Кіріспе

Жапон буддизміндегі Дзен мектебі – жапондық діни ағым. Сото Дзен немесе Сото мектебі (曹洞宗) – жапон буддизміндегі үш дәстүрлі Дзен ағымының ең ірісі (қалғандары Ринзай және Обаку). Бұл, Тан династиясы кезінде Донгшань Лянцзие құрған қытайлық Каодун мектебінің жапондық тармағы. Ол Шикантазаға ерекше мән береді, яғни ешқандай нысан, тірек немесе мазмұнсыз медитация. Медитациямен айналысушы, ойлар ағынына сезімтал болуға тырысады, оларға кедергі келтірмей пайда болып, жоғалуына мүмкіндік береді. Бұл ағымның жапондық нұсқасын 13-шы ғасырда Қытайда Каодун буддизмін оқыған Дьоген Зенджи әкелді. Дьоген бүгін Жапониядағы Сото Дзеннің негізін қалаушысы ретінде, Кейзан Жокинмен бірге еске алынады. Шамамен 14 000 ғибадатханасы бар Сото, Жапонияның ең ірі буддистік ұйымдарының бірі. Сото Дзен қазір Батыста да танымал, ал 1996 жылы Сото Дзен дәстүрінің монахтары Солтүстік Америкада орналасқан Сото Дзен буддалық қауымдастығын құрды.

Қытайдан шыққан

Сото шудың түпкі қытай нұсқасы, яғни Каодун мектебін (曹洞宗) Тан династиясының монахы Донгшан Лянцзи (洞山良价 Ja: Tōzan Ryōkai) тоғызыншы ғасырда құрды. Басым пікір бойынша, сектаның атауы бастапқыда Донгшан мен оның шәкірті Каошан Бенджидің (曹山本寂, Tōzan Ryōkai) есімдерінен бір-бір таңба алып жасалған, алғашқыда Донгкао сектасы деп аталған (таңбалар орны ауыстырылған). Дегенмен, Донгшан Юлудың («洞山語録», «Донгшанның сөздері») мағынасын түсіндіретін болсақ, сектаның атауы «үңгірлерден (洞) жоғары тұратын ілімдердің (曹) серіктестері» дегенді білдіреді, олар бірге «қара желдің» (демек, даосизм ілімдерінің?) жолын ұстанады және түрлі секталардың ұстаздарына құрмет көрсетеді. Жапондық Сото тармағы үшін бұдан да маңыздысы, Доген және басқалар «Као» сөзінің Каошанды емес, «Каоси ғибадатханасының Хуинені» (曹渓慧能, Sōkei Enō) білдіретінін жаңаша түсіндіруді қолдады. Каошан негізін салған тармақ жойылды, ал Доген Қытайда сақталған екінші тармақтың шәкірті болды. Бұл сектаның алдастысы – Шитоу Шикиан (Ch. 石頭希遷, шамамен 700 – шамамен 790), ол Сандокай поэмасының авторы, бұл поэма Донгшан Лянцзидің (Jp. Tōzan Ryōkai) «Қымбат айнаның самадхи» әнінің және Бес Ранг ілімінің негізі болды.

Ежо

1236 жылы Догеннің орнын оның шәкірті Коун Эдзё (1198–1280) басты. Эдзё буддалық білімін Тендай мектебінің орталығы – Хиэй тауынан бастады. Ол онда болғаннан кейін Шоку басшылығымен Таза жер буддизмін зерттеді, сосын Нониннің Дарума мектебіне қосылды, оның соңғы жетекшісі Какуан болды, ал 1234 жылы Догеннің қауымына кірді. Эдзё жапон тілінде «Шобогенцо Зуимонки» (正法眼蔵随聞記) немесе қысқаша «Зуимонки» деп аталатын күнделікті жазды, онда Догенмен болған әңгімелерін еске түсірді. Жазылған әңгімелер қатаң Дзен буддизмінің маңыздылығын басады және будда мүсіндерін жасау немесе жаңа ғибадатханалар салу сияқты сыртқы ықпалмен келген басқа да амалдарға қарсы тұрды. Бұл Гоюигон Кироку (御遺言記録) атты басқа бір күнделікпен, оның авторлығы Гикайға жатқызылады, қайшы келеді.

