Кіріспе
ортағасырлық скандинавиялық бірлестік Біркарлдар (швед тілінде birkarlar, фин тілінде тарихи емес pirkkamiehet немесе pirkkalaiset; bircharlaboa, bergcharl және т.б. Тарихи дереккөздерде) - Швецияның орталық Лаппмаркен қаласында салық салу мен сауданы 13 - 17 ғасырларда бақылаған шағын, бейресми ұйымдастырылған топ.
The Birkarls (birkarlar in Swedish, unhistorical pirkkamiehet or pirkkalaiset in Finnish; bircharlaboa, bergcharl etc. in historical sources) were a small, unofficially organized group that controlled taxation and commerce in central Lappmarken in Sweden from the 13th to the 17th century.
Өмірбаян
Біркарлдар (bircharlaboa) алғаш рет 1328 жылы айтылған, онда олар солтүстік Хелсинглендтегі қоныс топтарының бірі ретінде саналады. Бұл атау Ботния шығанағының батыс жағалауын шығанақтың батысына және Оулу өзеніне дейін қамтыған. Біркарл атауы, бәлкім, әр түрлі жағдайларда сауда-саттыққа қатысты қолданылған көне скандинав сөзі "берк" сөзінен шыққан. XVI ғасырдың аяғында Ұлы Пирккаладан (Жоғарғы Сатакунтадағы приход) келген бикарлдар туралы мәлімдемелер пайда болды. Бұл кем дегенде ішінара шындық, өйткені Пирккаладан келген адамдар 1374 жылғы Pohjanmaa солтүстігіндегі жергілікті шекаралар туралы құжатта куәгер ретінде пайда болды. Кейін 19-ғасырда фин терминдері pirkkamiehet немесе pirkkalaiset пайда болды. Ол ешқашан құжаттамада немесе дәстүрлерде кездеспейді, бірақ бүгінде Финляндияда біркарлдарды білдіру үшін қолданылады. Барлығы, біркарлдың шығу тегі мен атауын түсіндіру үшін жиырмаға жуық теория бар деп есептеледі.
Сами саудасы мен салықтық монополия
Біркарл ұйымының негізгі мақсаты саамдықтармен сауда-саттықты бақылау және оларға салық салу болды. Аңыздар бойынша, бикарлға саамдықтарға салық салу құқығын сол кездегі Швеция патшасы Барнлок Магнус берген. Сами халқына дәстүрлі түрде норвегиялықтар викинг дәуірінде немесе одан да ерте салық салған. Кейін ресейліктер де оларға салық сала бастады. 1250 жылы оңтүстік Финляндияны өз бақылауында ұстағаннан кейін Швеция солтүстіктегі жағдайға қызығушылық танытты. Кейін саамдар үш мемлекетке де салық төледі. Біркарлдар Сами аймағынан пайда көретін отарлау жүйесінің бір бөлігі ғана еді. Біркарлдың артықшылықтары заңға қарағанда, іс жүзінде көбірек болған сияқты. Түнде салық және сауда монополиясына ресми құқық беретін ешқандай құжат сақталмаған, тіпті мемлекет алдымен жағдайды қолдап, кейін ғасырлар бойы төзімділік танытқан болса да.
ықпал ету аймағы
Біркарлдар Торнио, Лулеа және Питеа өзендерінің аңғарларында белсенді болды, олардың негізгі аймағы Торнио болды. Әр аңғарда өздерінің біркарлдары бар жеке "лаппмарк" пайда болды. Питеадан оңтүстікке қарай саамдар "тажы саамдар" болды, олар өз салықтарын тікелей патшаға төледі. Әр ықпал ету аймағында өмір сүрген бикарлдар өте аз болды, барлығы 50-ге жуық адам әлі де 16 ғасырдың басында. 16 ғасырда, олардың өмір сүруінің соңына таман Кеми өзені аңғарында да біркарлдың ықпалы болған. 1590 жылдары олар Солтүстік Мұзды мұхиттағы теңіз саамдарының салықтық бақылауын алуға тырысты.
Қалпына келтіру және аяқталуы
Біркарлдар патшаға солтүстіктегі мемлекет әлсіз болғанша пайдалы болды. XVI ғасырдың басында Кальмар одағы ыдырағаннан кейін солтүстіктегі жағдай маңызды болды. 1553 жылы патша Густав Ваза саамдықтарға салық салу құқығын жойғанда, бикальдер үшін үлкен сәтсіздік болды. Бұрынғы өмірлерін жалғастыра алмай, көптеген бикарл жергілікті салық органдары (фин тілінде lapinvouti) болды. Біркарлдардың сауда монополиясы ұзаққа созылмады және 1570-жылдардан бастап атыс желісінде болды. Мемлекет сауданы бақылауға оңай қалаларға шоғырландырып, бикарлдардың қажеттілігін жоюды қалады. Бикарл ұйымдарының ресми мәртебесі болмағандықтан, олар қарсы күресуге аз мүмкіндіктер болды, ал олар 17 ғасырда патша Карл IX бастаған әкімшілік өзгерістерден кейін үнсіз жойылып кетті. Торнио, Лулеа және Питеа 1621 жылы қала жарғыларын алды, бұл бикарлдардың ресми аяқталуын білдірді.