Кіріспе

Махаяна буддизмінің тармағы Ничирен буддизмі (日蓮仏教), сондай-ақ Хоккешю (法華宗, Лотос сектасы) деп те аталады. Бұл Махаяна буддизмінің 13 ғасырдағы жапон буддистік діни қайраткері Ничиреннің (1222–1282) үйреткендеріне негізделген және Камакура кезеңінің мектептерінің бірі болып табылады. Оның үйреткендері Ничиренге жатқызылған немесе оның авторлығымен жазылған 300–400-ге жуық хаттар мен трактаттарға негізделген. Ничирен буддизмі негізінен Лотос сутрасынан өзінің негізгі доктринасын алады, барлық сезімтал тіршілік иелерінің қазіргі өмірде Буддалық табиғатқа ие екенін және Будда болуға қабілетті екенін мәлімдейді. Ничирен буддизмінің үш маңызды аспектісі бар:

Ничиреннің Гохонзонға деген сенімі.
Лотос сутрасының әртүрлі оқуларымен Nam Myoho Renge Kyo мантрсын жатқа айту.
Ничиреннің жазбалары, Гошо деп аталатын, оларды зерттеу.

Традиционалистік Ничирен буддистік храмдық топтары көбінесе Ничирен Шёшю және әртүрлі Ничирен шю мектептерімен байланысты. Сонымен қатар, храмдармен байланысы жоқ, Сока Гаккай, Кеншокай, Шошинкай, Риссё Косей Кай және Хонмон Буцуриу шю сияқты заманауи мирян ұйымдары да бар, ал кейбір жапондық жаңа діндер Ничиреннен шабыттанған мирян топтары болып табылады. Халықаралық Сока Гаккай жиі "жапондық еместердің көп санын тарту үшін ең танымал жапондық "экспорттық" дін" деп аталады, осы арқылы Ничирен буддизмі бүкіл әлемге тарады. Ничирен Лотос сутрасының ғана Буддалық үйреткендердің ең жоғары дәрежесін қамтитынына сенді және діндердің сапасын бағалайтын жіктеу жүйесін ұсынды. Әртүрлі Ничирен мектептері басқа Буддизм формаларына немесе діни сенімдерге бейімделуге немесе оларға қарсы күшті тұруға болады. Әртүрлі ізбасарлар Ничиреннің Бодхисаттва, өлген қасиетті адам немесе Буддизмнің үшінші дәуіріндегі "Түпнұсқа Будда" мәртебесі туралы пікір таластырады. Ничирен буддизмі көптеген елдерде таралған. Ең ірі топтар – Soka Gakkai International, Nichiren Shu және Nichiren Shōshū.

Негізгі ілімдер

Ничиреннің ілімі көптеген ұғымдарды қамтиды. Қысқаша айтқанда, Ничирен буддизмінің негізгі тәжірибесі – Гохонзон деп аталатын нысанға қарай Нам миохо ренге кьо деп дауыстап айту. Нам миохо ренге кьо деп дауыстау және имандылық (шинжин) екеуі де қажет. Ол – соңғы замандағы жалғыз дұрыс жазу, сондай-ақ барлық тіршілік иесіндегі Буддалық жағдай. Ничирен соңғы заманда – адамдардың қақтығыстар мен жаңылыстарға толы, буддизм құлдырап бара жатқан кезеңінде буддизмнің бұрынғыдай теориялық немесе медитативтік практикамен ғана шектелуі керек емес, керісінше, «денемен», яғни адамның іс-әрекеттері мен оның нәтижелері арқылы іске асырылуы тиіс деп есептеді. Ол әлемдегі жағдайлардың адамдардың ішкі әлемінің көрінісі екенін санады; оның алғашқы маңызды қарсылығы – «Рисшо Анкоку Рон» (Елдің тыныштығы үшін дұрыс ілімді орнату) егер бір ел адасқан буддизм түрлерінен бас тартып, Лотос Сутрасына сенім артса, ел тыныштық пен қауіпсіздікті көреді деген қағидаға негізделген. Ол өзінің шәкірттерін Лотос Сутрада дұрыс ілімді таратуға және соның арқасында бейбіт және әділ қоғам құруға ант берген «Жер бетіндегі Бодхисаттвалар» деп санады. Ничиреннің шәкірттерінің міндеті – оның ілімдерін (дауыстау және Гохонзон) әлемдік қоғамдарда нақты өзгерістерге қол жеткізе алатындай кеңінен тарату болды. Ничирен бұл орынды өзінің буддизміне арналған ерекше орын деп қарастырды, бірақ оны жалпы мағынада да түсіндірді, яғни оның буддизмі қай жерде болса да сонда іске асырылатынын білдірді.

