жоқ, өйткені Нинадзудан айырмашылығы, Нингшизада ешқашан құдайлық емші рөлінде пайда болмайды. Франс Виггерманның айтуынша, Нингишзиданың әртүрлі функцияларын оның "негізгі құдай" ретінде қабылдауының әртүрлі аспектілері деп қарастыруға болады, бұл Месопотамия мәтіндерінде жақсы куәландырылған. Гидра шоқжұлдызы оның символы ретінде қызмет ете алады, бірақ ол сонымен қатар Иштаран мен Эрешкигалмен байланысты.
Дін
Нингшизадаға табыну алғаш рет III династияның ерте кезеңінде расталған. Оның басты ғибадат орталығы Гишбанда болған, бұл ауыл Лагаш пен Урдың арасында орналасқан. Оның басты ғибадатханасы жай ғана Е Гишбанда, "Гишбанда үйі" деп аталды және ол әдетте оның әкесі Ниназудың негізгі ғибадатханасы Е Гиддамен бірге саналды. Оның Лагаш қаласында "E badbarra" ("үй, сыртқы қабырға") деген ғибадатханасы да болды. Гурдея Гирсуда тағы бір ғибадатхана салдырған, бірақ оның аты белгісіз. Бұл билеуші оны өзінің жеке құдайы деп санады. Оның бір жазуында Нингишзида Нингирсу мен Баудың некелесуін атап өтетін фестивальге қатысушы ретінде аталған. Басқа бір жазбада ол Гүдейге жаңа ғибадатханалар салуға көмектескен деп жазылған. Уилфред Г. Ламберттің "Бірінші кірпіш" деп аталатын ғибадатхананы жаңарту рәсімдерінің бір бөлігі ретінде қызмет еткен кейінгі сиқырда Нингшишзида Лисин, Гукишбанда, Кулла, Лахар және Ниншар сияқты көптеген басқа құдайлармен бірге осыған ұқсас контекстте айтылған. Ур қаласында ол ғибадатханада ғибадат етті Е ниггина, "ақиқат үйі", оның билігі кезінде қайта салынған деп мәлімделген Син Икишамның жазуынан белгілі. Ол Үр III және Ежелгі Бабыл кезеңдеріндегі сол қаладан тізімдерді ұсынған, кейде Никобалагамен бірге. Кейінгі дереккөздерде, парсы императоры Дарий I билікке дейін, ол кейде теофоралық есімдерде кездеседі, бұл жергілікті пантеонда белгілі бір деңгейде маңыздылығын сақтаған Ниназумен байланысы болуы мүмкін. Оның әкесі сияқты, олардың кейбіреулері оның есімінің диалектикалық Емесал түрін қолданды, Umun muzida. Бұған себеп, дәстүрлі түрде Емесал композицияларын жаттап алған жылау діни қызметкерлерінің Урдағы жер асты құдайларына табынушылықты сақтаудағы рөлі болды деп болжанады. Үр III дәуірінде Нингшиза Урукқа әкелінді. Ол сондай-ақ Камадада болған, мүмкін жақын жерде орналасқан, бұл туралы Син кашид билігінің құжаттары дәлелдейді. Мардук Апладдина I билік құрған кезде оған Еана кешеніндегі шіркеуде ғибадат етілген, ол бастапқыда ежелгі Вавилон патшасы Анамның тұсында салынған. Ол неоассириялық, неовавилондық және эллиндік Уруктың теофоралық атауларында көрінуді жалғастырды, бірақ сирек кездеседі. Нингшишзидаға Исинде де табынатын, ол негізінен медицина құдайы Нинисинаның табыну орталығы болған, бірақ жер асты құдайларына арналған бірнеше ғибадат үйлері болған, басқа мысалдар - Нергал, Угур және басқаша белгісіз, ең ықтимал хтондық құдай Лакүпитту. Эндрю Р. Джорджтың айтуынша, бұл Кута маңындағы Лагабаның қамқоршы құдай болуы мүмкін. Оған табынуға арналған басқа жерлерге Умма, Ларса, Куара, Ниппур, Вавилон, Эшнана және Кисура жатады. Олардың көпшілігінің дәлелі тек Үр III немесе Ежелгі Вавилон кезеңдерінен ғана қол жетімді, бірақ Вавилонда оның нео-Вавилон кезеңінде Есагилде кішкентай табыну орны болған. Сузадан Нингишзидаға арналған жазумен жазылған бір нәрсе де белгілі, бірақ ол Месопотамияның кейбір мемлекетінен олжа ретінде әкелінген болуы мүмкін.
