Кіріспе
Қытайдағы иезуит миссионері Миха́л Пьотр Бой́м (; 1612 - 1659) - Қытайдағы поляк иезуит миссионері, ғалым және зерттеуші. Ол Қытай материгінде батысқа алғашқы саяхатшы болды және Азияның фаунасы, флорасы және географиясы туралы көптеген еңбектердің авторы болды. 1670 жылы шыққан алғашқы еуропалық қытай сөздігі Боймнің еңбегі деп есептеледі.
Michał Piotr Boym, SJ (; c. 1612 – 1659) was a Polish Jesuit missionary to China, scientist and explorer. He was an early Western traveller within the Chinese mainland, and the author of numerous works on Asian fauna, flora and geography. The first European Chinese dictionary, published in 1670, is attributed to Boym.
Өмірбаян
Михаль Бойм 1614 жылы Польшаның Львов қаласында (қазіргі Львов, Украина) венгр тектес бай отбасында дүниеге келген. Оның ата-бабасы Ежи Боим Польшаға Венгриядан патша Стефан Баторимен бірге келіп, Ядвига Нижнюскаға үйленді. Михальдың әкесі, Пауэль Джерзи Боим (15811641), императордың евнух хатшысы Панг Тяньшу (龐天壽), өзінің христиан аты Ахиллмен белгілі, бірнеше жыл бұрын христиан болды. Боим Қытай императорының жағдайын Рим папасына ұсыну үшін таңдалды. Ол император жесір әйелінен Еленадан және Пан Ахиллден хат алды, оны иезуиттер орденінің генералы Папа Иннокентий X-ге және кардинал Джон де Лугоға берді. Венеция догiсi мен Португалия патшасына қосымша хаттар жiберiлдi. Бойм жас сарай қызметкері Эндрю Чжэнмен бірге Еуропаға сапарға шығады. Олар 1651 жылы мамыр айында Гоаға келді, онда Португалия королі қытай императорының ісіне бас тартқанын және Боймның миссиясы жеңімпаз маньчжулармен болашақ қарым-қатынастарға ықтимал қауіп ретінде көрінетінін білді. Бұл көзқарасты иезуиттердің жаңа жергілікті жетекшісі де қолдады, ол иезуиттер ордені Қытайдың ішкі билік күрестеріне араласпауы керек деп сенді. Боим үй қамауына алынды. Алайда ол қашып құтылып, сапарын аяқпен жалғастыра алды. Хайдарабад, Сурат, Бандер-Аббас және Шираз арқылы ол Парсыдағы Исфаханға жетті. Сол жерден ол өз сапарын Ерзерумға, Трабзонға және Измирге жалғастырды, ол 1652 жылдың тамызының соңында келді. Венеция соты иезуиттермен қақтығысып жатқандықтан, Бойм сол жылдың желтоқсан айында Венецияға келгенге дейін киіміне кірді. Ол картаға түсірілмеген суларды, бейтаныс жерлерді кесіп өтуге үлгерген болса да, оның бұл тапсырмасы оңай болмақ емес еді, өйткені Еуропаның соттарында саяси интригалар өте күрделі болып шықты. Бастапқыда Венеция догесі Боймды тыңдаудан бас тартты, өйткені Венеция Қытайға қатысты бейтарап ұстаным ұстануды қалады. Бойм француз елшісін өзінің ісіне қолдау көрсетуге көндірді, содан кейін дож Боймды көрді және хатты қабылдады. Алайда француздардың араласуы Папаның жағымсыз реакциясын тудырды, өйткені Иннокентий X Францияға және оның амбицияларына белсенді қарсы болды. Сондай-ақ иезуиттердің жаңадан сайланған генералы Госвинус Никель Боймның миссиясы Қытайдағы және әлемнің басқа бөліктеріндегі басқа иезуиттік миссияларға қауіп төндіре алады деп сенді. 1655 жылы жаңа Папа сайланды, ал үш жылдан кейін Александр VII ақыры 18 желтоқсанда Боймды көрді. Алайда, Александр Мин әулеті мен оның дилеммасына жанашыр болса да, ол ешқандай практикалық көмек көрсете алмады және оның Қытай императорына жазған хатында жанашырлық пен дұғалар сөздері ғана болды. Алайда жаңа папаның хаты Боим мен оның миссионерлік қызметіне көптеген мүмкіндіктер ашты. Лиссабонда оған Қытайға қарсы күрес үшін әскери күшпен көмек көрсетуге уәде берген король Иоанн IV аудиенция берді. 