Ничирен және оның заманы

Ничирен буддизмі 13 ғасырдағы феодалдық Жапонияда пайда болды. Ол "Камакура буддизмі" деп аталатын Шин Буккёнің (ағылшын тілінде: "Жаңа буддизм") алты жаңа түрінің бірі. Бұл жаңа мектептердің пайда болуы сол кездегі Жапониядағы әлеуметтік және саяси дүрбелеңге жауап ретінде туды, себебі билік ақсүйектерден Минамото кланы бастаған шогундық әскери диктатураға, содан кейін Ходжо кланына көшті. Бұл кезеңде Заңның Соңғы Күнінің дәуірінің басталуымен байланысты үлкен пессимизм басым болды. Бұл дәуір буддалық мектептер мен мемлекет арасындағы тығыз байланыспен және дін қызметкерлерінің жемқорлығымен еректелді. Дегенмен, тіпті Тиантай Лотос Сутрасына адал Хиэй тауы да сутраны түсінудің "қолайлы құралы" ретінде эзотерикалық рәсімдер мен Таза жер тәжірибелерінің алуан түрлерін қабылдады.

Ничирен өмірінде болған оқиғалар

Ничирен өз ойлауын Лотос Сутрасының және басқа "Ескі буддизм" мен "Жаңа буддизм" мектептерінің бәсекелестігінің арасында дамытты. Оның ой-пікірлерінің өмірбаяндық дамуы негізінен оның қолда бар жазбаларынан алынған, өйткені ол туралы оның замандастарының ресми құжаттарында мәлімет жоқ. Ничиреннің өміріне қатысты қазіргі зерттеулер, оның айналасында қалыптасқан ұзақ жылдарға созылған мифтерді жою үшін күрделі мәтіндік және әлеуметтік-тарихи талдаулар жасауға тырысады. (3) Ол өз ағартушылығының нақтылығына қалай сенімді бола алды? (4) 1221 жылы Тендай және Шингон дінбастарының дұғалары мен рәсімдеріне қарамастан, Императорлар үйі Камакура режимінен неге жеңіліске ұшырады? Ол соңында Шакьямуни Будданың (б.з.д. 563 – б.з.д. 483 жж.) ең жоғары ілімдері Лотос Сутрасында кездесетініне келді. Ничирен өмірінің барлық кезеңінде Лотос Сутрасының жеке данасын алып жүрді және оған үнемі түсініктемелер қосты. Таза жер буддизмін сынағаннан өзге, ол кейіннен сынауын Дзен, Шингон және Рицу секталарын сынауға кеңейтті. Бұл төрт сынау кейіннен оның "төрт қағидасы" деп аталды. Жазбаларында Ничирен Таза жер ілімдеріне жасаған алғашқы түсіндірмелерін эзотерикалық ілімдерге қарсы күресінің бастауы ретінде қарастырды, оларды өте маңызды мәселе деп санады. Оның тактикалық мақсаттары мансабының алғашқы кезеңінде кеңейді. 1253 және 1259 жылдар аралығында ол адамдарды дінге шақырып, көбінесе орта және төмен дәрежелі самурайлар мен жергілікті жер иелерін өз жақтастарына қосты. Буддизмнің "елді қорғаудағы" (чинго кокка) рөлі сол кезде Жапонияда жақсы қалыптасқан болса да, бұл тезисте Ничирен елдің қауіпсіздігіне ел басшылығының тікелей жауапты екенін айқын түрде мәлімдеді. Оның алғашқы жер аударуы, Изу түбегіне (1261–1263), Ничиреннің "Лотос Сутрасын тәнімен оқығанын" (жап. Хөкке шикидоку) растады, бұл 13-ші тараудағы (Қаһармандық) болжамдарды орындады, яғни оның жақтастары білімсіз қара халық, ықпалды дінбастар және жоғары лауазымды достары тарапынан қуғынға ұшырайды. Ничирен тек мәтінді әдеби зерттемей, "Лотос Сутрасын тәнімен оқу" арқылы ел мен халқын қорғауға болатынын айта бастады. Оның ойлауы енді кармалық жазалау теориясынан немесе Лотос Сутрасының қорғаныш күшінің кепілдігінен асып түсті. Ол керісінше, салдарына қарамастан, өзінің миссиясын орындауға бел буғанын білдірді және оның қолда бар жазбаларының жартысын құрайтын еңбектер жазды.

