Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің құрамына кіретін және қияр өндіретін түрлер

Қияр (Cucumis sativus) – Қарбуз тұқымдасына жататын, кеңінен өсірілетін, жүзімді өсімдік. Ол цилиндр немесе шар тәрізді пішіндес жемістер береді, олар ас дайындауда көкөніс ретінде қолданылады. Бір жылдық өсімдік саналатын қиярдың үш негізгі түрі бар: кесеуге арналған, тұздауға арналған және тұқымсыз. Олардың ішінде бірнеше сорттары шығарылған. Қияр Азияда, Үндістан, Непал, Бангладеш, Қытай (Юньнань, Гуйчжоу, Гуанси) және Солтүстік Таиландтан бастау алады, бірақ қазір көптеген континенттерде өседі. Көптеген қияр түрлері коммерциялық мақсатта өсіріліп, әлемдік нарықта саудаланып жүреді. Солтүстік Америкада "жабайы қияр" термині Echinocystis және Marah туыстас өсімдіктерге қатысты, бірақ олар тығыз байланысты емес.

Сипаттама

Қызанақ – жерге тамыр жіберіп, тіреуіштерге өсіп, жіңішке спираль тәрізді өрме бұтақтарымен оралатын, жатқан өсімдік. Өсімдік топырақсыз ортада да тамыр жасай алады, онда тірек құрылымы болмаған жағдайда жермен жайылады. Өсімдіктің жапырақтары үлкен болып, жемістерін жамылғыдай жабады. Қызанақтың әдеттегі сорттарының жемісі цилиндр пішіндес, бірақ ұзын, екі басы да жіңішкелеу келеді, ұзындығы және диаметрі үлкен болуы мүмкін. Қызанақ жемісінің 95% судан тұрады (қоректік құрамын қараңыз). Ботаникалық тұрғыдан алғанда, қызанақ – қабығы қатты және ішкі бөлімі жоқ, ботаникалық жидектерге жататын пепо. Бірақ, помидор мен кабақ сияқты, ол көбінесе көкөніс ретінде қарастырылады, дайындалады және желінеді.

Гүлдеу және тозаңдау

Көптеген қияр сорттары тұқыммен өсіріледі және тозаңдануды қажет етеді. Осы мақсатта, гүлденуге аздай қалғанда жыл сайын мыңдаған бал арасы қораптары қияр егістіктеріне әкелінеді. Қиярлар бұршақ аралары және басқа да бірнеше ара түрлері арқылы да тозаңдануы мүмкін. Тозаңдануды қажет ететін көптеген қиярлар өз-өзімен үйлесімсіз, демек, тұқым мен жеміс түзету үшін басқа өсімдіктің тозаңы қажет. "Лимон қияр" сортымен байланысты, өз-өзімен үйлесімді кейбір сорттар да бар.

Өсімдікті жейтін қорғаныс

Қызанақтағы фитохимиялық заттар шөпқоректілердің, мысалы, жәндіктердің, нематодалардың немесе жабайы жануарлардың табиғи азық іздеуін шектеуі мүмкін. Қиярдың өсімдіктерді қорғау механизмі ретінде кукурбитацин С-ні өндіруі мүмкін, бұл кейбір сорттарында ащы дәмді тудырады. Осы мүмкін механизмді алдын ала зерттеулер жүргізілуде, олардың мақсаты – қиярдың жапырақтарында, тұқымжапырақтарында, гүлсабағында, жеміс сабағында және жемістерінде өзіне тән химиялық қорғаныс арқылы шөпқоректілерді және қоршаған ортаның әсерін тежеуге қабілеттілігін анықтау.

Дәмділігі, хош иісі және дәмділігі

Шикі қияр (қабығымен) 95% судан, 4% көмірсулардан, 1% ақуыздан тұрады және майдың мөлшері өте аз. Бір порциясы тағамдық энергияны қамтамасыз етеді. Оның микроэлементтерінің құрамы төмен: тек К витамині ғана тәуліктік қажеттіліктің 16% құрайды (кесте). Қиярдың әртүрлі сорттарына байланысты, жеңіл қарбыз иісі мен дәмі болуы мүмкін, бұл ішінара [[Trans,cis 2,6 nonadienal, және cis және trans 2 nonenal изомерлері сияқты қанықпаған альдегидтердің әсерінен туындайды. Қияр қабығының сәл ащы дәмін кукурбитациндер шақырады.

Түрлері

Жалпы өсіруде қызанақтар үш негізгі сорттық топқа жіктеледі: кеспе, тұздалмалы және тұқымсыз/қорықпайтын.

