Кіріспе

Зен буддизміндегі медитациялық тәртіп

Дзадзэн – Зен буддистік дәстүрінде әдетте негізгі практика болып табылатын медитациялық тәртіп. Жапон тілінде медитация үшін қолданылатын жалпы термин – 瞑想 (meisō); алайда, дзадзэн буддалық медитацияның барлық түрлерін қамтитын бейресми түрде қолданылады. Зуочань термині Дхьяна сутралары сияқты ертедегі қытай буддалық дереккөздерінде кездеседі. Мысалы, атақты аудармашы Кумарайива (344–413) Zuòchán sān mēi jīng (Отырыс медитациясының Самадхи туралы нұсқаулығы) деп аталатын еңбекті аударды, ал қытайлық Тиантай шебері Цзийи (538–597 ж.с.) отырыс медитациясы туралы өте ықпалды еңбектер жазды. Дзадзэннің мағынасы мен әдісі мектептен мектепке өзгереді, бірақ жалпы алғанда ол лотос позасында отырып жасалатын тыныш түрдегі буддалық медитация болып табылады. Практиканы әртүрлі әдістермен орындауға болады, мысалы, тыныс алуды бақылау (анапанасати), ойша бір сөз тіркесін қайталау (ол коан, мантра, хуатоу немесе нианфо болуы мүмкін) және назарыңызға түскеннің бәрін сезіну (кейде шикантаза немесе үнсіз жарықтандыру деп аталады). Хуатоу, қысқа медитациялық сөз тіркесін қайталау, қытайлық Чань және корейлік Сонда кең таралған әдіс. Ал нианфо, Будда Амитабханың есімін үнсіз айту тәжірибесі, Таза Жер дәстүрлеріне ықпал еткен дәстүрлерде кең таралған және Цонми сияқты Чань шеберлері де оны үйреткен. Жапондық буддалық Ринзай мектебінде дзадзэн көбінесе коандарды зерттеумен үйлеседі. Жапондық Сото мектебі коандарды аз немесе мүлдем қолданбайды, олар ақыл-ойында ешқандай нысаны жоқ шикантаза деп аталатын тәсілді артық көреді.

Отырған

Дзен храмдары мен монастырьларында жаттығушылар дәстүрлі түрде зедзенді медитация залында бірге отырады, бұл зал әдетте зедо деп аталады, әрқайсысы зефу деп аталатын төсеніште отырады. Орнына отырудан бұрын және зедзен кезеңі аяқталған соң тұрғаннан кейін дзен жаттығушысы өз орнына гасшо иіліп, содан соң әріптес жаттығушыларға иіледі. Зедзен кезеңінің басталуы дәстүрлі түрде үш рет қоңырау соғу арқылы (шидзошо) хабарланады, ал кезеңнің аяқталуы бір немесе екі рет қоңырау соғу арқылы (хозеншо) жарияланады. Ұзақ зедзен кезеңдері кининмен (жүріп медитациялау) алмастырылуы мүмкін.

Дұрысы

Зазен ұстанымы - отыру, аяқтар қиылысқан, қолдар қосылған және тік, бірақ бекітілген омыртқа. Қолдар қарапайым мудра түрінде құрсақ үстінде біріктіріледі. Тыныс алуға назар аудару (ānāpānasmṛti) жаттығулары, мысалы, тынысты санау (sūsokukan 数息観) немесе оны бақылау (zuisokukan 随息観) қолданылады. Санды санаудың орнына мантралар да кейде пайдаланылады. Практика көбінесе, самадхидің алғашқы тәжірибесін құрайтын сананың "бір шоғырлануы" жеткілікті болғанға дейін осы тәсілдердің бірінде жалғастырылады. Осы сәтте практикант коан практикасына немесе шикантазаға көшеді. Ясутани Роши 2=定力 (3=jōriki) (санскрит samādhibala) – концентрация күшін дамытудың задзеннің үш мақсатының бірі екенін айтады, ал Доген задзеннің мақсаты – ойсыз концентрацияны дамыту емес екенін ескертеді.

Коанның өзіндік зерттеуі

Ринзай мектебінде сананы дамытқаннан кейін, жаттығушы енді өзінің санасын медитация нысаны ретінде коанға шоғырландыра алады. Коанмен жұмыс істеу көбінесе Ринзай мектебімен байланысты, ал Шикантаза – Сото мектебімен, бірақ көптеген Дзен қауымдастықтары мұғалімдер мен оқушыларға қарай, екі әдісті де қолданады.

Шықантаза

Зазен – жапондық Сото Дзэн буддизмінің негізгі бөлігі саналады. Зазеннің мақсаты – тек отыру, яғни, барлық бағалау пікірлерін тоқтату және сөздердің, идеялардың, суреттердің және ойлардың араласпай өтіп кетуіне мүмкіндік беру. Практика жасайтындар ешқандай нақты медитация нысанын қолданбайды.