1278 жылы "Атсухара оқиғасы" ("Атсухара қуғын-сүргіні") болды, ол үш жылдан кейін аяқталды. Мансабының алғашқы кезеңінде, 1261 және 1273 жылдар аралығында, Ничирен өзіне қатысты көптеген сынақтарға төтеп берді, оның ішінде өлтіруге жасалған әрекеттер, өлім жазасына кесуге тырысу және екі жер аудару, осылайша "Лотос Сутрасын" (шикидоку 色読) оқыды. Осылайша, оның айтуынша, ол Лотос Сутрасының 13-ші ("Қаһармандық") тарауын растады, онда көптеген бодхисаттвалар Будданың өлімінен кейінгі зұлым дәуірде сутраны қолдау мен таратудың салдарынан туындайтын көптеген сынақтарға кезігуге уәде береді: жамандау және қорлау; қылыштар мен таяқтармен шабуыл; патшалар, министрлер және құрметке ие монахтардың дұшпандығы; және қайта-қайта жер аудару. Ничирен қуғын-сүргін орын алған жерден алыс, қазіргі Шидзуока префектурасының Фудзи ауданында орналасқан болса да, Ничирен өзінің қауымын заңдық және риторикалық жауаптардың күрделі жүйесі арқылы үлкен қысымға ұшыраған кезде біріктірді. Ол сондай-ақ өзінің жетекші монахтары мен жай шәкірттерінен, олардың кейбіреулері үкімет тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған, кең қолдау алды. Ацухара оқиғасы Ничиренге Ничирен буддизмінің мәнін анықтауға мүмкіндік берді. Ол үлкен сынақтарға кезігудің Лотос Сутрасын орындаудың бір бөлігі екенін атап өтті; Ацухараның үлкен қуғын-сүргіні кармалық жазаның нәтижесі емес, бұл буддалық Дхарманың тарихи дамуы болды. Рисшо анкоку ронда қолдаған "нағыз жолдың бір ғана игілігі" енді Лотос Сутрасының даймоку немесе атауын әндету ретінде түпкілікті нысанға ие болды, ол оны Лотос Сутрасының "түпкілік ілімі" (Хонмон 本門) деп сипаттады. Бұл, ол қазір мәлімдеді, 16-шы тараудың тереңдігінде ("Татхагатаның өмір сүру мерзімі") жасырылған, бұрын ешқашан ашылмаған, бірақ Будда тек Соңғы Дхарма дәуірінің басына арналған. Ничиреннің 162 ізбасарларының 47-сі әйелдер болды. Оның көптеген жазбалары әйелдерге арналған, онда ол олардың күресіне қатты жанашырлық танытып, Лотос Сутрасының барлық адамдар, ерлер мен әйелдер бірдей, өздерінің күйлерінде ағартуға жете алатынын үнемі баса айтты. Оның үні сезімтал және мейірімді, бұл оны сыншылар бейнелеген қатал суреттен ерекшеленеді. Оның Шочузан Хокекё дзиде сақталған Рисшо Анкоку Роны Жапонияның ұлттық қазыналарының бірі болып табылады.