Қию

Жаңа пісіп жеуге арналған қиярлар кесу қиярлары деп аталады. Олардың негізгі сорттары үлкен жапырақтарымен көлеңке беретін жүзімдерде піседі. Солтүстік Америка нарығы үшін коммерциялық түрде өсірілген кесу қиярлары әдетте ұзын, тегіс, түсі біркелкі және қабығы тым қатаң болады. Ал, керісінше, басқа елдерде өсетін қиярлар, көбінесе еуропалық қиярлар деп аталады, олар кішкентай және жұқа, нәзік қабыққа ие, көбінесе азырақ тұқымдары болады, сондықтан қорғау үшін пластик қабықпен сатылады. Бұл сортты, әсіресе Австралия және Жаңа Зеландияда телеграф қияры деп те атайды.

Қышқыл

Тұздыққа, қантқа, сірке суына және дәмдеуіштерге маринадтау арқылы қияр мен басқа да тағамдардан түрлі дәмді өнімдер жасалады. Кез келген қиярды маринадтауға болады, бірақ коммерциялық маринадталған қиярлар ұзындығы мен диаметрінің арақатынасы біркелкі болуы және етінде қуыстар болмауы үшін арнайы өсірілген қиярлардан жасалады. Маринадтауға арналған қиярлар, "маринадтық қиярлар" деп аталатындар, шамамен ұзындығы 7-10 см және ені 3-5 см болады. Кесуге арналған қиярлармен салыстырғанда, маринадтық қиярлар көбінесе қысқа, жуан, пішіні біркелкі емес және кішкентай ақ немесе қара нүктелі тікендері бар дөңес теріге ие. Түсі сарыдан ақшыл немесе қою жасылға дейін өзгеруі мүмкін.

Қалқан

Гәрік, сондай-ақ корнишон немесе шағын тұздама қияр деп те аталады, бұл әдетте кішкентай, ұзындығы шамалы, көбінесе дөңгелек терілі қиярлар, олар көбінесе тұздау үшін қолданылады. "Гәрік" сөзі ерте заманауи голланд тіліндегі "gurken" немесе "augurken" ("кішкентай тұздалған қияр") сөзінен шыққан. Бұл термин сонымен қатар Cucumis anguria, яғни Батыс Үндістан гәрігінің – оған жақын түрдің атауында да қолданылады.

Қуырықсыз

Қақырықсыз қызанақтар басқа қызанақ түрлеріне қарағанда тәттірек және қабығы жұқарақ болады. Олардың ас қорытуға оңай және жағымды дәмі бар деген қағида бар. Олар 2 футқа (1 метрге) дейін өсе алады, дерлік тұқымсыз және нәзік қабыққа ие. Көбінесе жылыжайларда өсірілетін бұл партенокарпикалық қызанақтар көбінесе азық-түлік дүкендерінде пластикпен қапталған күйінде кездеседі. Олар қақырықсыз немесе тұқымсыз деп сатылады, себебі басқа қызанақтардың тұқымы мен қабығы кейбір адамдарда газ пайда етеді дейді.

Өндіріс

2020 жылы қияр мен тұздық қиярдың әлемдік өндірісі 91 миллион тоннаны құрады, оның 80 пайызын Қытай өндірді. Онда көптеген сорттары, сондай-ақ оның ең жақын туысы Cucumis hystrix кездеседі. Қиярдың үш негізгі сорттық тобы – еуразиялық қиярлар (жаңа және піспеген күйінде жейтін қиярлар), шығыс азиялық қиярлар (тұздауға арналған қиярлар) және Шишуанбанна қиярлары. Демографиялық модельдеуге сүйенсек, шығыс азиялық C. sativus сорттары шамамен 2500 жыл бұрын үнділік сорттардан бөлініп шыққан. Оны Еуропаға гректер немесе римдіктер әкелген болуы мүмкін. Қияр өсіру туралы жазбалар 9 ғасырда Францияда, 14 ғасырда Англияда, ал 16 ғасырдың ортасында Солтүстік Америкада пайда болды.