Гикай

1241 жылы Тендай және Ринзай мектептерімен болған қатал қақтығыстардан кейін Дарума мектебінің үлкен тобы, Екан басшылығымен, Доген мектебіне қосылды. Бұл топтың ішінде Доген мектебінің ықпалды мүшелеріне айналған Гикай, Гиен және Гиин болды. Эдзёнің өлімінен кейін «сандай сорон» деп аталатын дау туды. 1267 жылы Эйхэй-дзидің абысы қызметінен Эдзё зейнетке шығып, Догеннің үлкен құрметіне ие болған Гикайға жол берді. Гикай да бастапқыда Дарума мектебінің мүшесі болған, бірақ 1241 жылы Екан басқарған Нонин мектебінің тобымен бірге Доген мектебіне қосылды. Гикай тәжірибеге эзотерикалық элементтерді енгізді:

Оған қарсылық туды, және 1272 жылы Эдзё абат лауазымын қайта иеленді. 1280 жылы қайтыс болғаннан кейін Гикай тағы да абат болды, оның сиқырлы тәжірибелерге қолдау көрсеткен әскерилер тарапынан күшейтілген қолдауы болды. Тағы да қарсылық туды, және Гикай Эйхэй-дзиден кетуге мәжбүр болды, Кага провинциясына, Дайджо-дзиге (Ишикава префектурасы) жер аударылды. Оның орнын Нониннің Дарума мектебінде білім алған Гиен басты. Оның жақтастары оны үшінші абат деп тағайындады, Гикайдың заңдылығын мойындамады.

Сото орталықтары

Камакура дәуірінің соңында Доген мектебі негізінен төрт орталықта шоғырланды: Эйхэй джи, Дайджо джи монастыры, сондай-ақ Йоко джи және Содзи джи ғибадатханалары. Содзи джи Доген мектебінің ең беделді орталығына айналды.

Муромачи (немесе Ашикага) (13361573)

Муромачи дәуірінде Ринзай мектебі ең сәттісі болды, себебі оны сёгун қолдады. Бірақ Сото да Жапония бойынша кеңінен тарады.

Гасан мен Сотетсу

Гасан Жосеки (1275–1365) және Мейхо Сотетсу – Кейзанның ең белгілі шәкірттері болды. Гасан да Буддалық білімін Хиэй тауында оқумен бастады. 1324 жылы ол Сожи-дзидің басшысы атанды. Гасан Махаяна ілімдерін түсіндіруге қолайлы құрал ретінде Туншаннің бес сатысын қабылдады. Сотетсу 1325 жылы Йоко-дзидің басшысы болды. Оның ықпалы бастапқыда-ақ тез өсті. 1337 жылы Сотетсу Дайджо-дзидің аббаты болып тағайындалды.

Мейдзи қалпына келтіру (18681912) және Императорлық экспансионизм

Мейдзи дәуірінде (1868–1912 жж.) Жапония феодалдық жүйеден бас тартып, батыс модернизміне ашылды. Синтоизм мемлекеттік дін ретінде қалыптасты, ал буддизм жаңа үкіметке бейімделуге мәжбүр болды. Ринзай және Сото Дзен бейімделуді таңдады, бірақ жапон ұлтшылдығын Дзен институттары қолдаған кезде, бұл ұятқа алып келді. Ресейге, Қытайға және соңында Тынық мұхитындағы соғысқа қатысу Дзен басшылығымен қолдау табады. Буддизмнің ішінде Батыс әлемі қауіп-қатер ретінде де, қарсы тұруға болатын сын-қатер ретінде де қарастырылды. Дзен институттарындағы топтар Батыс тұжырымдамаларымен үйлесімде Дзенді жаңғыртуға тырысты, сонымен бірге жапондық ерекшелігін сақтап қалды. Осы кезеңде Догеннің қайта қарастырылуы басталды. Догеннің есімі Эйхей-джидің Сото ұйымындағы орталық орнын нығайту және "лаиктермен байланысты күшейту" үшін пайдаланылды. 1899 жылы Эйхей-джиде алғашқы лаиктерге арналған діни рәсім ұйымдастырылды. Эйхей-джи Догеннің еңбектерін, әсіресе Шобогендзоны зерттеуді ынталандырды, бұл Сото тарихында Догенге деген көзқарасты өзгертіп, Эйхей-джидің нақты мүдделеріне сай Догеннің бейнесін қалыптастырды.

Бейресми мүдделер

Жерлеу рәсімдері монахтар мен қара халық арасындағы байланыс орны ретінде маңызды рөл атқара береді. Сото мектебі жариялаған статистика бойынша, Сото дінін ұстанатындардың 80 пайызы ғибадатханаға тек жерлеу және қайтыс болумен байланысты мәселелер бойынша барады, ал рухани себептермен баратындардың үлесі 17 пайызды құрайды, ал жеке бастың қиындықтары мен дағдарыс кезінде дзен діни қызметкеріне жүгінетіндердің саны бар болғаны 3 пайызды шамалайды.