15 ғасырдан 19 ғасырдың басына дейін

ХХІІ ғасырдың басында Хоккешу шәкірттері тәлімдерін батысқа қарай таратты және қауымдарды (Jpn. shū) Киото империясының астанасымен қатар Бизен мен Битчуға дейін құрды. Осы уақыт аралығында Хоккешу мен Нембуцу жақтастары арасында бетпе-бет қоғамдық пікірталастар туралы деректер бар. Ғасырдың соңына қарай бүкіл Киотода Хоккешу ғибадатханалары құрылды, олардың саны Дзен ғибадатханаларынан ғана кем болды. Киотодағы демографиялық қолдау базасын саудагерлер класы (Jpn. machishū) құрады, олардың кейбіреулері зор байлыққа ие болды. Танабе олардың бұл сенімге Ничиреннің "үшінші әлемге" (Jpn. daisan hōmon) қатысты Лотос сутрасының 10–22 тарауларында айтылған, күнделікті өмірдегі практикаға баса назар аударуы себеп болды деп болжайды. Секталық айырмашылықтарға қарамастан, Хоккешу мен Тендай монахтары арасындағы өзара әрекеттесудің де куәліктері бар. Қуғын-сүргін кезінде, жас діни қызметкерлердің діни жорамал таратуға құмар болуын болдырмау үшін Ничирен семинариялары Тендай оқуларына баса назар аударды, тек бірнеше үздік студенттерге Ничиреннің жазбаларын оқуға рұқсат берілді. Эдо дәуірінде Хоккешу ғибадатханаларының көпшілігі шогунаттың Данка жүйесіне енді, бұл діни бейбітшілікті қамтамасыз ету және христиандықты түбірден жою мақсатымен құрылған, бүкіл елдегі приходтар жүйесі еді. Бұл жүйеде будда ғибадатханалары рәсімдік міндеттерінен өзге мемлекеттік әкімшілік функцияларды орындауға міндетті болды. Осылайша олар үкімет агенттеріне айналды және миссионерлік қызметпен айналысуға тыйым салынды. Қорғалған мәртебе үшін тұрақсыздық жиі төленетін баға болды. Бұл кезде жапон буддизмі көбінесе жергілікті нативистік құдайларға табынудың буддалық практикаға енгізілген синкретизмімен сипатталды. Мысалы, Тендай, Шингон, Жодо және Ничирен ғибадатханаларында көбінесе Инари Шинто құдайларына арналған шағын ғибадатханалар болды. Ничирен буддизмінде Хокке Шинто (Лотос Шинто) құбылысы пайда болды, ол Йошида Шинтосының күшті ықпалында болды. Буддизмге қарсы сезім Токугава дәуірінің (1603–1868) соңғы кезеңінде күшейді. Томинага Накамото және Хирата Ацутане сияқты ғалымдар буддизмнің теориялық негіздеріне шабуыл жасады. Сыншылардың арасында конфуциандықтар, нативистер, Шинтоны қолдайтын реставраторлар және модернизаторлар болды. Буддизм мемлекеттік ресурстарды қажетсіз сарп ету және жапондық рухты бүлдіретін шетелдік әсер деп сынға алынды. Сол кездегі екі саясат – шинбуцу бунри (Шинто құдайларын және Буддаларды бөлу) және хайбуцу кишаку (Буддизмді жою) – жапон буддизміне Токугавадан Мэйдзиге өту кезеңінде өмір сүру үшін күрестің дағдарысын әкелді. Жаңа үкімет будда ғибадатханаларына қолжетімді материалдық ресурстарды азайтып, олардың діни, саяси және әлеуметтік өмірдегі рөлін төмендетті. Шибуцу бунри саясаты бүкіл Жапонияда жергілікті деңгейде жүзеге асырылды, бірақ Сацума, Чоши және Тосада ең қарқынды болды, олар реставрацияда ең белсенді болған үш аймақ еді. Мысалы, 1872 жылы Сацумада 1000-нан астам будда ғибадатханасы жойылды, монахтар діннен шығарылды және олардың жерлері тәркіленді. Бүкіл ел бойынша мыңдаған будда ғибадатханалары және кем дегенде он мыңдаған буддалық сутралар, суреттер, мүсіндер, ғибадатхана қоңыраулары және басқа да діни заттар қалпына келтірудің алғашқы жылдарында жойылды, ұрланды, жоғалды немесе сатылды. Мэйдзи қалпына келтіруінің бір бөлігі ретінде мемлекет пен будда ғибадатханалары арасындағы өзара тәуелді Данка жүйесі таратылды, бұл соңғысын қаржыландырусыз қалдырды. Буддистік институттар жаңа ұлтшылдық күн тәртібіне сәйкес келуге немесе құрып кетуге тиіс болды. Бұл реформалардың көпшілігі жай адамдармен жүргізілді. Мейдзи дәуірінен бұрын Ничирен буддизмінде де жай адамдардың маңыздылығына баса назар аудару тенденциясы болды. Мейдзи дәуіріндегі кейбір Ничирен реформаторлары Ничиреннің ілімдерін ұлтшылдық тұрғыдан түсіндіруге тырысты, ал басқалары глобалистік көзқарасқа шақырды. Жапон зерттеушісі Йоширо Тамураның айтуынша, "Ничиренизм" термині келесі үш санатқа кеңінен қатысты: Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Жапонияның әскери күш-жігеріне ықпал еткен Ничиренге шексіз берілгендер. Соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі кезеңдегі социалистік белсенділер мен жазушылар, олар Лотос сутрасынан және Ничиреннің өз көзқарастарынан шабыттанған идеалды әлемдік қоғам туралы көзқарас ұсынды. Ничиреннің ілімдеріне сүйенген ұйымдасқан діни ұйымдар.

