Кіріспе

1839 жылы неміс тілінде жазылған Шопенгауэрдің "Иер еркіндігі туралы" (Ueber die Freiheit des Willens) - 1838 жылы Артур Шопенгауэрдің "Адамның еркін еркі өзін-өзі танудан дәлелденуі мүмкін бе?" деген академиялық сұраққа жауап ретінде Норвегияның Корольдік ғылым қоғамына ұсынған эссе. Бұл - оның "Этиканың екі негізгі проблемасы" атты еңбегінің негізгі эсселерінің бірі. Шопенгауэрдің айтуынша, көрерменге көрініс беретін ғажайып заттар ретінде адамдарда ерік бостандығы жоқ. Олар денелерінің қозулар мен себептерге, ал кейіпкерлерінің ниеттерге қалай жауап беретіндігімен толықтай анықталады. Алайда, бақылаушыларға көрініс болудан басқа, бар нәрселер ретінде (noumenon), адам өмірін ерік бостандығынан туындайтын деп түсіндіруге болады (бірақ басқа еңбектерінде айтқандай, христиандық және басқа да теологияны қанағаттандырмайтын жолмен емес).

Жариялану тарихы

Еркіндік туралы - Норвегияның Корольдік ғылым қоғамының эссе конкурсына арналған шығарма. Ол 1838 жылы Адам еркі туралы (Ueber die Freiheit des menschlichen Willens) деген түпнұсқалық атаумен тапсырылды. Ол 1839 жылы 26 қаңтарда марапатталды. Бұл шығарма 1840 жылы қыркүйекте "Әдептің екі негізгі проблемасы" (Die beiden Grundprobleme der Ethik) атты еңбегінде "Адам еркі бостандығы туралы" (Preisschrift über die Freiheit des Willens) атты эссесімен бірге 1841 жылы басылып шықты.