Рим империясы

Плинийдің айтуынша, император Тиберий жаз бен қыста қызанақты күнделікті дастарқанына қоятын. Жыл бойы үстелінде болуы үшін римдіктер жасанды өсіру әдістерін қолданған (жасыл үй жүйесіне ұқсас), онда "айна тасы" Плинийдің *lapis specularis* дегеніне сілтеме жасайды, ол жалаңаш тақтатас болған деп есептеледі: мәтін=Шындығында, ол одан ешқашан айрылмаған; себебі ол дөңгелектерде жылжымалы жақтауларда көтерілген төсектер жасаған, олардың көмегімен қызанақтар жылжытылып, күннің толық күшіне ұшыраған; ал қыста олар алынып, "айна тасымен" шыныланған жақтаулардың қорғауына қойылған. |автор=Плиний Ескі|тақырыбы=Табиғат тарихы XIX. xxiii|дерегі="Қоршақты тәрізді көкөністер – Қызанақтар. Пепондар"

Сонымен қатар, олар майланған матамен шырайланған қызанақ үйлерінде (*specularia*) өсірілген. Плиний қызанақтың басқа да бірнеше түрлері, соның ішінде егілген қызанақ және түрлерінен жасалған емдік заттар туралы да жазған (9-ы егілгеннен; 5-і "ангуиннен"; және 26-ы "жабайыдан").

Орта ғасырлар

VIII-IX ғасырларда Карл Ұлы өз бақшаларында қияр өсірген. Олар 14 ғасырдың басында Англияға әкелінген, кейін жоғалып, шамамен 250 жылдан соң қайтадан әкелінген. 1494 жылы испандықтар (италиялық Христофор Колумб арқылы) Гаитиге қияр әкелді. 1535 жылы француз саяхатшысы Жак Картье қазіргі Монреаль орналасқан жерде "өте ірі қиярларды" тапты.

Ерте заманауи дәуір

XVI ғасыр бойы еуропалық аң аулаушылар, саудагерлер, бизон аулаушылар және зерттеушілер америкалық үндістердің егіншілігінің өнімдерімен айырбастады. Ұлы жазықтар мен Таулы аймақтардағы тайпалар еуропалық егін өсіруді испандықтардан үйренді. Ұлы жазықтардың шаруаларының арасында мандандар мен абенакилер де болды. Олар испандықтардан қияр мен қарбыз алып, оларды жүгерінің, бұршақтың, қабақтың, тығын қабақтың және лақтардың түрлері сияқты бұрыннан өсіріп келген егіндеріне қосты. Алғашқы еуропалықтар келген кезде ирокездер де оларды өсіріп отырды. 1630 жылы пастор Фрэнсис Хиггинсон «Жаңа Англия плантациясы» атты кітап жариялады, онда Бостон портындағы Конант аралындағы «Губернатордың бағы» деп белгілі бақшаны сипаттап былай деді: «Жер табиғи түрде көптеген, жеуге жақсы және дәмді тамырларға толы. Біздің репа, пастернак және морковь мұнда Англиядағыдан гөрі ірі және тәтті. Мұнда тығын қабақтар, қиярлар және осы сияқты басқа да нәрселердің қоры бар, мен оларды білмеймін». «Жаңа Англия перспективасы» (1633, Англия) еңбегінде Уильям Вуд 1629 жылы Америкада жасаған байқауларын жариялады:

Ағарту дәуірі және одан кейінгі дәуірлер

XVII ғасырдың соңында шикі көкөністер мен жемістерге деген жағымсыз көзқарас қалыптасты. Заманауи денсаулық сақтау туралы жарияланымдарда жазғы ауруларды тудыратын және балаларға тыйым салынған шикі өсімдіктер туралы көптеген мақалалар жарық көрді. Қызанақ бұл репутациясын тым ұзақ сақтап келді, "тек сиырларға ғана жарайды" деп есептелді, содан кейін кейбір адамдар оны "сиыр қияғы" деп атады. Сэмюэл Пеппс 1663 жылғы 22 тамыздағы күнделігіне былай жазды: [Т] бүгін сер У. Баттен маған Ньюберн мырзаның "сиыр қияғы" жеп қайтыс болғанын айтты, мен де басқа күні басқа біреу туралы естігенмін. XVIII ғасырдың британ жазушысы Сэмюэл Джонсонның айтуынша, ағылшын дәрігерлері арасында қызанақты "жақсылап кесіп, бұрыш пен сірке суымен әзірлеу керек, содан кейін тастап жіберу керек, себебі ол еш пайдасы жоқ" деген кең таралған пікір болған. 1772 және 1793 жылдар аралығында Маддалена Бушард жасаған мыс гравюрасы бұл өсімдіктің кішкентай, бұршақ пішіндес жемістері мен кішкентай сары гүлдері бар екенін көрсетеді. Қызанақтың кішкентай түрі 16 ғасырғы "Гербаль" кітабында бейнеленген, онда былай делінген: "Гүлдеген кезде түтікке іліп қойса, қызанақ таңғаларлықтай ұзынға созылады".