Ұлтшылдықтың бір түрі ретінде

Ничирен де, оның ізбасарлары да Мейдзи дәуірі мен Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы аралығындағы қанағаттандырылған жапон ұлтшылдығымен байланысты болды, бұл кезеңде Ничиренизм деп аталатын ұлтшылдық идеология қалыптасты. Ничиреннің ілімдерін ұлтшылдық тұрғысынан түсіндіру Кокучукай сияқты жаппай буддалық қозғалыстардың ықпалымен болды және 15 мамыр оқиғасы мен Қанды Лига оқиғасы сияқты зорлық-зомбылыққа толы тарихи оқиғаларға әкелді. Бұл түсініктің негізгі жақтаушыларының бірі – Кокучукай (ағылш. Nation's Pillar Society – Ұлт тірегі қоғамы) ұйымын құрған Чигаку Танака. Танака харизматикалық тұлға болды және жазбалары мен дәрістері арқылы Канжи Ишивара сияқты көптеген ізбасарларды өзіне тартты. Ики Кита және Ниссо Иноуэ сияқты тағы да бірқатар ультраұлттық белсенділер өз идеяларын Ничиреннің іліміне негіздеді. Цунесабуро Макигучи де осындай жағдайға тап болды, ол Ничирен Шошу қабылдаған Синтоизмнің діни талаптарын қабылдаудан бас тартты. Оның құрған Сока Кёику Гаккай ұйымы, бастапқыда хатшылар мен мұғалімдерден құралған болатын, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сока Гаккай болып өсті.

