Кіріспе

Ресей адмиралы (1803-1883) Евфимий Васильевич Путятин (Евфи́мий Васи́льевич Путя́тин; 8 қараша 1803 - 16 қазан 1883), Евфимий Путятин деп те белгілі, Ресей Императорлық Әскери-теңіз флотының адмиралы. Оның Жапониядағы дипломатиялық миссиясы 1855 жылы Шимода келісімінің жасалуына әкелді, ол үшін ол граф болды. 1858 жылы Қытайға аттанған сапары Ресеймен Тянцзин келісімін жасастырды.

Ерте өмір

Путьятин Новгородтың ақсүйектер әулетінен шыққан. 1822 жылы әскери курсты бітіргеннен кейін, 1822-1825 жылдар аралығында үш жылдық сапармен жер шарын айналып өткен Михаил Петрович Лазаревтің экипажына тағайындалды. Ол кейіннен 1827 жылы 20 қазанда Грекияның Тәуелсіздік соғысы кезінде Наварино шайқасына қатысып, 4-дәрежелі Санкт-Владимир орденін алды. 1828-1832 жылдары Жерорта теңізі мен Балтық теңізінде көптеген миссияларға қатысып, 4-сыныпты Георгий орденімен марапатталды. 1832 жылы адмирал Лазарев оған Дарданелл мен Босфор боғаздарында зерттеу жұмыстарын жүргізуді тапсырды. Кавказ соғысы (1838-1839) кезінде көптеген ұрыс-жауынгерлік операцияларға қатысып, жауынгерлік жарақат алды. Капитан 1-ші разрядқа көтерілгеннен кейін, 1841 жылы ол уақытша әскери қызметтен шығып, Қара теңіз флотына кемелер сатып алу үшін Англияға сапар шекті.

Шетелдік қызмет

1842 жылы император Николай I Путьятинге Персияға қарулы дипломатиялық миссияны басқаруды тапсырды. Оның басты мақсаты - Түрікменстанның қарақшылықпен ауыр зардап шеккен Каспий теңізі арқылы сауда-саттықты нығайту еді. Путьятин Астраханда база құрып, жаулықпен шабуыл жасаған пираттарды жеңіп, Мұхаммед Шахпен кездесіп, саудаға шектеулерді алып тастауға, балық аулау құқығын беруге және Парсы мен Волга өзені арасындағы пароход қатынасына рұқсат беруге көндірді.