Санбо Кёдан

Санбо Кёдан – Хаку'ун Ясутани, кейін Коун Ямада бастаған Сото және Ринзай дәстүрлерінің элементтерін қамтитын, үй ішіндегі Дзен бағыты. 2014 жылы Санбо Дзен Интернешнл деп атауы өзгертілді. Еуропада Санбо Кёдан Хьюго Эномия Лассалль және наразылыққа ұшыраған Дзен монахы Дэннис Генпо Мерзельдің шәкірттері арқылы, әсіресе Нидерландыдағы тарапынан ықпал көрсетті.

Антай-джи

Кодо Савакидің Антайжидегі әулеті де кеңінен таралған. Савакидің шәкірті және игумендігіне мұрагер болған Кошо Учияма, Индиана штатының Блумингтон қаласында Саншин Дзен қауымын құрған Шохаку Окумураның ұстазы болды, ал оның шәкірті Гудо Вафу Нисиджима Брэд Уорнердің ұстазы болды. Савакидің тағы бір шәкірті Тайсен Дешимару Францияға сапар шегіп, Еуропада Кайкиосокан (нақты бір ел немесе континент үшін жапондық Сото Дзенінің басшысы) атанды. Дешимару 1970 жылы Association Zen Internationale ұйымын құрды, ол қазір Еуропадағы ең көне және ең ірі Дзен қауымдастығы болып табылады, оның құрамында Франция, Испания, Германия, Италия, Ұлыбритания және басқа да елдердегі санхалар бар.

Сото дзен буддистік қауымдастығы

Солтүстік Американың көпшілігі Сото діни қызметкерлері 1996 жылы Сото Дзен Буддистік Ассоциациясын құруға бірікті. Жапондық Сотошудан институционалдық тұрғыдан тәуелсіз болғанымен, Сото Дзен Буддистік Ассоциациясы көптеген мүшелері өздерінің негізгі ұйымы деп санайтын ұйыммен тығыз байланыс сақтайды. Жүзге жуық толыққанды үйретілген діни қызметкері бар Сото Дзен Буддистік Ассоциациясы қазір Батыс Сото ұстаздарының 80% -ын құрайды. Сото Дзен Буддистік Ассоциациясы 2010 жылдың 8 қазанында өткен екі жылдық мәжілісінде Дзен дәстүріндегі әйелдер-ата-аналарды құрметтейтін құжатты бекітті. 2500 жылдық тарихы бар Үндістан, Қытай және Жапониядан шыққан әйелдер-ата-аналар енді Батыс студенттеріне ұсынылатын оқу жоспарына, рәсімдерге және оқу-жаттығуларына қосылуы мүмкін.

Практика

Сото монастыларында күнделікті құлшылыққа сутралар мен дхаранилерді оқу кіреді.

Сото Ринзайға қарсы

Сото Дзенінің көпке танымал болуына байланысты оған жиі "фермер Дзені" деген есім қойылған, бұл аты қорлау мағынасында айтылған. Дзеннің кейбір ұстаздары оны "фермер Дзені" деп атау себебін оның қарапайым, күнделікті өмірге жақын болуымен түсіндірсе, ал Ринзай мектебін көптеген самурайлардың оны қолдауына байланысты "самурай Дзені" деп атаған. Дегенмен, Ринзайға берілген бұл есімнің өзі шатастыруға мүмкін, себебі Сото мектебінің де қатарында самурайлар болған.

Сото дзен мәтіндері

Ши т'оу Хси чиеннің (Шитоу Шикиин, Секито Кисен, 700–790) "Айқайшылық пен теңдіктің үйлесімі" поэмасы – Дзен буддизмінің маңызды ертедегі білдірісі болып табылады және бүгінге дейін Сото храмдарында оқылады. Сотоның негізін қалаушы Туншань Лянцзедің "Қымбатты айнаның әні" атты өлеңі де Сото храмдарында оқылады. Оның Абсолютті және Релятивті Бес Саты (Бес Дәрәже) туралы өлеңдер жинағы Ринзай мектебіндегі коандар жинағы ретінде маңызды. Сото Дзен храмдарында көбінесе оқылатын басқа да мәтіндерге "Жүрек сутрасы" (Ханьяшингио) және Догеннің "Фуканзазенги" (Зазен практикасы бойынша жалпыға бірдей ұсынылатын нұсқаулар) кіреді.

Ұйым

Сото шү ұйымының күрделі ұйымдық құрылымы бар. Ол шамамен 15 000 ғибадатханадан тұрады. Сонымен қатар, 30-ға жуық оқу орталығы бар, онда Сото монахтары ошо немесе дін қызметкері болу үшін және өз ғибадатханаларын басқаруға дайындықтан өтеді.