1656 жылдың наурыз айында Бойм Қытайға оралды. Оның қасында болған сегіз діни қызметкердің тек төртеуі ғана аман қалды. Гоаға жеткенде, Йонглидің жағдайы өте нашар екені және жергілікті португал әкімшілігі, монархтың тікелей бұйрығына қарамастан, Боимге Макаоға баруға рұқсат бермегені белгілі болды. Бұл олардың сауда-саттық ісін жеңімпаз маньчжурлармен келіспеу үшін болды. Боим португал монополиясын елемейтін болып, бұл жолы Сиамның астанасы Аюттаяға дейін жаяу жүрді. Ол 1658 жылдың басында сол жерге келіп, қарақшылардан кеме жалдап, солтүстік Вьетнамға қарай жүзіп кетті. Ханойда Боим өзі мен өзімен бірге Юньнаньға саяхаттайтын діни қызметкерлерді жетелейтін жол көрсетуші іздеді. Алайда, ол сәтті болмады және саяхатты жалғыз жалғастыруға тура келді, оған тек Еуропаға дейін және кері қарай бірге саяхаттаған Чангтың көмегімен. Олар Қытайдың Гуанси провинциясына жетті, бірақ 1659 жылы 22 маусымда Бойм қайтыс болды, императордың сотына жете алмады. Жерленген жері белгісіз.
Шығармалары
Боим өзінің саяхаттаған елдерінің өсімдіктері мен жануарлары, тарихы, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын суреттеген еңбектерімен есінде қалған. Қытайға алғашқы сапары кезінде ол Мозамбиктегі өсімдіктер мен жануарлар туралы қысқаша еңбек жазды. Кейіннен бұл еңбек Римге жіберілді, бірақ басылып шықпады. Қайтып оралған кезде ол Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия карталарының үлкен жинағын дайындады. Ол Қытайды, оның әдет-ғұрыптары мен саяси жүйесін, сондай-ақ Қытай ғылымы мен өнертабыстарын сипаттайтын тоғыз тарауға кеңейтуді жоспарлады. Бойм карталарының артықшылығы - олар Кореяны арал емес, жарты арал ретінде дұрыс көрсететін алғашқы еуропалық карталар болды. Олар сонымен қатар батысқа дейін танылмаған немесе Марко Полоның жартылай керемет сипаттамалары арқылы ғана белгілі болған көптеген қытай қалаларының дұрыс орналасуын байқады. Боим сонымен қатар Ұлы Қабырға мен Гоби шөлін белгіледі. Бұл жинақ Бойм өмір сүрген кезде жарық көрмегенмен, ол Қытай туралы білімді батысқа жеткізді. Боймнің ең танымал шығармасы - 1656 жылы Венада жарық көрген Flora Sinensis ("Қытай флорасы"). Бұл кітап Еуропада басылып шыққан Қиыр Шығыстың экожүйесін сипаттаған алғашқы кітап болды. Боим қытай өсімдіктерінің дәрілік қасиетін атап өтті. Кітапта Қытайдың католик императорының қолдауы туралы өтініштер және Бойм өзінің миссиясын жүзеге асыру үшін сол монархтың қолдауын алу үшін император Леопольд I-нің Венгрия патшасы ретінде таққа отырғызылған күні - 1655 жылға сілтеме жасайтын жүзге жуық хронограммасы бар поэма да бар. Атанасий Кирхер өзінің әйгілі China Illustrata (1667) еңбегінде Қытайдың өсімдіктері мен жануарлары туралы тараулар үшін Flora Sinensis-ге қатты сүйенді. Бойм 1670 жылы Кирхердің француз тіліндегі алғашқы басылымында жарияланған Еуропа тіліндегі алғашқы қытайша сөздіктің авторы болды. Өзінің басқа еңбектерінде, мысалы, Specimen medicinae Sinicae ("қытайлық дәрілік өсімдіктер") және Clavis medica ad Chinarum doctrinam de pulsibus ("Қытайдың медициналық ілімінің кілті") ол Қытайдың дәстүрлі медицинасын сипаттады және Еуропаға бұрын белгісіз ем мен диагностиканың бірнеше әдістерін, әсіресе импульсті өлшеуді енгізді. Бұл кітапты голландиялық дәрігер және ғалым Виллем тен Рийнен жазған болса керек.