Басқа құдайлармен байланысу
Нингшиза - Ниназу мен оның әйелі Нинггириддиннің ұлы. Месопотамия әдебиетінде ана сүтімен емдейтін құдайлардың жалғыз нұсқаларының бірі - Нингрида мен оның ұлының сипаттамасы. Оның әпкелері Амашилама мен Лабаршилама болды. Нингшишзидаға Ануның "жұмыртқасы" деп сілтеме жасау, мүмкін, Ану, Энлил, Ниназу және ақырында Нингшишзидадан тұратын сызыққа деген сеніміне нұсқауы мүмкін, бірақ ол аспан құдайының ұлы болған баламалы дәстүрдің болуынан гөрі. Нингишзиданың әйелі туралы бірнеше дәстүрлер бар, құдай тізімі An = Anum екі, Azimua (басқа жерде де Ниназимуа деп аталады) және Ekurritum (басқа жерде мұндай рөлде куәландырылмаған), ал басқа көздер Белет Серимен сәйкестендірілген Гештинаннаға жақтанады. Алайда, Азимуа Гештинаннаның жер асты жазушысы рөлін бөлісті, ал оның есімі де Гештинаннаның атағы ретінде қызмет ете алады, ол Нингишзиданың әйелі ретінде анықталған жағдайларда куәландырылған. Сонымен қатар, Белет-Сері Амуррудың әйелі Ашратумның немесе оның шумерлік әріптесі Губарраның эпитеті ретінде жұмыс істей алады, кем дегенде бір жағдайда Амурру мен Нингшишзиданың бірігуіне және бұрынғы және Азимуа мен Экуритум арасындағы қауымдастыққа әкеледі. Бір жағдайда Экуритум Ашратумның басқа атауы ретінде анықталды. Гештинананың Нингшизаданың әйелі болған дәстүрі Лагаштан бастау алған, және сол қаланың мөрлерінде кейде ол күйеуінің символы мушуссумен бірге суреттелген, бұл олардың жұп екенін білдіреді. Гүдейдің бір жазуында ол Нингшизаданың "сүйікті әйелі" деп аталады. Нингшизаданың суккалы Алла, жер астының кішігірім құдайы, ол құдайлықпен байланысты мүйізді тәжсіз, шала адам ретінде бейнеленген. Уилфред Г. Ламберт ол, әрине, Думузиге ұқсас тағы бір құдай болған, оның уақытша өлімі жоқтауларда сипатталған. Ол сондай-ақ "жеті жеңген Энлиль" деп аталатын тізімдерде, Энмешарамен байланысты құдайлар. Тағы бір құдай, сондай-ақ Нингишзиданың суккалы ретінде танылған, Ипахум немесе Иппу, оның әкесі Ниназуның суккалы ретінде танылған жылан құдайы. Оның сарайына жататын басқа құдайлар: Гишбандагиризал, Лугалсапарку, Лугалшуде, Наменгаршуду, Ушег және Ирнина. Нингишзиданы өлі өсімдік құдайлары ретінде ортақ сипаты болғандықтан, Думузимен байланыстыруға болады. "Жайлаң даладағы ерте шөптің жанында" деп аталатын жыр мәтіні олардың екеуін де аза тұтатын құдайлардың қатарына жатқызады. Бұл екі күннің де жыл сайын жаздың ортасынан қыстың ортасына дейін бір уақытта жоқ болып шығатынына сенді. Бұл байланыс астрологиялық трактаттарда да кездеседі. Кейбір жырларда Нингишзида мен Думузи бір адам деп аталады. Жер астының тұрғындары ретінде екеуін де Гилгамешпен байланыстыруға болады. Тағы бір уақытша өліп бара жатқан құдай Нингшизада Дамумен байланысты болуы мүмкін. Гүдеяның кейбір жазбаларында Нингишзида Нингирсумен байланысты, олардың бірінде оның әйелі Бауға сыйлықтар жеткізуге тағайындалғаны туралы айтылған. Мұндай рөл әдетте ежелгі Месопотамия мәдениеті бойынша сенімді серіктестер мен жақын достармен байланысты болған, бұл бастапқыда туыс болмаса да, бұл екі құдайды Гудэя бір-біріне жақын деп санайтынын көрсетеді.
Мифология
Орта Бабылдың Адап мифінде Нингишзида Дюмузимен бірге Ануның аспан сарайының екі қақпашысының бірі. Бұл аңыз осы екі құдай өлгеннен кейін жер асты әлемінде емес, көкте өмір сүретінін көрсетеді, тіпті басқа шумерлік және аккадтық аңыздарда Нингшишданың жер асты әлеміне сапары сипатталған. Оның жыл сайынғы оралуының жағдайы туралы аз мәлімет бар, бірақ бір мәтінде Ерешкегалдың аты-жөнін білмейтін ұлы оны тапсырғаны айтылған. Гилгамеш эпосында Нингшизада туралы сөз бар. Есімді батырдың анасы Нинсун Шамасқа ұлының "қайта оралмаған елде" бірге болуды мақсат еткенін айтады. Гилгамештің тағы бір аңызында, Гилгамештің өлімі, батырға жер асты әлемінде Нингшишзидаға тең мәртебеге ие болады деп уәде етіледі.