Жапонияға экспедиция

Осы тапсырманы сәтті аяқтағаннан кейін Путьятин Ресейдің Қытаймен және Жапониямен шығыс теңіз шекараларын зерттеу экспедициясы жоспарын әзірледі. Оның басты мақсаты қолайлы порттарды табу және аймақтағы белгісіз жағалау аймақтарын картаға түсіру, сондай-ақ Жапонияны сауда қатынастарына ашу мүмкіндігі. Экспедицияны 1843 жылы патша Николай I мақұлдаған болатын, бірақ ол Кяхта саудасына кедергі келтіреді деп күдікпен кейінге қалдырылды. 1849 жылы Путиатин императордың жан-жағында генерал-адъютант болды, сол жылы британдық адмиралдың қызына үйленді. 1851 жылы вице-адмирал болып тағайындалды. 1852 жылы Американың коммодор Мэтью Перриді Жапонияны сыртқы саудаға ашуға жіберу туралы жоспарын білгеннен кейін, Ресей үкіметі Путиатиннің ұсынысын қайта жаңғыртты, оны Ресейдің ұлы князі Константин Николаевич қолдады. Экспедицияға бірнеше атақты синологтар, бірқатар ғалымдар мен инженерлер, сондай-ақ белгілі жазушы Иван Гончаров кірді. Иван Унковскийдің қолбасшылығындағы "Паллада" фрегаты флагман ретінде таңдалды. Палада 1852 жылы 7 қазанда Кронштадттан кетіп қалды, бірақ ұзақ сапар барысында кеме экспедицияға жарамсыз екені анық болды, ал кейіннен 52 пушкалы жаңа фрегат Диана жіберілді. Путиатин Нагасакиге 1853 жылы 12 тамызда, Перридің Урагаға келгенінен бір ай өткен соң келді. Нагасаки бугиосы 9 қыркүйекте ғана (қажетті талқылаудан кейін) Путиатиннің Ресей сыртқы істер министрі граф Карл Нессельродеден келген ресми хатты қабылдауға келісті. Жағалауға сапарларының бірінде ресейлік инженер Александр Можайский бу қозғалтқышын көрсетті, бұл жапондық өнертапқышы Танака Хисасигеге алғашқы жапондық бу локомотивін жасау үшін құрылғыны кері инженерлік жасауға мүмкіндік берді. Жапонияның шешімсіздігі мен Нагасакиден Эдодағы шогунның сарайына дейінгі қашықтық келіссөздерді ұзаққа созғандықтан, Путиатин Корея мен Ресейдің Қиыр Шығысындағы Приморский крайының жағалауларын зерттеу үшін Нагасакиден кетті. Диана фрегаты 1854 жылы 11 шілдеде Қырым соғысы туралы хабармен келді, ал Путьятин өзінің туын жаңа кемеге ауыстырды. Нагасакиге оралған Путятин ешқандай жетістік жасалмағанын және Корольдік флот оның келуі кезінде кемесін жою үшін адам аулау кезінде Нагасакиге шақырғанын анықтады. Сондықтан ол өз қалауын жүзеге асырып, Эдоға қарай жүзіп кетуге шешім қабылдады. Путьятин 1854 жылы 22 қарашада Шимода портына келді, ол жапондықтар мен АҚШ арасында жасалған Канагава конвенциясымен американдықтарға ашылды және 22 желтоқсанда келіссөздерді бастауға рұқсат етілді. Алайда 23 желтоқсанда Ансей Токай жер сілкінісі Жапония мен оның айналасын сілкіндірді. 7 метрлік цунами Шимоданың көп бөлігін, оның ішінде Путиатиннің кемелерін жойды, Дианадан басқа, ол қатты зақымдалып, жақын маңдағы Хедада батқан. Ресей делегациясы Жапонияда қамалып қалды. Келіссөздер жалғасты, нәтижесінде 1855 жылы 7 ақпанда Шимода келісім-шарты жасалды, ол Хакодате, Нагасаки және Шимода порттарын ресейлік кемелерге ашты, шектеулі саудаға және ресейлік консулдың тұруға рұқсат берді және Жапония мен Ресейдің шекарасын Уруп пен Итуруп арасындағы Куриль аралдарында белгіледі. Осы аралықта ресейлік теңізшілер мен техниктер жапондық ағаш ұсталарымен бірге делегацияға Ресейге оралуға мүмкіндік беретін жаңа кеме жасау үшін Хедада жұмыс істеді. 14 сәуірде "Хеда" шхунасы суға түсірілді, ал Путьятин Санкт-Петербургте ерлікпен қарсы алынды, онда ол граф болды және 1856 жылдан 1857 жылға дейін Кронштадт әскери губернаторы болып тағайындалды. 1857 жылы Путьятин сауда келісімін құру үшін Қытайға жіберілді, бірақ екі рет Қытай шекарасын құрлық пен теңіз арқылы кесіп өтпегеннен кейін, ол шектеулі жетістікке жетті. Сол жылы ол Жапонияға бұрынғы келісімге қосымша келісімге қол қою үшін оралды. Желтоқсан айында ол Ресейдің Тынық мұхит эскадрильясының командирі болып тағайындалды және Амур шығанағының жағалауын зерттеуде Америка паровоздық корветіне өз жалауын көтеріп жүрді. 1858 жылы 12 шілдеде ол Тяньцзиньде Қытаймен сауда келісімшартына қол қойды және Ресей миссионерлерінің Қытайдың ішкі жерлеріне кіруіне мүмкіндік берді. 1858 жылы 7 тамызда Эдо қаласында орыс-жапон достық және сауда туралы келісімге қол қойды, бұл Ресей саудасына Жапониядағы порттарды ашыды.

Кейінгі жылдар

1858 жылы 26 тамызда Ресейге оралғаннан кейін Путьятин адмирал дәрежесіне көтеріліп, Лондонға атташе болып тағайындалды. Ол теңізшілердің оқу академиялары туралы кітап шығарды және 1861 жылы 2 шілдеде Білім министрі болып тағайындалды. Бұл лауазымда ол бірқатар реформалар жүргізді, соның ішінде дәрістерге міндетті қатысу. Оның негізгі білім беруді Ресей Православ шіркеуінің қарамағына беру туралы шешімін қабылдауы да дау тудырды. Бұл бірнеше қалаларда тәртіпсіздіктерге әкелді, ал Путьятин 1862 жылы 6 қаңтарда қызметінен босатылды. Алайда, ол сонымен қатар Ресей ғылым академиясының құрметті мүшесі және Ресей империясының Мемлекеттік кеңесінің мүшесі болды. 1845 жылы Лондонға сапары кезінде Путьятин Мэри Ноулзға (1823-1879) үйленді, оның әкесі жоғары дәрежелі теңіз офицері болды. Олардың үш ұлы мен үш қызы болды. 1879 жылы 18 желтоқсанда әйелі қайтыс болғаннан кейін Путьятин Ресейден Парижге кетті. Ол 1883 жылы мамыр айында Сент-Андрей орденін алды және бес айдан кейін Парижде 79 жасында қайтыс болды.