Жаңа әлеуметтік және діни қозғалыстар

Бірнеше Ничиреннің шабыттанған діни қозғалыстары пайда болды және негізінен қоғамның осы тобын, көптеген кедей қалалық жұмысшылар үшін азапты жеңілдету және құтқарылу туралы хабармен шақырды. Ничирен Шошу және жапондық принцип Шин (信), Гё (行), Гаку (学) – «Иман, амал, оқу» Ничиреннің ілімі мен өмірінен туындаған, жаңадан пайда болған лайықты рухтандырылған қозғалыстардың мысалдары. Ничирен буддизмі қазір Жапониядан тыс көптеген елдерде таралған. АҚШ-та діни зерттеулер ғалымы Чарльз С. Пребиш буддизмнің негізінен Азия диаспорасының адамдарына немесе еуропалық-американдық жаңа мүшелеріне үндеген түрлерінің арасындағы айырманы көрсету үшін «екі буддизм» типологиясын жасады. Ал Наттиер үш түрлі типология ұсынады. «Импорттық» немесе «элиталық» буддизм – медитация сияқты буддалық техникаларды меңгеру үшін буддалық ұстаздарды іздеуге уақыты мен мүмкіндігі бар адамдар тобы. «Экспорттық немесе евангелистік» буддизм – жергілікті ұйымдарына жаңа мүшелерді белсенді түрде тартатын топтарға қатысты. «Жүгі» немесе «этникалық» буддизм – көбінесе бір этникалық топқа жататын, евангелистік мақсаттар емес, әлеуметтік және экономикалық жағдайды жақсарту үшін көшіп келген диаспора буддистері. Тағы бір жіктеме батыс буддистік топтарды үш санатқа бөледі: евангелистік, шіркеу сияқты және медитациялық. Ничирен Шу шіркеу сияқты санатқа жатқызылған. Ол сонымен қатар Сахалин, Маньчжурия және Тайваньда миссионерлік бекеттер құрды. 1955 жылы Бразилияда ресми түрде миссионерлік қызмет басталды. 1991 жылы Ничирен Буддистік Халықаралық Орталығы құрылды, ал 2002 жылы шетелдегі миссионерлік бекеттерге көмектесу үшін Хейвардта орталық салынды. Дегенмен, Ничирен Шу батыста кеңінен таралған жоқ. Кейбіреулер Сока Гаккайды евангелистік деп сипаттайды. Сока Гаккайдың өсуіне 1960 жылдардың басында оның үшінші президенті Дайсаку Икеда жасаған көптеген миссионерлік сапарлар түрткіс болды. АҚШ-та ол әртүрлі мүшелерді, соның ішінде афроамерикандықтардың айтарлық үлесін тартты. 1970 жылдан бері «бейбітшілік, мәдениет және білім» тақырыбын қолдау үшін мекемелер, басылымдар мен көрмелер құрды. Бұл қозғалысқа қатысты ұлттық ұйымдар туралы академиялық зерттеулер бар: АҚШ, Ұлыбритания, Италия, Канада, Бразилия, Шотландия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Германия және Таиланд. Ришо Косей Кай өз ілімі арқылы дінаралық диалогты дамыту арқылы діни мәдениетті насихаттауға бағытталған. 1967 жылы ол жаһандық діни сезімді ояту үшін «Барлық адамдарға сенім қозғалысын» бастады. Оның 2 миллионнан астам мүшесі бар және әлемнің 20 елінде 300 Дхарма орталығы бар, соның ішінде Франкфурт пен Мурследе. Ол діни еркіндік үшін халықаралық қауымдастық (IARF) және бейбітшілік үшін діндер (WCRP) сияқты дінаралық ұйымдарда белсенді. Оның БҰҰ-мен консультативтік мәртебесі бар және 1983 жылдан бері әлемде бейбітшілік пен даму үшін жұмыс істейтін және дінаралық ынтымақтастықты қолдайтын жеке тұлғаларға немесе ұйымдарға жыл сайын Бейбітшілік сыйлығын табыс етеді. Ничирен Шошу АҚШ-та жапон діни қызметкерлері басқаратын және азиялық және еуропалық-американдық мүшелері бар алты ғибадатханаға ие. Бразилияда бір ғибадатхана бар, онда тұрақты діни қызметкер басқа жерлерге бару үшін «салт атты» ретінде жұмыс істейді.