Қорытынды

Шопенгауэр азаттық пен өзін-өзі танудың негізгі тұжырымдамаларын талдаудан бастады. Ол бостандықтың үш түрі бар екенін мәлімдеді; физикалық, интеллектуалды және моральдық (бұл терминдер кейде философияда қолданылған, ол төртінші тарауда көрсетеді). Физикалық еркіндік - бұл іс-әрекеттерге физикалық кедергілердің болмауы. Бұл теріс көзқарас оң жағынан да көрініс таба алады: тек қана өз еркі бойынша әрекет ететін адам ғана еркін. (Бұл ерік бостандығы деп саналады.) Бірақ бұл қарапайым мағына ерікпен байланысты қолданылғанда және "ерік еркін" деген жауап "ерік ете аламын ба?" деген сұраққа ұқсас деп есептеледі. (және тағы басқа, өйткені сонда адам әрқашан "ерік етуді қалайды" дегеннің қайнар көзі мен оның еркіндігін сұрауы мүмкін) Адам ақырында шексіз регрессияның қателігін жасайды, өйткені адам әрқашан бұрынғы ерікке ұмтылады, ол қазіргі ерікке сәйкес келеді. Сонымен қатар, "жетеді" етістігі, жоғарыда келтірілген сұраққа физикалық тұрғыдан түсінілгенде, мәселені қанағаттанарлықтай шешпейді, сондықтан басқа мағыналар ізделді. Ақыл-ой еркіндігі ақыл-ойының абстрактілі немесе нақты іс-әрекет мотивтерін анық білгенде пайда болады. Бұл миға әсер етпеген кезде, мысалы, қатты құмарлық немесе миды өзгертетін заттар. Адеп-ахлақтық еркіндік - адамның іс-әрекетінде кез келген қажеттіліктің болмауы. "Керек" деген сөз "берілген жеткілікті негізден туындайтын нәрсе" дегенді білдіреді, ал барлық жеткілікті негіздер қажеттілікпен әрекет етеді (себебі олар жеткілікті), сондықтан себептің әсерін әкелмеуі мүмкін емес. Еркін элемент (liberum arbitrium) бар ерік және осылайша қажеттіліксіз пайда болуы себепсіз және мүлдем ерікті және әсер етпейтін нәрсе бар екенін білдіреді (liberum arbitrium indifferentiae, ерік еркіндігі ештеңе әсер етпейді). Бұл белгісіз бөлігі (одан басқа, мүмкін, әлі де адамға әсер етуі мүмкін). Өзін-өзі тану - адамның өз еркімен, эмоциялар мен құмарлықтарды қоса алғанда, өз еркімен танылуы. Талдау барысында Шопенгауэр қажеттіліктің қарама-қарсылығы контингентті немесе кездейсоқ деп аталады, бұл әдетте нақты әлемде екі оқиғаның салыстырмалы контингенті (қосылысы) ретінде кездеседі, олардың екеуінің де себептері бар және оларға қатысты қажет. Екі нәрсе бір-біріне кездейсоқ немесе кездейсоқ, егер біреуі екіншісінен туындамаса. Содан кейін ол абсолютті кездейсоқтық ұғымын бұрынғы терминді кеңейту арқылы алады, сондықтан ешқандай жеткілікті негіз жоқ; мұндай нәрсе бір нәрсеге қатысты кездейсоқ емес, бірақ барлық нәрсеге қатысты. Ол liberum arbitrium indifferentiae дәл осындай оқиғаны (шартты), мүлдем кездейсоқ немесе кездейсоқ оқиғаны білдіреді деген қорытындыға келеді. Ол мұндай liberum arbitrium indifferentiae-мен біреу бір немесе басқа нәрсені жасауға бірдей қабілетті болатынын атап өтті. Шопенгауэрдің айтуынша, адам өз санасын тексергенде, "Мен кедергісіз қалаған нәрсемді істей аламын" деген сезімді табады. Бірақ Шопенгауэр бұл тек қана физикалық бостандық деп айтқан. Ол: "Сіз қалағаныңызды істей аласыз, бірақ өмірдің кез келген сәтінде сіз тек бір нақты нәрсені және сол бір нәрседен басқа ештеңені қаламайсыз" деп мәлімдеді. Сондықтан Корольдік қоғамның сұрағына "Жоқ" деп жауап берілді. Екінші жағынан, адам сыртқы әлемді бақыласа, бір нәрседегі кез келген өзгерістердің бірден басқа нәрседегі өзгерістердің алдында болғанын байқайды. Бұл реттілік қажетті әсер мен оның себебі ретінде танылады. Адамдар үш түрлі себептерге ұшырайды. Сөздің ең тар мағынасында себеп - органикалық емес заттың механикалық, физикалық және химиялық өзгерістеріне қатысты. Ньютонның қозғалыс заңдары осы өзгерістерді сипаттайды. Стимул - өсімдіктер сияқты білімсіз организмде реакция тудыратын өзгеріс. Бұл физикалық қатынасты талап етеді. Эффект стимулдың ұзақтығы мен қарқындылығына байланысты. Мотивация - бұл сана арқылы өтетін себеп-салдарлық. Негізгі ниет қаншалықты ұзақ, қаншалықты жақын немесе қаншалықты айқын көрінсе де, оны түсіну керек. Жануарлар үшін себеп бірден болуы керек. Алайда адамдар абстрактілі ұғымдар мен жай ғана ойларға негізделген ниеттерге де жауап бере алады. Сондықтан адамдар күшті абстрактілі қозғаушы басқа қозғаушылардан басым болып, іс-әрекетке деген ерік-жігерді міндетті түрде анықтайтын ойлануға қабілетті. Бұл салыстырмалы еркіндік, онда адамдарды бірден болатын заттар анықтамайды. Әр адамның өзіне тән ерекшелігі бар. Бұл кейіпкер деп аталады. Бұл - жеке адамның еркі. Адамның мінез-құлқының төрт ерекшелігі бар. Жеке тұлға Ақыл-ой...