Негізгі мектептер мен ұйымдардың тізімі

Келесі тізімдер ағылшын тіліндегі Уикипедия мақалалары мен жапон тіліндегі Ничирен буддизмі туралы Уикипедия мақаласына сүйенген.

Жақындағы стипендия

Боуринг, Пол. Корницки, Питер, Жапонияның Кембридж энциклопедиясы. Ред. Кембридж университетінің баспасы, 1993. (Текстте «Кембридж» деп аталады.) Каустон, Ричард, «Будда күнделікті өмірде, Ничирен Дайшонин буддизміне кіріспе», 1995. Ничирен Шошудың ілімдері мен тәжірибесі. Ничирен Шошуның Шетелдегі бюросы, 2002. Икеда, Дайсаку, Туу мен өлімнің құпияларын ашу, Литтл, Браун, 1988. Жапония: Суреттелген энциклопедия. Конданша, 1993; CD-ROM нұсқасы, 1999. (Текстте «Суреттелген» деп аталады.) Лотос тұқымдары – Ничирен Шу буддизмінің мәні. Сан-Хоседегі Ничирен буддалық ғибадатханасы, 2000. Мацунага, Дайган, Мацунага, Алисия (1988), Жапон буддизмінің негіздері, 2-том: Жаппай қозғалыс (Камакура және Муромачи кезеңдері), Лос-Анджелес; Токио: Буддистік кітаптар халықаралық, 1988 (төртінші басылым). Метро, Даниэль, Soka Gakkai International: Жапон буддистік қозғалысының жаһандық кеңеюі, Religion Compass, 7#10 том. Монтгомери, Дэниел Б., Лотостағы от – Ничиреннің динамикалық буддизмі. Мандала – HarperCollins, 1991. Буддизмнің Сока Гаккай сөздігі. Сока Гаккай, 2002, онлайн. Стоун, Жаклин И., Бастапқы ағарту және ортағасырлық жапон буддизмінің өзгеруі (Шығыс Азия буддизмі бойынша зерттеулер), Гавай университетінің баспасы, 2003.

Жапон тілі

Ничирен Шошу йоги (日蓮正宗要義; "Ничирен Шошудың маңызды қағидалары"). Тайсеки-джи, 1978 жыл, қайта жаңартылған басылым. 1999 жыл. Шимпан Буккё Тетсугаку Дайдзитен (新版 仏教哲学大辞典: "Будда философиясының үлкен сөздігі, жаңартылған басылым"). Сейкё Шимбунша, 1985 жыл. ISBN нөмірі жоқ. Ничирен Шошу ши но кисотеки кенкю (日蓮正宗史の基礎的研究; "Ничирен Шошу тарихының негізгі зерттеуі"). (Жаңартылған) Ямагучи Хэндо. Санкибо Бусшорин, 1993 жыл. Иванами Нихонши Житен (岩波 日本史辞典: "Иванами жапон тарихының сөздігі"). Иванами Шотен, 1999 жыл. (Текстте "Иванами" деп сілтеме жасалған). Ничирен Шошу Нюмон (日蓮正宗入門; "Ничирен Шошуға кіріспе"). Тайсеки-джи, 2002 жыл. Кёгаку Ёго Кайсецу Шю (教学解説用語集; "Ничирен Шошу буддалық терминдерінің түсіндірме сөздігі"). (Жаңартылған) Кёдо Еноки, құраст. Вато Хеншушицу, 2006 жыл.